Supreme Court dismisses appeal on joint property division where separate funds bought the main asset.

Sygn. akt IV CSK 521/12

POSTANOWIENIE

Dnia 10 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z wniosku M. J. J.

przy uczestnictwie J. Z. W. J.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w G.

z dnia 9 listopada 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w G. – po rozpoznaniu sprawy z wniosku M. J. J. przy

uczestnictwie J. Z. W. J. o podział majątku wspólnego po ustaniu małżeńskiej

wspólności majątkowej, na skutek apelacji uczestnika od postanowienia Sądu

Rejonowego z dnia 20 stycznia 2010 r. – postanowieniem z dnia 9 listopada 2011 r.

zmienił zaskarżone postanowienie i ustalił, że w skład majątku wspólnego

uczestników wchodzi prawo własności zabudowanej nieruchomości o obszarze

0,0289 ha położonej w G. przy ul. S., objętej księgą wieczystą nr […], prowadzoną

przez Sąd Rejonowy w G. o wartości 518 540 zł, prawo własności niezabudowanej

nieruchomości o obszarze 0,0700 ha położonej w C., objętej księga wieczystą nr

[…], prowadzoną przez Sąd Rejonowy w S. o wartości 25 819 zł oraz kwota 2 700

zł stanowiąca nakład z majątku wspólnego na majątek odrębny wnioskodawczyni

w postaci spłaty części pożyczki zaciągniętej przez wnioskodawczynię na

podstawie umowy z dnia 30 listopada 2000 r., zawartej z J. Ż., i dokonał podziału

majątku wspólnego w ten sposób, że przyznał uczestnikowi prawo własności

zabudowanej nieruchomości położonej w G. przy ul. S., a wnioskodawczyni prawo

własności niezabudowanej nieruchomości położonej w C. oraz kwotę 2 700 zł

stanowiącą nakład w postaci spłaty części pożyczki zaciągniętej na podstawie

umowy zawartej z J. Ż., zasądził od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kwotę

245 010,50 zł płatną w terminie sześciu miesięcy od dnia uprawomocnienia się

orzeczenia i ustalił wartość majątku wspólnego na kwotę 547 059 zł, natomiast w

pozostałej części zarówno wnioski stron, jak i apelację uczestnika oddalił. Istotne

elementy stanu faktycznego przyjętego za podstawę orzeczenia przedstawiały się

następująco.

W dniu 21 sierpnia 1976 r. uczestnicy zawarli związek małżeński, który

wyrokiem Sądu Okręgowego w G. z dnia 6 maja 1999 r. został rozwiązany przez

rozwód z winy uczestnika. Wyrok rozwodowy uprawomocnił się z dniem 29 kwietnia

2002 r.

W dniu 4 października 1984 r. wnioskodawczyni nabyła na prawach

wspólności ustawowej niezabudowaną nieruchomość o obszarze 0,0700 ha, objętą

księgą wieczystą nr […], prowadzoną przez Sąd Rejonowy w S. Wartość rynkowa

tej nieruchomości wynosi obecnie 25 819 zł.

Na podstawie umowy z dnia 18 grudnia 1991 r. uczestnicy nabyli prawo

własności domu jednorodzinnego oraz prawo użytkowania wieczystego gruntu

o obszarze 0,0289 ha położonego w G. przy ul. S., na którym budynek ten został

posadowiony. Dla nabytej nieruchomości została urządzona w Sądzie Rejonowym

księga wieczysta nr […]. Decyzją Prezydenta Miasta G. z dnia 13 października

2003 r. prawo użytkowania wieczystego zostało przekształcone w prawo własności,

w związku z czym uczestnicy zostali ujawnieni w księdze wieczystej jako

właściciele. Wartość rynkowa tej nieruchomości wynosi obecnie 518 540 zł.

W dniu 3 października 2000 r. wnioskodawczyni zawarła z deweloperem, P.

– D. sp. z o.o., umowę o wybudowanie lokalu mieszkalnego i uiściła cenę jego

nabycia w kwocie 156 467,42 zł. Umowa ustanowienia odrębnej własności i

sprzedaży lokalu w budynku przy ul. Z. w G. została zawarta w dniu 22 czerwca

2004 r. Na zakup lokalu wnioskodawczyni przeznaczyła środki pochodzące ze

spadku po swojej ciotce w kwocie 15 000 funtów brytyjskich i środki uzyskane w

drodze darowizny od matki w kwocie 5000 funtów brytyjskich, które łącznie

odpowiadały kwocie 130 000 zł. Poza tym pożyczyła od swoich przyjaciół

małżonków Ż. kwotę 60 000 zł, którą przeznaczyła na uzupełnienie ceny nabycia i

na wykończenie lokalu. W pisemnej umowie strony stwierdziły, że zwrot pożyczki

nastąpi w ciągu jednego roku, ustnie uzgodniły jednak, że spłata nastąpi w ratach w

zależności od finansowych możliwości wnioskodawczyni. W czasie trwania

małżeństwa wnioskodawczyni spłaciła z wynagrodzenia za pracę 9 rat pożyczki w

kwocie 2 700 zł, pozostały dług nie został jeszcze spłacony.

Wnioskodawczyni od 1996 r. nie mieszkała w domu przy ul. S. Uczestnicy

nie

utrzymywali

od

tego

czasu

żadnych

z czym wnioskodawczyni

nie

informowała

męża

kontaktów,

o

w

związku

zaciągnięciu

pożyczki.

Uczestnik odmówiłby wyrażenia zgody, gdyż jest przeciwnikiem pożyczek.

Nie zgodziłby się też na zawarcie umowy o wybudowanie lokalu ze względów

finansowych.

Sąd Okręgowy stwierdził, że do oceny czy lokal mieszkalny położony w G.

przy ul. Z. wchodzi w skład majątku wspólnego uczestników, mają zastosowanie

przepisy art. 32 – 34 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym przed dniem wejścia w

życie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i

opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1691 – dalej: „ustawa

nowelizująca”), tj. przed dniem 20 stycznia 2005 r. Ze względu na to, że środki na

nabycie przedmiotowego lokalu pochodziły majątku odrębnego wnioskodawczyni,

że w zakresie kwoty 130 000 zł nabycie nastąpiło w drodze surogacji oraz że

zobowiązanie z tytułu pożyczki wnioskodawczyni zaciągnęła we własnym imieniu,

należy przyjąć, iż lokal ten nie został nabyty na prawach wspólności ustawowej.

Kwota 2 700 zł spłacona z wynagrodzenia pobranego przez wnioskodawczynię w

czasie trwania wspólności stanowi nakład z majątku wspólnego na jej majątek

odrębny. Niespłacona część pożyczonej kwoty nie zwiększyła majątku wspólnego,

ponieważ

uczestnik

wnioskodawczynię

i

nie

potwierdził

dłużnikiem

z

umowy

tytułu

tej

pożyczki

umowy

zawartej

przez

pozostaje

jedynie

wnioskodawczyni. W konsekwencji Sąd Okręgowy ustalił wartość majątku

wspólnego na kwotę 547 059 zł, a udziały każdego z uczestników na kwotę

273 529,50 zł. Ze względu na to, że uczestnik otrzymał składnik majątku o wartości

518 540 zł, Sąd Okręgowy zasądził od niego na rzecz wnioskodawczyni tytułem

wyrównania wartości udziałów kwotę 245 010,50 zł.

W złożonej skardze kasacyjnej uczestnik powołał się na obie podstawy

określone w art. 3983 § 1 k.p.c. i wniósł o uchylenie postanowienia Sądu

Okręgowego. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej wskazał na naruszenie art.

31 i 32 § 1 k.r.o. przez nieuznanie za majątek wspólny stron wierzytelności

wynikającej z deweloperskiej umowy nabycia lokalu mieszkalnego, i art. 31 oraz 32

§ 1 w związku z art. 33 k.r.o. przez nieuznanie, że pieniądze uzyskane przez

jednego z małżonków na podstawie umowy pożyczki wchodzą w skład majątku

wspólnego. W ramach drugiej podstawy postawił natomiast zarzut obrazy art. 217

§ 2 w związku z art. 567 § 3 i art. 684 k.p.c. przez oddalenie wniosku dowodowego

zmierzającego do ustalenia wartości majątku wspólnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważenia w pierwszej kolejności wymaga zarzut naruszenia prawa

materialnego przez przyjęcie, że wierzytelność wynikająca z deweloperskiej umowy

nabycia lokalu mieszkalnego przy ul. Z. nie wchodzi w skład majątku wspólnego

uczestników, mimo że przeznaczone na nabycie tego lokalu pieniądze uzyskane na

podstawie zawartej przez wnioskodawczynię umowy pożyczki były składnikiem

tego majątku.

Zarzut ten – jak trafnie uznał Sąd Okręgowy – podlega ocenie na podstawie

art. 31 - 34 k.r.o. w pierwotnym brzmieniu (art. 5 ust. 5 pkt 3 ustawy nowelizującej).

Artykuł 32 § 1 k.r.o. wówczas stanowił, że dorobkiem małżonków są przedmioty

majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków

lub przez jednego z nich, a art. 33 pkt 1, 2 i 3 k.r.o., że odrębny majątek każdego

z małżonków stanowią: 1) przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem

wspólności ustawowej, 2) przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis

lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił oraz

3) przedmioty majątkowe nabyte ze środków uzyskanych w zamian za przedmioty

wymienione w punktach poprzedzających.

W świetle przytoczonych przepisów o zaliczeniu przedmiotów majątkowych

do dorobku małżonków decydował czas ich nabycia. Z zastrzeżeniem wyjątków

określonych w art. 33 k.r.o., dorobkiem były przedmioty nabyte w czasie trwania

wspólności

ustawowej.

Przedmioty

nabyte

przed

powstaniem

wspólności

ustawowej stanowiły majątek odrębny każdego z małżonków (art. 33 pkt 1 k.r.o.).

Także przedmioty nabyte po ustaniu wspólności ustawowej w zasadzie nie

stanowiły dorobku. Wyjątkiem były jedynie przedmioty nabyte w wyniku realizacji

ekspektatywy powstałej w czasie trwania wspólności ustawowej.

Z

ustaleń

faktycznych

stanowiących

podstawę

zaskarżonego

postanowienia wynika, że umowa ustanowienia odrębnej własności lokalu

położonego przy ul. Z. i jego sprzedaży została zawarta przez wnioskodawczynię

w dniu 22 czerwca 2004 r., a więc już po ustaniu wspólności ustawowej między

uczestnikami. Natomiast umowa, na podstawie której P.-D. sp. z o.o. zobowiązała

się do wybudowania tego lokalu, ustanowienia jego odrębnej własności i

przeniesienia jej na wnioskodawczynię, a wnioskodawczyni – do zapłaty całej

należności została zawarta w dniu 3 października 2000 r., czyli jeszcze w czasie

trwania wspólności.

Skarżący, powołując się na pokrycie kosztów nabycia lokalu ze środków

pieniężnych uzyskanych przez wnioskodawczynię na podstawie umowy pożyczki

i w związku z tym objętych wspólnością ustawową, zmierza do wykazania,

że obojgu uczestnikom w czasie trwania wspólności ustawowej przysługiwało

wspólne uprawnienie do nabycia w przyszłości prawa własności lokalu przy ul. Z.

Innymi słowy, że w skład majątku wspólnego wchodzi ekspektatywa nabycia w

przyszłości prawa własności tego lokalu, której wartość powinna odpowiadać jego

aktualnej wartości.

W dotychczasowym orzecznictwie przyjmowano, że jeżeli zdarzenie,

z którym ustawa wiąże powstanie prawa, nastąpi dopiero po ustaniu wspólności

ustawowej, prawo to – nawet gdy uzyskał je tylko jeden z małżonków – powstaje na

rzecz ich obojga i podlega podziałowi, tak jak inne składniki majątku wspólnego.

Stanowisko takie, w związku ze spółdzielczym prawem do lokalu, znalazło wyraz

m.in. w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia

1978 r., III CZP 86/77 (OSNCP 1978, nr 10, poz. 171), według której spółdzielcze

prawo do lokalu, powstałe z realizacji oczekiwania małżonków na przydział

wspólnego mieszkania, należy do nich obojga, jeżeli przydział został – po ustaniu

małżeństwa – dokonany na rzecz jednego z małżonków i jego dotychczasowej

rodziny. Cecha charakterystyczna konstrukcji ekspektatywy, czyli oczekiwania

prawnego – jak podkreślił Sąd Najwyższy – polega na tym, że związane z nią

uprawnienia mogą w określonym momencie ulegać przekształceniu w konkretne

prawo wspólne. Aby można było mówić o ekspektatywie zrealizowanej po ustaniu

małżeństwa, niezbędne jest jednak spełnienie się przesłanki w postaci wejścia

wkładu mieszkaniowego do wspólności ustawowej przed jej ustaniem (zob. też

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 1970 r., I CR 444/69, OSNCP 1970,

nr 11, poz. 203 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 października

2008 r., IV CSK 246/08, nie publ.).

Odwołując się do konstrukcji ekspektatywy skarżący wyszedł z założenia,

że środki przeznaczone przez wnioskodawczynię na pokrycie kosztów nabycia

lokalu mieszkalnego objęte były wspólnością ustawową, gdyż pochodziły

z zaciągniętej przez nią pożyczki. Założenie to nie uwzględnia jednak ustaleń

faktycznych, którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813 § 2 k.p.c.). Z ustaleń

tych wynika, że koszt nabycia lokalu wyrażał się kwotą 156 467,42 zł oraz że kwotę

130 000 zł wnioskodawczyni uiściła ze środków uzyskanych przez dziedziczenie

i darowiznę. Pożyczka została natomiast przeznaczona jedynie na uzupełnienie

kosztów nabycia, a w pozostałej części na wykończenie lokalu.

W tej sytuacji rozważenia wymaga kwestia, czy prawo własności lokalu przy

ul. Z. zostało nabyte ze środków uzyskanych w zamian – w rozumieniu art. 33 pkt 3

k.r.o.

w

pierwotnym

brzmieniu

–

za

należące

do

majątku

odrębnego

wnioskodawczyni funty brytyjskie, których równowartością była kwota 130 000 zł.

Jak podkreślił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 19 sierpnia 2009 r.,

III CZP 53/09 (OSNC 2010, nr 2, poz. 28), celem surogacji przewidzianej

w powołanym przepisie jest zachowanie wartości majątku odrębnego, mimo zmiany

jego poszczególnych składników. Składniki wymienione w art. 33 pkt 1 i 2 k.r.o.

stanowią bowiem „jak gdyby żelazny fundusz majątku odrębnego, który nie roztapia

się w majątku wspólnym”. Regulacja zawarta w art. 33 pkt 3 k.r.o. w pierwotnym

brzmieniu jest natomiast wyrazem kompromisu między dążeniem do zachowania

majątku odrębnego a tendencją do pomnażania majątku wspólnego.

W doktrynie brak jednolitości zapatrywań co do tego, czy przesłanką

surogacji jest wymaganie, aby nabyty przedmiot majątkowy został uzyskany

w całości ze środków pochodzących z majątku odrębnego. Poważne wątpliwości

wywołuje w związku z tym ocena sytuacji, w której nabycie przedmiotu

majątkowego w czasie trwania wspólności ustawowej następuje tylko częściowo ze

środków pochodzących z majątku odrębnego. Przez dłuższy czas dominował

pogląd, że jeżeli nic innego nie wynika z treści czynności prawnej, nabyty przedmiot

należy proporcjonalnie do wartości użytych dla jego uzyskania środków z majątku

odrębnego i z majątku wspólnego, w odpowiedniej ułamkowej części do majątku

odrębnego, w pozostałej zaś – do majątku wspólnego. Treść czynności prawnej

może jednak przesądzić, że nabywany przedmiot wejdzie w skład jednego

z majątków i w takim wypadku powstanie na rzecz drugiego majątku należność

z tytułu wydatków i nakładów (art. 45 k.r.o.).

Ostatnio w doktrynie zaprezentowano pogląd, że o zaliczeniu nabywanego

przedmiotu do majątku wspólnego lub odrębnego powinno decydować porównanie

wielkości środków użytych z każdego z tych majątków. W konsekwencji, nabyty

przedmiot należy zaliczyć do tego z majątków, z którego pochodzi podstawowa

część środków. Jeżeli środki z drugiego majątku są nieznaczne, stanowią nakład

rozliczany zgodnie z art. 45 k.r.o., jeżeli natomiast wskazane kryterium nie może

znaleźć zastosowania ze względu na brak daleko idącej różnicy między

zaangażowanymi środkami, to – w braku odmiennej woli małżonków – nabyty

przedmiot

wchodzi

do

każdego

z

majątków

w

częściach

ułamkowych

proporcjonalnych do wysokości zaangażowanych środków. Za koncepcją tą

opowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 maja 2000 r., V CKN 50/00

(nie publ.), w którym stwierdził, że jeżeli nabycie nastąpiło tylko częściowo

ze środków należących do majątku odrębnego, nasuwają się dwa rozwiązania.

Według jednego, należy przyjąć, że nabyte przedmioty wchodzą proporcjonalnie do

wartości użytych dla ich uzyskania środków z majątku odrębnego i z majątku

wspólnego, w odpowiedniej ułamkowej części do majątku odrębnego i do majątku

wspólnego. Natomiast według drugiego rozwiązania, należy porównać wielkość

środków zużytych z każdego z majątków i zaliczyć nabyte za nie przedmioty do

tego z tych majątków, z którego pokryto przeważającą część należności; środki zaś

pochodzące z drugiego majątku powinny być potraktowane jako wydatek na

majątek, do którego dokonano zaliczenia. Ostatnie rozwiązanie należy uznać za

uzasadnione, gdy między rozmiarami środków pochodzących z majątku odrębnego

i majątku wspólnego istnieje znaczna dysproporcja ( zob. podobnie w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 18 stycznia 2008 r., V CSK 355/07, nie publ.).

Zastosowanie tej koncepcji w niniejszej sprawie prowadzić musi do wniosku,

że środki na nabycie lokalu przy ul. Z. w przeważającej części pochodziły z majątku

odrębnego wnioskodawczyni. Całkowite koszty wyrażały się bowiem kwotą

156 467,42 zł, a wnioskodawczyni uiściła z majątku odrębnego kwotę stanowiącą

83% kosztów nabycia. W tej sytuacji trzeba stwierdzić, że lokal ten został nabyty

„ze środków uzyskanych w zamian za” (art. 33 pkt 3 k.r.o. w pierwotnym brzmieniu)

przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie i darowiznę, niezależnie od

zaangażowania środków z innego majątku. Uwzględniając kryterium ekonomiczne,

nie można więc przyjąć, że prawo własności tego lokalu powstało z realizacji

wspólnego oczekiwania prawnego uczestników postępowania. Dodatkowo tylko

warto podkreślić, że nie chodziło w tym wypadku o lokal przeznaczony na potrzeby

rodziny, gdyż uczestnicy od 1996 r. nie utrzymywali żadnych kontaktów, już w dniu

6 maja 1999 r. zapadł nieprawomocny wyrok rozwodowy, a uczestnik nawet nie

wiedział o zawarciu przez wnioskodawczynię umowy z deweloperem. Ze względu

na to, że uczestnik odmówił potwierdzenia umowy pożyczki zaciągniętej przez

wnioskodawczynię, nie narusza prawa odstąpienie przez Sąd Okręgowy od

rozliczenia między uczestnikami niespłaconej kwoty pożyczki.

Bezprzedmiotowe stało się też rozważanie zarzutu obrazy art. 217 § 2

w związku z art. 567 § 3 i art. 684 k.p.c. przez oddalenie wniosku dowodowego

zmierzającego do ustalenia wartości nabytego przez wnioskodawczynię lokalu.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną jako pozbawioną uzasadnionych podstaw.

jw