Supreme Court dismisses appeal on inheritance interpretation, ruling general rule prevails over specific exception.

Sygn. akt IV CSK 524/09

POSTANOWIENIE

Dnia 29 kwietnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSA Jan Futro

w sprawie z wniosku L. S.

przy uczestnictwie F. S., T. S., E. S., E. G. oraz następców prawnych

I. S. - K. S., P. B.

i A. B.

o stwierdzenie nabycia spadku po A. S.,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 29 kwietnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 3 września 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 3 września 2008 r. oddalił apelację

wnioskodawczyni L. S. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 12 lutego 2008

r. w sprawie z udziałem F. S., T. S., E. S., E. G.j i I. S. o stwierdzenie nabycia

spadku po A. S.

Postanowienie zapadło na podstawie następującego ustalonego stanu

faktycznego. Matka wnioskodawczyni A. S. zmarła 30 stycznia 2007 r. w G., gdzie

mieszkała. W chwili śmierci była osobą rozwiedzioną, ale z jednokrotnego związku

małżeńskiego

miała

sześcioro

dzieci:

wnioskodawczynię

i wymienionych

uczestników postępowania. Spadkodawczyni pozostawiła testament własnoręczny,

sporządzony dnia 28 stycznia 1999 r. Wskazała w nim, że jej majątek, „to dom z

ogrodem, położony w G. ul. C. [...] Nr Księgi Wieczystej [...] oraz zakład typu

handlowego położony w G. ul. D. [...] Nr Księgi Wieczystej [...]". W następnych

zdaniach testamentu stwierdziła: „Majątkiem swym zarządzam i przeznaczam jako

darowiznę, za opiekę nademną do końca swego życia. Obie nieruchomości daruję

swej córce L. S. zamieszkałej ze mną. Córka L. przez okres budowy domu

wspierała

mnie

finansowo

związane z eksploatacją

domu.

i

w

Jeśli

dalszym

natomiast

ciągu

zgon

pokrywa

mój

koszty

nastąpiłby

w nieprzewidzianych okolicznościach, gdyż prowadzę samochód, i choruję od kilku

lat na cukrzycę II-giego stopnia, i córka L. nie ponosiłaby ciężaru opieki nademną,

wolą moją byłoby, jest [słowo ,jest" przekreślono dwukrotnie bez opisania tego] aby

obie nieruchomości sprzedać, uzyskane pieniądze podzielić na 7 części (słownie

siedem). Dwie siódme otrzymałaby córka L., pozostałe dzieci to znaczy: T., E., I., F.

i E. otrzymaliby po 1-ej siódmej części".

Testament ten został otwarty i ogłoszony w Sądzie Rejonowym dnia 11 lipca

2007 r.

Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego i powołując się na treść art.

948 k.c. oraz rozważając zastosowanie art. 962 k.c. Sąd pierwszej instancji

stwierdził na podstawie art. 949 k.c. i art. 677 k.p.c., że powołane do spadku zostały

wszystkie dzieci spadkodawczyni, w taki sposób jak to było określone w drugiej

części testamentu, czyli w 2/7 wnioskodawczyni a po 1/7 pozostali uczestnicy

postępowania. Z ustaleniami i ocenami Sądu pierwszej instancji zgodził się Sąd

Okręgowy, oddalając apelację wnioskodawczyni, która zaskarżyła postanowienie,

powołując się głównie na - jej zdaniem - błędną wykładnię treści testamentu i nie

zastosowanie art. 962 k.c.

Skarga kasacyjna wnioskodawczyni została oparta na obu podstawach

przewidzianych w art. 3983 § 1 k.p.c. Najpierw zarzucono naruszenie przepisów

postępowania cywilnego, to znaczy art. 385 k.p.c. poprzez bezpodstawne

oddalenie apelacji wnioskodawczyni; naruszenie prawa materialnego dotyczyło art.

948 § 1 i 2 k.c. poprzez jego błędną wykładnię oraz art. 962 k.c. poprzez jego

niewłaściwe zastosowanie przy orzekaniu w sprawie wskutek przyjęcia, że zdanie

drugie tego przepisu miało zastosowanie do pierwszej części testamentu, zaś nie

odnosiło się do jego drugiej części. Wniesiono o uchylenie zaskarżonego

postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania,

względnie uchylenie także postanowienia Sądu pierwszej instancji i przekazanie

jemu sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powołanie się skarżącej na naruszenie art. 385 k.p.c. przez Sąd drugiej

instancji w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy jest niezasadne.

Przepis ten jest skierowany do sądu rozpoznającego apelację, wskazując na rodzaj

rozstrzygnięcia, jeśli okaże się, że apelacja ta jest prawnie bezzasadna.

Jak trafnie podniesiono

w

orzecznictwie

przepis

ten

nie

może

stanowić

samodzielnej podstawy kasacyjnej (postanowienie SN z dnia 3 października

2000 r., I CKN 877/00, Lex nr 81128), a jego naruszenie może mieć miejsce

w dwóch przypadkach: albo wtedy, gdyby sąd drugiej instancji stwierdził,

że apelacja jest zasadna, a mimo to jej nie uwzględnił, albo stwierdzając

bezzasadność apelacji, jej nie oddalił (por. postanowienie SN z dnia 8 maja 2002 r.,

III CKN 917/00, Lex nr 55498; wyrok SN z dnia 16 grudnia 2008 r., I PK 96/08,

Lex nr 529754). Z tego względu zarzucenie orzeczeniu naruszenia przez Sąd

drugiej instancji tylko art. 385 k.p.c. jest niewystarczające, ponieważ musi temu

przepisowi towarzyszyć naruszenie innych (innego) przepisów prawa postępowania

cywilnego, które uzasadnią wadliwość oddalenia apelacji, a dopiero przez to błędne

będzie zastosowanie art. 385 k.p.c. Nie spełnia takiego wymagania odwoływanie

się strony skarżącej orzeczenie do tego, że zarzuty podniesione w apelacji i jej

uzasadnieniu oraz wskazane przez pełnomocnika strony na rozprawie apelacyjnej

uczyniły apelację w pełni uzasadnioną. Tak się nie stało, co sprawia, że nie można

uwzględnić

zarzutu

naruszenia

przepisów

postępowania

cywilnego

przez

zaskarżone postanowienie.

Przechodząc do zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego

stwierdzić należy, że wykładnia treści testamentu jest zawsze bardzo trudnym

zadaniem sądu stwierdzającego nabycie spadku, jeżeli testament nie jest

sformułowany jednoznacznie, a pomiędzy spadkobiercami ujawnił się konflikt

interesów. Licząc się z taką sytuacją, ustawodawca przewidział specjalne reguły

wykładni testamentu jako czynności prawnej, uznając za niewystarczającą ogólną

normę dotyczącą tłumaczenia treści oświadczenia woli, zawartą w art. 65 k.c.

Toteż w art. 948 k.c., który jest z kolei uważany za ogólną regułę interpretacyjną

treści testamentu znajduje się wskazówka, że należy go tak tłumaczyć, aby

zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy, a jeżeli

testament może być tłumaczony rozmaicie, należy przyjąć taką wykładnię, która

pozwoli utrzymać rozrządzenia spadkodawcy w mocy i nadać im rozsądną treść.

Dopiero, gdy posługując się tymi wskazaniami nie da się ustalić treści rozrządzenia

spadkodawcy testamentowego, należy sięgnąć do art. 962 k.c., który uważa się za

jedną z kilku konkretnych reguł interpretacyjnych testamentu. Według niej (art. 962

zdanie pierwsze k.c.), za nieistniejące uważane jest zastrzeżenie warunku lub

terminu, uczynione w testamencie przy powołaniu spadkobiercy. Jeżeli (art. 962

zdanie drugie k.c.) z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez takiego

zastrzeżenia spadkobierca nie zostałby powołany, powołanie spadkobiercy jest

nieważne. W treści analizowanego w niniejszej sprawie testamentu znalazło się

sformułowanie, które ma postać oświadczenia warunkowego. Spór dotyczy tego,

której części testamentu dotyczy to sformułowanie.

Rozpoznając zarzuty skarżącej odnoszące się do błędnego zastosowania

art. 948 k.c. a niezastosowania we właściwy sposób - według jej zdania - art. 962

k.c., należy najpierw dokonać analizy prawidłowości posłużenia się przez Sąd

drugiej instancji ogólną regułą interpretacyjną zawartą w art. 948 k.c. W doktrynie

występują dwa zapatrywania, odnośnie do pierwszeństwa zastosowania albo tego

przepisu, albo art. 962 k.c. Według pierwszego z nich, między dyrektywami

interpretacyjnymi, zawartymi w art. 948 k.c. i art. 962 k.c. zachodzi taka relacja,

jak między przepisem ogólnym i szczególnym. To sprawia, że pierwszeństwo

w dokonaniu wykładni testamentu należy przyznać art. 962 k.c., jako lex specialis

przed wykładnią dokonywaną na gruncie art. 948 k.c., stanowiącym lex generalis.

Zgodnie z drugim poglądem, konkretne reguły interpretacyjne, do których należy

art. 962 k.c. znajdują zastosowanie dopiero wtedy, gdy nie da się sensu

oświadczenia woli wywieść przy użyciu ogólnych reguł wykładni. Uzasadnia się to

tym, że w odniesieniu do wykładni testamentu ogólne reguły wykładni mają na celu

ustalenie

woli

testatora.

Najpierw

należy

więc

wyczerpać

wszelkie

podporządkowane temu celowi czynności interpretacyjne, a dopiero potem

dokonywać pewnych dalszych zabiegów, w tym wykorzystać domniemanie woli

testatora, po to, aby dążyć do utrzymania ważności testamentu, zagrożonej z uwagi

na niejasną jego treść, w świetle ogólnych reguł wykładni (por. postanowienie SN

z dnia 13 czerwca 2001 r., II CKN 543/00, OSNC 2002, nr 1, poz. 14).

Przede wszystkim należy zatem uwzględnić art. 948 k.c., co wiąże się

z odwoływaniem w art. 962 zdanie drugie k.c. do pewnej hipotetycznej woli

testatora. Wywodzi się ją z dokonanych przez niego zastrzeżeń w treści testamentu

lub z okoliczności, ale to powinno nastąpić dopiero, jak zawiodą ogólne zasady

wykładni na podstawie art. 948 k.c.

Należy opowiedzieć się za drugim zapatrywaniem, uznając, że między

przepisami zawierającymi dyrektywy wykładni treści testamentu, jakimi są art. 948

i 962 k.c. nie zachodzi stosunek lex generalis - lex specialis, wskazujący

na pierwszeństwo zastosowania, tylko są w nich zawarte reguły interpretacyjne,

stosowane według kolejności: najpierw wykładnia jest dokonywana na gruncie

reguły ogólnej (art. 948 k.c.), a dopiero gdy ona zawiedzie poszukuje się wykładni

w regule konkretnej (art. 962 k.c.).

Kierując się taką interpretacją przyznać należy rację Sądowi drugiej instancji,

który w niniejszej sprawie zastosował regułę ogólną przewidzianą w art. 948 k.c. i na

jej podstawie uznał za wystarczająco wyjaśnioną treść testamentu spadkodawczyni.

Z tekstu tego testamentu przekonująco wynika, co Sądowi Najwyższemu

w postępowaniu kasacyjnym pozostaje tylko stwierdzić ze względu na już ustalony

stan faktyczny (art. 398 § 2 k.p.c.), że zastrzeżenie na początku drugiej części

testamentu, uczynione przez spadkodawczynię dotyczy części pierwszej, jako

że w przeciwnym wypadku, biorąc pod uwagę okoliczności sporządzenia testamentu

przez spadkodawczynię, powołującą w drugiej części testamentu wszystkie

z sześciorga dzieci, nie tak zostałoby ono sformułowane (por. okoliczności wskazane

w postanowieniu SN z dnia 22 grudnia 1997 r., II CKN 542/97, OSN 1998, nr 7-8,

poz. 118). Sąd Okręgowy poprawnie uzasadnił stanowisko w zaskarżonym

postanowieniu, że darowizna na rzecz wnioskodawczyni, uczyniona w pierwszej

części testamentu co do całości spadku byłaby skuteczna tylko w razie zajścia

okoliczności wskazanych w części drugiej, to znaczy, jeżeli śmierć spadkodawczyni

nie nastąpiłaby nieoczekiwanie i jeżeli testatorką, do jej śmierci wnioskodawczyni by

się opiekowała. Skoro to nie nastąpiło, to znaczy, że porządek dziedziczenia

powinien był zostać określony tak, jak to wynikało z drugiej części testamentu i jak

postanowił, najpierw Sąd pierwszej instancji, a następnie zaakceptował Sąd

Okręgowy, oddalając apelację wnioskodawczyni. Do takiego rozstrzygnięcia

wystarczyło zastosować wykładnię testamentu na podstawie ogólnej reguły

interpretacyjnej zawartej w art. 948 k.c., bez potrzeby sięgania po reguły

umieszczone w art. 962 k.c. Wnioskowanie Sądu drugiej instancji jest poprawne

a dokonane oceny prawne są uzasadnione prawidłowo, zgodnie z zasadami

wykładni oświadczeń woli, z uwzględnieniem reguł wykładni takiej czynności

prawnej, jaką jest testament. Z tych powodów nie jest zasadny zarzut skarżącej, ani

co do błędnego zastosowania art. 948 k.c., ani co do niewłaściwego zastosowania

przy orzekaniu w sprawie art. 962 zdanie drugie k.c. i dlatego skarga kasacyjna

powołująca się na naruszenie tych przepisów nie mogła zostać uwzględniona.

Z tego względu należało na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalić skargę

kasacyjną.