Supreme Court dismisses appeal in inheritance partition, upholding lower court's property allocation based on financial circumstances.

Sygn. akt IV CSK 521/10

POSTANOWIENIE

Dnia 24 sierpnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z wniosku Z. R.

przy uczestnictwie J. B., i in.

o dział spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 sierpnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania M. A. R.

od postanowienia Sądu Okręgowego w B.

z dnia 3 marca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 6 listopada 2007 r. Sąd Rejonowy w B. ustalił, że w

skład spadku po S. R. wchodzą nieruchomości położone w B.: przy ul. P. nr

geodezyjny 2051 o pow. 29 m2 wartości 62 zł, przy szosie B.-W. nr 89 o pow. 2294

m2 wartości 1.850 zł, na granicy B. i K. nr geodezyjny 83/4 o pow. 65 m2 wartości

53 zł, przy ul. C. 10 nr geodezyjny 578 o pow. 870 m 2 wartości 89.610 zł i przy ul.

C. nr geodezyjny 542/4 o pow. 564 m 2 wartości 49.827 zł oraz wierzytelność w

kwocie 118.351 zł; ustalił, że uczestnik – M. A. R. poniósł koszty związane z

utrzymaniem nieruchomości wspólnych w kwocie 3.440 zł oraz poniósł koszty

pochówku spadkodawczyni w kwocie 270 zł; dokonał działu spadku w ten sposób,

że na rzecz wnioskodawcy – J. R. przyznał działki o numerach geodezyjnych 2051,

89, 83/4 i 578 zaś na rzecz uczestnika M. A. R. działkę nr 542/4 oraz wierzytelność

w kwocie 118.351 zł; tytułem wyrównania udziałów zasądził od M. A. R. na rzecz J.

R. kwotę 36.446,50 zł, płatną w terminie jednego miesiąca od uprawomocnienia się

orzeczenia z ustawowymi odsetkami w przypadku uchybienia terminowi płatności.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że postanowieniem z dnia 15 czerwca 1987 r.,

II 1 Ns …/87, Sąd Rejonowy w B. stwierdził, iż spadek po S. R., zmarłej w dniu 8

lutego 1986 r., nabyli na podstawie ustawy: jej dzieci: M. A. R., J. R., I.L., i J. R. –

każde z nich po 2/10 części oraz wnuczki: G. Z. i J. B. - każda z nich po 1/10

części, natomiast wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne odziedziczył syn

M. A. R. Postanowienie to zostało zmienione w części dotyczącej rozstrzygnięcia

o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z

dnia 22 marca 2000 r., II Ns …/99, zgodnie z którym dziedziczyli je z mocy ustawy

dwaj synowie S. R.: J. R. i M. A. R., każdy z nich w nich w ½ części.

W skład gospodarstwa rolnego należącego do spadku wchodziły m.in. działki

o numerach: 89, 578, 542, 2051, 83/4. W dniu 15 października 1987 r. M. A. R.

sprzedał Skarbowi Państwa działki o numerach: 634/1, 634/2 i 634/3 o łącznej pow.

8581 m2 powstałe z podziału działki numer 634 za kwotę 1.173.880 starych złotych.

Działka o numerze 542 została podzielona na działki o numerach 542/1, 542/3 i

542/4. W dniu 30 października 1995 r. uczestnik postępowania podpisał umowę z

Zarządem Miasta B., na mocy której uzyskał odszkodowanie w wysokości 1.820

starych złotych za działkę o numerze 542/1. W dniu 27 listopada 1987 r. uczestnik

postępowania sprzedał Skarbowi Państwa działkę o numerze 1514 o pow. 2144 m 2

za kwotę 550.000 starych złotych, zaś w dniu 28 listopada 1997 r. sprzedał Gminie

B. działkę nr 16740 o pow. 3762 m2 za kwotę 116.359 zł. Wartości poszczególnych

działek wynosiły: działki nr 578 – 89.610 zł, nr 2051 – 62 zł, nr 89 – 1850 zł, nr 83/4

– 53 zł i nr 542/4 – 49.827 zł. Uczestnik M. A. R. wykazał poniesienie nakładów na

nieruchomość wspólną w kwocie 3.440 zł, na którą składały się opłaty adiacenckie i

podatek od nieruchomości. W dziale spadku podlegały rozliczeniu także długi

spadkowe w postaci poniesionych przez uczestnika M. A. R. kosztów pomnika w

kwocie 170 zł, kosztów miejsca na cmentarzu i urządzenia pochówku w kwotach

po 50 zł. Ustalając wartość spadku, należało również doliczyć sumy otrzymane

przez uczestnika M. A. R. od Skarbu Państwa i Gminy B. w zamian za działki nr

634, 542/1, 1514

i 1674

w łącznej nominalnej kwocie 116.533,21 zł.

Uczestnik postępowania nie wykazał, aby z tej sumy pewne kwoty były przekazane

przez niego wnioskodawcy. Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił także, jako

nieudowodnionego, zarzutu - podniesionego przez uczestnika M. A. R. na

podstawie art. 409 k.c. - że wyzbył się on korzyści majątkowych uzyskanych z

wywłaszczenia nieruchomości wchodzących w skład spadku. Sąd Rejonowy

dokonał działu spadku zgodnie z wnioskiem uczestnika M. A. R., przyznając mu

działkę o numerze 542/4, którą od dawna użytkował. Pozostałe działki zostały

przyznane wnioskodawcy, na rzecz którego zasądzono od uczestnika M. A. R.

spłatę w kwocie 36.446,50 zł po odliczeniu poniesionych przez niego kosztów

utrzymania nieruchomości wspólnej oraz spłaconych przez niego długów

spadkowych.

Na skutek apelacji wniesionych od postanowienia Sądu Rejonowego przez

wnioskodawcę (w którego miejsce po jego śmierci wstąpiła do postępowania jego

żona Z. R.) oraz uczestnika M. A. R., Sąd Okręgowy w B., postanowieniem z dnia 3

marca 2010 r., zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że wskazaną w

nim wierzytelność podwyższył do kwoty 596.620,39 zł; dokonał działu spadku w ten

sposób, że nieruchomości opisane w punkcie I podpunkty od 1 do 5 przyznał na

wyłączną własność wnioskodawczyni zaś wierzytelność opisaną w punkcie I

podpunkt 6 przyznał na wyłączną własność uczestnikowi M. A. R.; zasądził tytułem

dopłaty od uczestnika M. A. R. na rzecz wnioskodawczyni kwotę 225.754,20 zł

płatną w ratach: pierwsza w wysokości 55.754,20 zł płatna w terminie do dnia 31

marca 2010 r. oraz pięć kolejnych w wysokości po 34.000 zł każda, płatnych w

terminie do dnia 31 marca każdego kolejnego roku, poczynając od dnia 31 marca

2011 r. z ustawowymi odsetkami w stosunku rocznym w wysokości 13% na

wypadek opóźnienia w terminie płatności którejkolwiek z rat; nakazał uczestnikowi

M. A. R., aby wydał wnioskodawczyni przyznane jej na własność spadkowe

nieruchomości; ustalił wartość przedmiotu postępowania na kwotę 741.732,39 zł;

oddalił apelację wnioskodawczyni w pozostałym zakresie i w całości apelację

uczestnika M. A. R.

Sąd Okręgowy uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji. Za uzasadniony uznał zarzut apelacji wnioskodawczyni naruszenia art.

684 k.p.c. w związku ze zbyciem przez uczestnika M. A. R. części nieruchomości

wchodzących w skład spadku. W przypadku zmian w stanie spadku pomiędzy

chwilą śmierci spadkodawcy, a działem spadku podlegają one stosownemu

uwzględnieniu i rozliczeniu. Dla rozliczeń pomiędzy współspadkobiercami bez

znaczenia pozostaje, czy od samego początku obowiązuje postanowienie o

stwierdzeniu nabycia spadku zgodne z rzeczywistym stanem prawnym, czy też

prawidłowe ustalenie kręgu spadkobierców nastąpiło w wyniku późniejszego

postanowienia o zmianie stwierdzenia nabycia spadku wydanego na podstawie art.

679 § 1 k.p.c. Skutkiem zbycia nieruchomości wchodzącej w skład spadku przed

jego działem jest konieczność podziału jej równowartości wyliczonej według cen z

daty działu spadku. Błędnie Sąd pierwszej instancji rozliczył więc jedynie nominalne

kwoty uzyskane przez uczestnika M. A. R. uzyskane ze sprzedaży wszystkich

nieruchomości, odstępując od ustalenia ich wartości według daty działu spadku.

Jedynie w odniesieniu do nieruchomości (działki nr 634/1, 634/2, 634/3 i 1514)

zbytych przez tego uczestnika wskutek inicjatywy Skarbu Państwa bądź Gminy B.

w celu nabycia ich na cele, które w przypadku odmowy ich sprzedaży

uzasadniałyby wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego, uzasadnione było

rozliczenie otrzymanego w zamian przez uczestnika M. A. R. ekwiwalentu w jego

nominalnej wartości, o którego waloryzację nie wniósł wnioskodawca. Łączna

wartość podlegających rozliczeniu nieruchomości zbytych przez uczestnika M. A.

R. wraz

z

kwotami

nominalnie

nieruchomości wynosiła kwotę

uzyskanymi

ze

sprzedaży

pozostałych

596.620,39 zł. Uczestnik nie mógł bronić się

zarzutem opartym na podstawie art. 409 k.c., bowiem podstawą żądania

wnioskodawcy uwzględnienia w dziale spadku zbytych nieruchomości stanowiły

przepisy o dziale spadku. Natomiast podnoszona przez uczestnika okoliczność

rozdysponowania przez niego odziedziczonego majątku spadkowego, zgodnie z

oczekiwaniami zmarłej matki, mogła mieć znaczenie tylko wtedy gdyby była

zaakceptowana - czego uczestnik nie wykazał - przez współspadkobiercę J. R. Z

uwagi na sytuację materialną M. A. R. Sąd Okręgowy uznał za zasadne przyznanie

wszystkich nieruchomości spadkowych wnioskodawczyni, aby zminimalizować

dopłatę należną jej od uczestnika M. A. R. Łączna bowiem wartość majątku

spadkowego

podlegająca

rozliczeniu

wyniosła

738.022,39

zł,

z

czego

wnioskodawczyni otrzymała nieruchomości o wartości 141.402 zł. Zasądzoną na jej

rzecz kwotę dopłaty Sąd rozłożył na raty, mając na uwadze że uczestnik M. A. R.

posiada jedynie oszczędności w kwocie 52.000 zł oraz otrzymuje emeryturę

w kwocie 1.811 zł.

Od postanowienia Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wniósł uczestnik M.

A.R., który zaskarżył je w całości. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 398 3 § 1

pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. zarzucił naruszenie: art. 684, 386 § 4, art. 233

§ 1, art. 300 § 1 k.p.c. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.

zarzucił naruszenie art. 409 k.c. i art. 1035 w zw. z art. 212 § 2 k.c. Uczestnik

postępowania wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia

Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu

Sądowi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i orzeczenie co do

istoty sprawy przez oddalenie apelacji wnioskodawcy w zakresie żądania ustalenia

wartości wierzytelności wchodzących w skład spadku według daty jego podziału

oraz uwzględnienie apelacji uczestnika w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3983 § 3 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej

nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów.

Przepis ten nie wskazuje konkretnych przepisów, których naruszenia nie można

powołać dla uzasadnienia zarzutu naruszenia prawa procesowego, jednakże

w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalone jest stanowisko, że skarga kasacyjna

nie może być oparta na zarzucie naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., który dotyczy oceny

dowodów (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 29 marca 2007 r., II PK 231/06,

OSNP 2008, nr 9-10, poz. 124 oraz z dnia 8 maja 2008 r., V CSK 579/07,

nie publ.). Tym samym należy uznać za nieskuteczne kwestionowanie w skardze

kasacyjnej, w ramach zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., ustalenie Sądu

Okręgowego, że zmarły J. R. nie wyrażał zgody na sprzedaż przez M. A. R.

nieruchomości wchodzących w skład spadku oraz iż wnioskodawca nie otrzymał

dóbr

materialnych

z

tytułu

podziału

sum

pochodzących

ze

sprzedaży

nieruchomości wchodzących w skład spadku.

Niezasadny był zarzut naruszenia art. 300 § 1 k.p.c., według którego

za osobę

prawną

sąd

przesłuchuje

osoby

wchodzące

w

skład

organu

uprawnionego do jej reprezentowania, przy czym sąd decyduje, czy przesłuchać

wszystkie te osoby, czy też tylko niektóre z nich. Przepis ten w ogóle nie miał

zastosowania w sprawie, w której uczestnikami postępowania były tylko osoby

fizyczne. Uzasadnienie skargi kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 300 § 1 k.p.c.

wskazuje, że zarzut ten odnosi się do przesłuchania wnioskodawcy w hospicjum

w dniu 16 lipca 2008 r. w trybie zabezpieczenia dowodu. Zabezpieczenie dowodu

jest przedmiotem regulacji zawartej w art. 310 – 315 k.p.c., których naruszenia nie

podniesiono w skardze kasacyjnej. Zgodnie z art. 398 13 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13

§ 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną m.in. w granicach podstaw.

W ramach tak określonej kognicji Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do

samodzielnego poszukiwania, w tym poprzez analizę uzasadnienia skargi

kasacyjnej, właściwej podstawy skargi kasacyjnej uzasadniającej jej uwzględnienie.

Nie był uzasadniony zarzut naruszenia art. 684 k.p.c. wskutek przyjęcia

przez Sąd Okręgowy do rozliczenia w dziale spadku wartości działek oznaczonych

numerami 542/1, 542/3 i 1674 – zbytych przez uczestnika M. A. R. - według ich

wartości ustalonej na dzień działu spadku. Zarzut naruszenia wymienionego wyżej

przepisu uzasadniono w skardze kasacyjnej w pierwszej kolejności tym, że Sąd

Okręgowy pominął wyjaśnienia uczestnika postępowania M. A. R., według których

nie miał on innej możliwości niż wyrażenie zgody na sprzedaż działki o numerze

1674,

bowiem

była

ona

położona

w

bezpośrednim

sąsiedztwie

innych

nieruchomości już wykupionych przez Skarb Państwa i Gminę B. pod planowaną

inwestycję budowy domów wielorodzinnych. Podniesiony zarzut naruszenia art. 684

k.p.c. opiera się na założeniu dokonania przez Sąd Okręgowy niepełnych ustaleń

faktycznych wskutek pominięcia części dowodów przeprowadzonych w sprawie.

Tak skonstruowany zarzut jest niezasadny skoro w skardze kasacyjnej poza,

niepodlegającemu badaniu w postępowaniu kasacyjnym, zarzutem naruszenia art.

233 § 1 k.p.c. nie sformułowano odpowiednich innych zarzutów procesowych

dotyczących pominięcia przez Sąd drugiej instancji części materiału dowodowego

i dokonania w sprawie niepełnych ustaleń faktycznych. W konsekwencji zarzut

naruszenia art. 684 k.p.c. podlegał dalszej ocenie z uwzględnieniem ustaleń

faktycznych dokonanych w sprawie przez Sąd Okręgowy, z których nie wynikało,

aby wyzbycie się własności działek nr 542/1, 542/3 i 1674 było następstwem

okoliczności niezależnych od uczestnika M. A. R.

Według art. 684 k.p.c., w sprawie o dział spadku sąd ustala skład i wartość

spadku. Z przepisu tego nie wynika, według jakich zasad ustala się skład i wartość

spadku. Jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 września 1974 r.,

III CZP 58/74 (OSNCP 1975, nr 6, poz. 90), w dziale spadku stan spadku ustala się

według chwili otwarcia spadku, jego zaś wartość według cen z chwili dokonania

działu. Wcześniej takie samo stanowisko, co do tych zagadnień, zostało wyrażone

w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia

1969 r., III CZP 12/69 (OSNCP 1970, nr 3, poz. 39) oraz orzeczeniu Sądu

Najwyższego z dnia 16 maja 1950 r., C. 72/50 (OSN 1951, nr 1, poz. 12). Odnośnie

do zagadnienia według jakiej chwili należy oszacować przedmioty spadkowe, mimo

braku uregulowania ustawowego tej kwestii należy przyjąć, że, następuje to według

cen obowiązujących w chwili działu spadku, tj. według takich samych reguł, jakie

przyjęto w kodeksie cywilnym przy obliczaniu zachowku (art. 995 k.c.) oraz przy

darowiznach

podlegających

zaliczeniu

do

spadku

(art.

1042

§

k.c.).

Przyjęcie natomiast, że stan spadku ustala się na chwilę jego otwarcia jest

konsekwencją uwzględnienia przepisów prawa materialnego dotyczących spadku.

W szczególności z art. 922 § 1 k.c. wynika, że spadek - który otwiera się z chwilą

śmierci spadkodawcy (art. 924 k.c.) - stanowi ogół praw majątkowych i obowiązków

zmarłego. Tak ustalony stan spadku w chwili jego otwarcia, w zakresie aktywów,

stanowi przedmiot działu spadku. Zmiany w tym stanie, w okresie między

otwarciem spadku a jego działem np. spowodowane sprzedażą rzeczy wchodzącej

w skład spadku, podlegają w chwili działu spadku stosownemu uwzględnieniu

i ewentualnemu rozliczeniu. Spadkobiercy bowiem ponoszą skutki zmian w stanie

spadku, gdyż do wspólności majątku spadkowego, zgodnie z art. 1035 k.c., stosuje

się odpowiednio przepisy o współwłasności ułamkowej.

W postępowaniu o dział spadku sąd, zgodnie z art. 686 k.p.c., rozstrzyga

o wzajemnych roszczeniach spadkobierców z tytułu posiadania i używania

przedmiotów spadkowych, pożytków i przychodów, poczynionych nakładów

i spłaconych długów spadku. W uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia

30 maja 1980 r., III CZP 26/80 (OSNCP 1980, nr 12, poz. 229) wyjaśniono,

że przed działem spadku gospodarstwa rolnego spadkobierca, dziedziczący

to gospodarstwo, może rozporządzać poszczególnymi przedmiotami należącymi do

tego gospodarstwa tylko za zgodą pozostałych spadkobierców albo po uzyskaniu

stosownego rozstrzygnięcia sądowego (art. 1058 w zw. z art. 1035 i art. 199 k.c.).

Jeżeli taki spadkobierca dokonał rozporządzenia bez wymaganej zgody albo

uzyskania rozstrzygnięcia sądowego, to w postępowaniu o dział spadku

gospodarstwa rolnego sąd rozstrzyga o wynikłym stąd i zgłoszonym roszczeniu,

jako

dotyczącym

posiadania

poszczególnych

przedmiotów

należących

do

gospodarstwa, w kręgu współspadkobierców dziedziczących to gospodarstwo (art.

686 k.p.c.). Samo rozporządzenie udziałem spadkobiercy w przedmiocie

należącym do spadku, zgodnie z art. 1036 k.c., wymaga zgody pozostałych

spadkobierców. W braku zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców

rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia

przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku.

Inną natomiast kwestią jest zbycie przez jednego ze spadkobierców bez zgody

pozostałych

spadkobierców

przedmiotu

wchodzącego

w

skład

spadku.

Takie rozporządzenie, zgodnie z art. 1035 w zw. z art. 199 k.c., jest nieważne.

Dotyczy to także, w związku z art. 1058 k.c., rozporządzenia przedmiotem

wchodzących w skład spadkowego gospodarstwa rolnego. Jeżeli jednak w chwili

działu spadku nie może nim być już objęty przedmiot wchodzący w skład spadku,

którym samodzielnie rozporządził jeden ze spadkobierców bez zgody pozostałych

spadkobierców, rozliczeniu powinna podlegać jego wartość ustalona na chwilę

działu spadku i według stanu na dzień otwarcia spadku, tak jakby przedmiot ten

nadal wchodził w skład masy podlegającej podziałowi. Podstawę materialnoprawną

takiego żądania stanowią przepisy o czynach niedozwolonych (art. 415 k.c.)

w związku z przepisami materialnoprawnymi o współwłasności w częściach

ułamkowych

i

dziale

spadku.

Należy

mieć

tu

dodatkowo

na

uwadze,

że także według art. 363 § 2 k.c., jeżeli naprawienie szkody ma nastąpić

w pieniądzu, wysokość odszkodowania powinna być ustalona według cen z daty

ustalenia odszkodowania, chyba że szczególne okoliczności wymagają przyjęcia

za podstawę cen istniejących w innej chwili. Jedynie w przypadku zbycia, przez

spadkobiercę przedmiotu wchodzącego w skład spadku bez zgody pozostałych

spadkobierców, „usprawiedliwionego” określonymi okolicznościami, np. ze względu

na jego właściwości, czy nieuchronność - tak jak miało to miejsce w odniesieniu do

części nieruchomości spadkowych - wszczęcia postępowania wywłaszczeniowego,

przyjąć należy, iż spadkobierca ma obowiązek wydania pozostałym spadkobiercom

uzyskanej w zamian korzyści majątkowej (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 12 czerwca 1974 r., III CRN 83/74, Lex Polonica nr 309180), a w razie działu

spadku rozliczenia tej korzyści majątkowej.

Podobne zasady zostały także przyjęte w orzecznictwie Sądu Najwyższego

dotyczącym rozliczeń dokonywanych przy podziale majątku wspólnego

–

do którego, zgodnie z art. 46 k.r.o, mają odpowiednie zastosowanie przepisy

dotyczące działu spadku - gdy przed dokonaniem podziału majątku wspólnego

jeden z małżonków bez zgody drugiego zbył przedmiot wchodzący w skład tego

majątku. W orzeczeniu z dnia 18 sierpnia 1958 r., 1 CR 547/58 (OSN 1959, nr II,

poz. 58) Sąd Najwyższy przyjął, że w razie zbycia nieuzasadnionego przedmiotów

wspólnych przez jednego z małżonków i tym samym wyrządzenia drugiemu

małżonkowi szkody, temu ostatniemu należy się odszkodowanie w wysokości

wartości połowy zbytego przedmiotu. Roszczenia z tego tytułu należy traktować

analogicznie jak roszczenia z tytułu zwrotu wydatków z majątku wspólnego

na majątek osobisty jednego z małżonków i w związku z tym odpowiednie

odszkodowanie zasądzić w oparciu o przepis art. 26 k.r. i art. 134 k.z. (odpowiednik

obowiązującego art. 415 k.c.). W postanowieniu z dnia 20 stycznia 1974 r., III CRN

384/73 (Lex Polonica nr 315538) dotyczącym podziału majątku wspólnego,

Sąd Najwyższy, odwołując się do art. 684 k.p.c., przyjął, że skład majątku

wspólnego ustala się w zasadzie według stanu w dacie ustania wspólności.

Tylko w wypadkach wyjątkowych, gdy jeden z małżonków celowo wyzbywa się

przedmiotów należących do majątku wspólnego przed ustaniem wspólności,

przedmioty te lub ich równowartość podlegają rozliczeniu przy podziale.

W postanowieniu z dnia 4 listopada 1999 r., II CKN 523/98 (Lex nr 737256)

Sąd Najwyższy potwierdził, że przedmiotem podziału mogą być jedynie przedmioty

majątkowe, które były objęte wspólnością w chwili jej ustania i które nadal znajdują

się w majątku małżonków jako objęte ich współuprawnieniem w częściach

ułamkowych. Każdy z małżonków może jednak żądać rozliczenia z tytułu

nieuzasadnionego zbycia przez drugiego małżonka składników majątku wspólnego

w czasie trwania wspólności majątkowej. Roszczenie takie ma charakter

odszkodowawczy i znajduje podstawę ogólną w art. 415 k.c.

Zasady rozliczenia w dziale spadku wartości zbytego przez jednego ze

spadkobierców przedmiotu wchodzącego w skład spadku, według jego wartości

z chwili działu spadku, nie zmienia okoliczność, że w chwili zbycia tego przedmiotu,

spadkobierca-zbywca legitymował się postanowieniem o stwierdzeniu nabycia

spadku, według którego – wbrew rzeczywistemu stanowi rzeczy - był jedynym

spadkobiercą. Zgodnie bowiem z przepisami określającymi skutki wynikające

z prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, orzeczenie to

stwarza jedynie podważalne domniemanie, że osoba wymieniona w tym

postanowieniu jest spadkobiercą (art. 1025 § 2 k.c.). Postanowienie to nie ma

charakteru konstytutywnego i poza skutkiem wynikającym z art. 1027 k.c. –

uzyskanie dokumentu legitymizującego spadkobiercę wobec osób trzecich

niebędących spadkobiercami - służy ochronie osób trzecich działających w dobrej

wierze, które z osobą wymienioną w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku,

dokonują czynności prawnych mających za przedmiot rozporządzenie prawem

należącym do spadku (art. 1028 k.c.). Wydanie postanowienia o stwierdzeniu

nabycia spadku z pominięciem osoby, która jest współspadkobiercą spadku albo

wchodzącego w jego skład gospodarstwa rolnego, nie pogarsza sytuacji tej osoby,

wynikającej z art. 1035 i nast. k.c., wobec pozostałych spadkobierców (por.

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 1992 r., III CZP

140/92, OSNCP 1993, nr 4, poz. 64). Za taką wykładnią przemawia dodatkowo

argument, że każdy spadkobierca, także ten pominięty w postanowieniu

o stwierdzeniu nabycia spadku, ponosi odpowiedzialność za długi spadku.

Uwzględniając ustalone okoliczności, Sąd Okręgowy prawidłowo przyjął,

że zasada dotycząca dokonywania rozliczeń pomiędzy spadkobiercami według

cen obowiązujących w chwili działu spadku powinna mieć zastosowanie także

do rozliczenia pomiędzy wnioskodawcą (zmarłym J. R.) i uczestnikiem M. A. R.

wartości części nieruchomości (działek nr 542/1, 542/3 i 1674) wchodzących w

skład spadkowego gospodarstwa rolnego, zbytych, po otwarciu spadku, przez

wymienionego wyżej uczestnika. Roszczenie wnioskodawcy J. R. o rozliczenie

wartości nieruchomości wchodzących w skład spadkowego gospodarstwa rolnego,

zbytych przez uczestnika postępowania bez zgody J. R., miało bowiem podstawę w

art. 415 k.c. Zbycie tych nieruchomości nie było uzasadnione ich właściwościami,

ani innymi, niezależnymi od uczestnika, okolicznościami. Ponadto należy mieć na

względzie, że do wydania wadliwego postanowienia z dnia 15 czerwca 1987 r., w

sprawie II 1 Ns …/87 o stwierdzenie nabycia spadku po S. R., doszło wskutek

przedstawienia Sądowi spadku przez uczestników tego postępowania, w tym M. A.

R., nieprawdziwych okoliczności mających znaczenie dla ustalenia spełniania przez

J. R. kryteriów uprawniających go do dziedziczenia gospodarstwa rolnego

wchodzącego w skład spadku, a brak aktywnego udziału J. R. w tym postępowaniu

wynikał z zaniechania podania jego adresu zamieszkania (w Australii) przez M. A.

R. Uwzględniając powyższe, nie był uzasadniony zarzut naruszenia art. 409 k.c.

gdyż podstawą rozliczenia korzyści majątkowej uzyskanej przez uczestnika M. A.

R. w wyniku zbycia części nieruchomości wchodzących w skład spadkowego

gospodarstwa rolnego nie miały zastosowania przepisy o bezpodstawnym

wzbogaceniu, lecz odpowiednie przepisy dotyczące działu spadku w zw. z art. 415

k.c. Konsekwencją tego stanowiska jest również bezzasadność zarzutu naruszenia

przez Sąd Okręgowy art. 386 § 4 k.p.c. przez oddalenie apelacji uczestnika M. A.

R. mimo nierozpoznania przez Sąd Rejonowy – według zarzutu zawartego w jego

apelacji – istoty sprawy poprzez zaniechanie ustalenia, czy uczestnik ten wyzbył się

korzyści

majątkowej

uzyskanej

wskutek

sprzedaży

części

nieruchomości

wchodzących w skład spadkowego gospodarstwa rolnego.

Bezzasadnie podniesiono także naruszenie przez Sąd Okręgowy art. 1035

w zw. z art. 212 § 2 k.c. wskutek przyznania na własność wnioskodawczyni zamiast

uczestnikowi M. A. R. nieruchomości położonej w B. przy ul. C. 3 o numerze 542/4.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że ocena okoliczności, które –

zgodnie z art. 212 § 2 k.c. w zw. z art. 1035 k.c. - decydują o przyznaniu rzeczy

jednemu ze współspadkobierców, należy do sądów rozpoznających sprawę

merytorycznie, a Sąd kasacyjny mógłby ją zakwestionować tylko wtedy, gdyby była

rażąco błędna lub

oparta

na

stwierdzeniach

oczywiście

sprzecznych

z dokonanymi ustaleniami (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia

27 kwietnia 2000 r., I CKN 268/00, Lex nr 51350, z dnia 28 marca 2003 r., IV CKN

13/01,

Lex

nr 583958).

Taka sytuacja

nie

zachodzi

w

odniesieniu

do

kwestionowanego w skardze orzeczenia, gdyż Sąd Okręgowy wskazał na istotne

prawnie okoliczności, które przesądziły o przyznaniu spornej nieruchomości

wnioskodawczyni. W postanowieniu z dnia 27 kwietnia 2000 r., I CKN 268/00

(por. również postanowienie z dnia 3 października 2008 r., I CSK 82/08, Lex

nr 548746)

Sąd Najwyższy

wyjaśnił,

że

kodeks

cywilny

nie

zawiera

przykładowego katalogu okoliczności, o których mowa w art. 212 § 2 k.c.,

pozostawiając

dokonanie wyboru sądowi.

Prawidłowe

zastosowanie

tego

przepisu polega zatem na ustaleniu i rozważeniu okoliczności, które w danym

stanie sprawy przemawiają za dokonaniem wyboru pomiędzy ubiegającymi się

o rzecz współwłaścicielami (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

22 grudnia

1997 r.,

II

CKN

544/97,

Lex

nr

przydzielając wchodzącą w skład

gospodarstwa

wnioskodawczyni

uwagę

wziął

pod

738092).

rolnego

ostateczny

Sąd

działkę

Okręgowy,

nr

542/4,

wynik postępowania,

w szczególności wysokość dopłaty, do jakiej zapłaty na rzecz wnioskodawczyni

został zobowiązany uczestnik M. A. R. przy uwzględnieniu jego sytuacji

majątkowej, tj. posiadanych przez niego oszczędności i możliwości zarobkowych.

Podnosząc w skardze kasacyjnej, że rozstrzygając o przyznaniu wnioskodawczyni

spornej

nieruchomości Sąd Okręgowy

nie

uwzględnił

przywiązania

emocjonalnego uczestnika postępowania do tej nieruchomości, uczestnik nie

odniósł się do zagadnienia możliwości dokonania przez niego spłaty udziału

nabytego przez J.

w spadku w sytuacji

co spowodowałoby

uczestnikowi,

dopłaty na

R. rzecz wnioskodawczyni.

przyznania

tej nieruchomości

dalsze

zwiększenie

kwoty

Dokonując

przydziału

rzeczy

wchodzącej w skład spadku, sąd powinien rozważyć usprawiedliwione interesy

wszystkich uprawnionych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca

1983

r.,

III CRN

111/83,

Lex nr

8543).

Przyznanie

wyżej

wymienionej

nieruchomości uczestnikowi M. A. R. odbyłoby się kosztem zasługującego na

ochronę interesu majątkowego wnioskodawczyni. Nie jest także skuteczne

powołanie się w skardze kasacyjnej na to, że przyznanie wnioskodawczyni spornej

nieruchomości jest sprzeczne z zasadami prawidłowej gospodarki oraz zasadami

współżycia społecznego. Pomijając, że tak uzasadniony zarzut nawiązuje do treści

innych niewskazanych w podstawach skargi kasacyjnej przepisów prawa

materialnego, należy uwzględnić, że korzystanie z uprawnień wynikających z prawa

własności nieruchomości nie musi być połączone z koniecznością osobistego

zamieszkiwania na tej nieruchomości. Obecnie także uczestnik M. A. R. nie

mieszka na przyznanej wnioskodawczyni nieruchomości. Z ustaleń dokonanych

przez Sąd Okręgowy nie wynika także, powołana w skardze kasacyjnej

okoliczność, że matka uczestnika postępowania przed śmiercią wyraziła jako

ostatnią wolę zamiar przekazania całego gospodarstwa rolnego M. A. R.

Nawet gdyby założyć hipotetycznie, że tak było w istocie, to wola zmarłej matki

uczestnika postępowania nie miałaby charakteru wiążącego dla sądu i mogłaby

zostać potraktowana jedynie jako wskazówka dla dokonania określonego

działu spadku, jeżeli analiza całokształtu ustalonych okoliczności sprawy nie

sprzeciwiałaby się takiemu sposobowi działu spadku.

Z tych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art.

39814 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

jw