IV CSK 527/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 527/12

POSTANOWIENIE

Dnia 12 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Marta Romańska

w sprawie z wniosku T. S.

przy uczestnictwie Gminy T. i in.,

o ustanowienie służebności drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania M. B.

od postanowienia Sądu Okręgowego w Z.

z dnia 10 maja 2012 r., sygn. akt […],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu

w

Z. do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy na wniosek T. S. postanowieniem z dnia 25 października

2011 r. ustanowił na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości, składającej

się z działek nr 5144/1 i 5143, położonej w Ż., dla której prowadzona jest księga

wieczysta nr […], służebność drogi koniecznej, obciążającą nieruchomość,

składającą się z działek nr 5124 i 5125, położoną w Ż., dla której prowadzona jest

księga wieczysta nr […].

Postanowieniem z dnia 10 maja 2012 r. Sąd Okręgowy na skutek apelacji

uczestniczki postępowania M. B. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w ten

sposób,

że

orzekł,

iż

ustanowiona

„służebność

drogi

koniecznej

nie

obejmuje właścicieli nieruchomości nr 5144/1”; w pozostałej części apelację

uczestniczki oddalił.

Według ustaleń dokonanych przez Sąd Rejonowy, obciążona nieruchomość,

której właścicielką jest uczestniczka M. B., przylega do stanowiącej współwłasność

wnioskodawcy i uczestniczki B. M. S. nieruchomości, składającej się z działki

siedliskowej nr 5143 oraz będącej pasem gruntu o szerokości 4 m działki nr 5144/1,

wykorzystywanej do przejazdu na działkę nr 5143. Działka nr 5143 jest

zabudowana domem i budynkami gospodarczymi. Wnioskodawca na niej obecnie

nie mieszka, a jedynie przechowuje sprzęty rolnicze. Działka nr 5144/1 ma

bezpośredni dostęp do drogi publicznej, a granicząca z nią działka nr 5143 w części

zabudowanej - jedynie do będącej własnością Gminy T. drogi gruntowej, okresami

trudno przejezdnej, łączącej się z drogą publiczną w odległości 1 km. Na działce nr

5143 znajduje się, przedzielające ją na dwie części, otoczone skarpami źródlisko,

które utrudnia normalne gospodarcze korzystanie z niej. Istnieje wprawdzie

możliwość wykonania kładki nad źródliskiem i połączenia obu części działki nr 5143

i całej nieruchomości stanowiącej współwłasność wnioskodawcy w funkcjonalną

całość, jednak wydatki z tym związane przekroczyłby kwotę 100 000 zł i byłby

nieopłacalne.

W

okresie

ostatnich

kilkudziesięciu

lat

poprzednik

prawny

uczestniczki zezwalał, zgodnie z nieformalną umową, poprzednikowi prawnemu

wnioskodawcy na przejazd po części swej nieruchomości do zabudowań na działce

nr 5143.

Obciążeniu nieruchomości uczestniczki służebnością drogową nie stoi

na przeszkodzie

zamierzone

korzystanie

z

tej

nieruchomości

w

celach

agroturystycznych.

W

ocenie

Sądu

Okręgowego,

ustanowienie

przez

Sąd

Rejonowy

w ustalonym stanie faktycznym sprawy służebności drogi koniecznej zarówno na

rzecz działki nr 5143, jak i działki nr 5144/1 odbyło się z naruszeniem art. 321 § 1

w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Wnioskodawca we wniosku żądał ustanowienia

służebności drogi koniecznej na rzecz należącej do niego nieruchomości

stanowiącej działkę siedliskową, a więc na rzecz działki nr 5143. W toku

postępowania nie rozszerzył wniosku i nie zażądał ustanowienia drogi koniecznej

także na rzecz działki nr 5144/1. Ponadto w ocenie Sądu Okręgowego uczestniczka

trafnie podniosła w apelacji, że przewidziana w art. 145 § 1 k.c. przesłanka braku

odpowiedniego dostępu do drogi publicznej nie została spełniona w odniesieniu do

działki nr 5144/1.

Wnioskodawca wykazał natomiast, zdaniem Sądu Okręgowego, że nie może

we własnym zakresie usunąć trudności w dostępie do działki nr 5143 w części

zabudowanej. Chociaż działka nr 5143 w części niezabudowanej ma dostęp

do drogi publicznej przez działkę nr 5144/1, to jednak istniejące na niej źródlisko

przedziela

działkę

nr

5143

na

dwie

części,

których

połączenie

kładką

byłoby niewspółmiernie kosztowne w stosunku do gospodarczych korzyści z tego

wynikających.

Za

obciążeniem

służebnością

nieruchomości

uczestniczki

przemawiał zatem interes społeczno-gospodarczy. Utrwalony sposób korzystania

z części nieruchomości uczestniczki , któremu ona sama się nie przeciwstawiała,

uprawniał do przyjęcia, że ustanowienie służebności w sposób wskazany przez Sąd

Rejonowy nie będzie wykraczało poza regulację przewidzianą w art. 145 § 2 i 3 k.c.

Zaskarżając w całości postanowienie Sądu Okręgowego uczestniczka M. B.

jako podstawy kasacyjne przytoczyła naruszenie art. 5 k.c. oraz 145 § 1 i 3 k.c., art.

64 Konstytucji i art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i

podstawowych wolności (Dz. U. 1995.36.1975).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 285 k.c., nieruchomość można obciążyć służebnością

gruntową na rzecz właściciela innej nieruchomości. Regulacja ta dopuszcza zatem

ustanowienie służebności gruntowej tylko na rzecz całej nieruchomości władnącej.

Wykluczone jest tym samym ustanowienie służebności gruntowej jedynie na rzecz

części określonej nieruchomości, a więc jednej tylko z działek ewidencyjnych,

z których ona się składa. Konsekwencją tego założenia jest unormowanie zawarte

w art. 290 § 1 k.c. Według tego przepisu, w razie podziału nieruchomości władnącej

służebność utrzymuje się w mocy na rzecz każdej z części utworzonych przez

podział, tj. na rzecz wszystkich nieruchomości powstałych wskutek podziału.

Jednakże gdy służebność zwiększa użyteczność tylko jednej lub kilku z nich,

właściciel nieruchomości obciążonej może żądać zwolnienia jej od służebności

względem pozostałych.

Założenie o dopuszczalności ustanowienia służebności gruntowej tylko na

rzecz całej nieruchomości leży także u podstaw regulacji dotyczącej ustanowienia

służebności drogi koniecznej. W art. 145 § 1 k.c. jest mowa o ustanowieniu

służebności drogi koniecznej na rzecz nieruchomości, która nie ma odpowiedniego

dostępu do drogi publicznej lub do należących do tej nieruchomości budynków

gospodarskich. Jeżeli zatem nieruchomość składa się z dwóch lub więcej działek

ewidencyjnych, to służebność drogi koniecznej może być ustanowiona jedynie na

rzecz całej tej nieruchomości, choćby tylko jej część nie miała odpowiedniego

dostępu do drogi publicznej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

23 stycznia 1997 r., I CKN 55/96).

Według art. 46 § 1 k.c., nieruchomością gruntową jest część powierzchni

ziemskiej stanowiąca odrębny przedmiot własności. Takim odrębnym przedmiotem

własności i tym samym osobną nieruchomością jest w całości grunt objęty księgą

wieczystą. Zgodnie z art. 24 ust. 1 u.k.w.h., dla każdej nieruchomości prowadzi się

odrębną księgę wieczystą (por. co do pojęcia nieruchomości gruntowej wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 26 lutego 2003 r., II CKN 1306//00 oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 30 października 2003 r., IV CK 114/02).

Działka nr 5143, przedzielona zagłębieniem, w którym znajdują się źródła

rzeki

(źródlisko)

nie

jest

odrębną

nieruchomością,

lecz

jedynie

częścią

nieruchomości,

dla

której

Wnioskodawca

domagając

prowadzona

się

jest

ustanowienie

księga

wieczysta

służebności

drogi

nr

[…].

koniecznej

ze względu na brak odpowiedniego dostępu do drogi publicznej z zabudowanej

części działki nr 5143 domagał się więc w istocie ustanowienia tej służebności

dla nieruchomości, której częścią jest ta działka. Odmienna kwalifikacja jego

wniosku przez Sąd Okręgowy była zatem nieprawidłowa. Sąd ten niezgodnie

także z art. 285 § 1 i art. 145 § 1 k.c. ustanowił służebność drogi koniecznej

nie na rzecz całej nieruchomości, której dotyczył wniosek, ale jedynie jej części.

Zasadnie zatem uczestniczka w skardze kasacyjnej zarzuciła Sądowi Okręgowemu

naruszenie art. 145 § 1 k.c. przez utożsamienie z pojęciem nieruchomości,

o którym mowa w art. 145 § 1 k.c., pojęcia działki.

Naruszenie to, mimo iż prowadzące do ustanowienia służebności gruntowej

w zakresie niedopuszczalnym przez prawo, nie mogło jednak spowodować

wnioskowanego przez skarżącą uchylenia zaskarżonego postanowienia i oddalenia

wniosku (art. 39816 k.p.c.), a tylko uchylenie tego postanowienia i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania (art. 398 15 § 1 k.p.c.).

Nie można bowiem wykluczyć uznania w toku tego ponownego postępowania

zasadności żądania wnioskodawcy. W szczególności w związku z zarzutem

kasacyjnym naruszenia art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw

człowieka i podstawowych wolności należy zauważyć, że zawarta w tym przepisie

regulacja nie sprzeciwia się ograniczeniu własności przez ustawę na warunkach

w niej określonych, gdy jest to konieczne do uregulowania sposobu korzystania

z własności zgodnie z interesem powszechnym. Podobnie art. 64 Konstytucji

dopuszcza ograniczenie własności w drodze ustawy, w zakresie, w jakim to nie

narusza istoty własności. Wykazanie przez właściciela określonej nieruchomości,

że nie jest w stanie zapewnić sobie we własnym zakresie dostępu do części tej

nieruchomości, może więc, jeżeli przemawiają za tym szczególne względy i interes

społeczno-gospodarczy, uzasadniać ustanowienie na podstawie art. 145 k.c.

na rzecz tej nieruchomości służebności drogi koniecznej (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 6 października 2000 r., IV CKN 123/00, i z dnia 13 kwietnia

2011 r., V CSK 317/10), ograniczającej własność innej nieruchomości w zgodzie

z art. 64 Konstytucji i art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka

i podstawowych wolności (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego

2009 r., IV CSK 401/08). Powoływany także przez skarżącą art. 5 k.c., pozwalający

na nieuwzględnienie dochodzonego prawa ze względu na jego nadużycie,

może zaś mieć zastosowanie tylko w wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych

przypadkach.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. orzekł jak w sentencji.

jw