IV CSK 519/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 519/10

POSTANOWIENIE

Dnia 29 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku Janiny K. i Moniki K.

przy uczestnictwie Edyty W.

o dział spadku i podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 18 czerwca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy rozpoznający sprawę z wniosku Janiny K. i Moniki K. z

udziałem Edyty W. o podział majątku wspólnego i dział spadku, postanowieniem

wstępnym

uznał

żądanie

ustanowienia

odrębnej

własności

lokali

za

usprawiedliwione co do zasady.

Sąd ten ustalił, że przedmiotem działu jest m.in. nieruchomość w B.,

zabudowana budynkiem mieszkalnym „typu szeregówka” oraz gospodarstwo rolne.

Wbrew stanowisku wnioskodawczyń, a zgodnie z żądaniem uczestniczki, Sąd

Rejonowy uznał, że możliwy oraz uzasadniony jest podział nieruchomości przez

ustanowienie odrębnej własności dwóch lokali, które przypadną wnioskodawczyni

Janinie K. i uczestniczce. Sąd ten ocenił, że podział domu będzie zaspokajał

potrzeby mieszkaniowe zainteresowanych, a sam fakt animozji lub nawet wrogości

między stronami nie stanowi podstawy nieuwzględnienia zasady wynikającej z art.

212 k.c.

Sąd Okręgowy zmienił to orzeczenie, postanowieniem z dnia 18 czerwca

2010

r.

żądanie

ustanowienia

odrębnej

własności

lokali

uznając

za

nieusprawiedliwione co do zasady.

Sąd ten stwierdził, że stosownie do art. 211 k.c., mającego zastosowanie

w sprawie o dział spadku i podział majątku wspólnego na podstawie art. 46 k.r.o.

i art. 1035 k.c., podstawowym sposobem zniesienia współwłasności jest podział

fizyczny rzeczy, który może nastąpić także w formie ustanowienia odrębnej

własności lokali. Przy takim sposobie podziału właściciele lokali pozostają we

współwłasności nieruchomości wspólnej, którą stanowi grunt oraz części budynku

i urządzenia, niesłużące wyłącznie do użytku danego właściciela. Ta przymusowa

wspólność wymaga stałego współdziałania przy zarządzie nieruchomością wspólną

oraz zdolności do ułożenia wzajemnych stosunków, co zwiększa znaczenie

osobistych relacji pomiędzy przyszłymi współwłaścicielami, jako jednej z przesłanek

decyzji co do sposobu działu. Konfliktowy charakter tych stosunków i negatywna

prognoza na przyszłość należą do okoliczności, które sąd może i powinien

uwzględnić rozstrzygając spór o sposób podziału.

W

wyniku

oceny

materiału

dowodowego

Sąd

Okręgowy

ustalił,

że wnioskodawczyni Janina K. i uczestniczka pozostają w głębokim i długoletnim

konflikcie. Stwierdził na tej podstawie, że są to stosunki uniemożliwiające wspólne

korzystanie z nieruchomości, a ustanowienie odrębnej własności lokali stanowiłoby

zarzewie

dalszych

sporów

i

źródło

pogorszenia

codziennej

egzystencji

zainteresowanych. Taki podział byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem rzeczy.

Sąd ustalił, że uczestniczka ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe,

wyprowadziła się z nieruchomości w 2006 r. i wraz z mężem mieszka u jego

rodziców.

Stwierdził także, iż istotne znaczenie ma dysproporcja udziałów we

współwłasności. Spadek po Mikołaju K., mężu Janiny K. oraz ojcu Moniki K. i Edyty

W., nabyły one po

/3, lecz wchodzące w jego skład gospodarstwo rolne

odziedziczyły tylko córki, po połowie. Przy uwzględnieniu art. 1079 k.c., wartość

udziałów spadkowych ustala się na podstawie wartości całego spadku, na który w

sprawie składa się wartość gospodarstwa rolnego oraz połowa wartości spornej

nieruchomości (tylko udział ½ w niej był przedmiotem spadku, gdyż pozostały

przypada jego żonie Janinie K.). Wartość udziału uczestniczki w gospodarstwie

rolnym w przeważającej części wyczerpuje jej udział w spadku jako całości.

Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego uczestniczka oparła:

1. na podstawie naruszenia prawa materialnego - art. 211 k.c. w zw. z art. 5 k.c.

przez niewłaściwe ich zastosowanie i nieprawidłową wykładnię polegającą na

uznaniu, że konflikt pomiędzy współwłaścicielami uzasadnia odstąpienie od zasady

zniesienia współwłasności nieruchomości przez podział w naturze i ustanowienie

odrębnej własności lokali „w sytuacji gdy jest on wyraźnie prowokowany przez

jedną ze stron i stanowi nadużycie zasady współżycia społecznego w postaci

prawa do zabezpieczenia potrzeb mieszkaniowych każdego ze współwłaścicieli

w ramach przysługujących im udziałów we współwłasności” oraz 2. na podstawie

mogącego mieć wpływ na wynik sprawy naruszenia przepisów postępowania – art.

623 w zw. z art. 688 k.p.c. przez jego niezastosowanie pomimo istnienia przesłanek

dokonania podziału w naturze, art. 233 § 1 k.p.c. przez dokonanie dowolnej oceny

materiału dowodowego oraz art. 382 w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. przez brak

wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego.

Na

tej

podstawie

uczestniczka

wniosła

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu ewentualnie o zmianę tego postanowienia i oddalenie apelacji

wnioskodawczyń od postanowienia wstępnego.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Uzasadnienie podstaw skargi kasacyjnej skupia się na krytyce oceny

dowodów i wywodach dotyczących naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., w ramach których

skarżąca formułuje zarzuty dowolnej oceny materiału dowodowego oraz wadliwego

– w wyniku tej oceny, a nie jakichkolwiek innych uchybień - ustalenia stanu

faktycznego. Według skarżącej, prawidłowa ocena materiału dowodowego powinna

prowadzić do ustalenia, że brak jakichkolwiek wątpliwości co do zasadności

rozstrzygnięcia Sądu I instancji.

Sąd Najwyższy rozpoznający skargę kasacyjną dokonuje, w granicach

zaskarżenia i podstaw skargi, oceny prawidłowości wykładni i stosowania prawa,

będąc związanym ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.). Ustalenia faktyczne oraz poprzedzająca je ocena

dowodów są domeną sądów meriti i z tego względu zarzuty dotyczące ustalenia

faktów lub oceny dowodów nie mogą być podstawą skargi kasacyjnej.

To wyłączenie, wyraźnie sformułowane w art. 3983 § 3 k.p.c., dotyczy całej sfery

ocennej,

związanej z

zasadą swobodnej oceny dowodów, i w tym zakresie

obejmuje art. 233 § 1 k.p.c., który określa kryteria oceny wiarygodności i mocy

dowodów. Z tych względów skarga uczestniczki opierająca się na krytyce

dokonanej przez Sąd Okręgowy oceny dowodów, nie mogła być skuteczna.

Także zarzut dotyczący art. 382 w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. został – wadliwie

– ujęty jako ich naruszenie przez brak wszechstronnego rozważenia zebranego

w sprawie materiału dowodowego. Co więcej, w jego uzasadnieniu nie został

wskazany

materiał

dowodowy,

który

miał

zostać

pominięty,

a

skarżąca

skoncentrowała się na przedstawieniu własnej – polemicznej w stosunku do oceny

i ustaleń Sądu – wersji stanu faktycznego.

Uzasadnienie podstaw skargi nie zawiera argumentacji odnoszącej się do

zarzutu naruszenia art. 623 w zw. z art. 688 k.p.c.

Z omówionych względów brak było przesłanek do uwzględnienia zarzutów

naruszenia przepisów postępowania, podniesionych w ramach podstawy skargi,

przewidzianej w art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.

Uzasadnienie

podstaw

skargi

nie

zawiera

jakiegokolwiek

wywodu

odnoszącego się do zarzutu naruszenia prawa materialnego – art. 211 w zw. z art.

5 k.c.

Wątki dotyczące art. 211 k.c. przewijają się jedynie w uzasadnieniu wniosku

o przyjęcie skargi do rozpoznania, przy okazji powoływania przez skarżącą licznych

orzeczeń

Sądu

Najwyższego

zawierających

wykładnię

tego

przepisu.

Niezależnie od kwestii formalnej - tego, że uzasadnienie wniosku i podstaw

stanowią odrębne elementy skargi i nie zastępują się wzajemnie, to z wywodów

skarżącej formułowanych w kontekście powoływanych orzeczeń, nie wynika

uzasadnienie zarzutu błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 211 k.c.,

art. 5 k.c., ani „art. 211 k.c. w związku z art. 5 k.c.”.

Nie budzi wątpliwości, bo jasno wynika z przepisu art. 211 k.c., że zniesienie

współwłasności powinno nastąpić przez podział fizyczny rzeczy wspólnej. Tak też

stwierdził Sąd Okręgowy, dokonując jednak następnie oceny pod kątem

ewentualnej negatywnej przesłanki takiego sposobu zniesienia współwłasności,

czyli

sprzeczności

ze

społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem

rzeczy,

w okolicznościach danej sprawy. Należy położyć nacisk na odwołanie się do

„okoliczności sprawy”, gdyż niewątpliwie ma to istotne znaczenie przy ocenie

prawidłowości zastosowania art. 211 k.c.

Do okoliczności tych zalicza się fakt, że zniesienie współwłasności miałoby

nastąpić przez wyodrębnienie własności lokali, co wiąże się z kontynuowaniem

w pewnym zakresie stosunku współwłasności, czyli dalszym współposiadaniem,

współkorzystaniem i wspólnym zarządzaniem tzw. nieruchomością wspólną.

W takich przypadkach akcentuje się szczególne znaczenie stosunków osobistych

pomiędzy

dotychczasowymi

współwłaścicielami,

zwłaszcza

w

budynkach

niezawierających większej liczby lokali,

jako okoliczności mogącej podlegać

uwzględnieniu przy wyborze sposobu zniesienia współwłasności.

W bogatym orzecznictwie Sądu Najwyższego na tle art. 211 k.c., a także

art. 623 k.p.c., dominuje stanowisko, że stwierdzenie sprzeczności fizycznego

podziału nieruchomości ze społeczno gospodarczym przeznaczeniem rzeczy może

być wynikiem oceny całokształtu okoliczności sprawy, w tym także stosunków

osobistych pomiędzy zainteresowanymi. Istniejący pomiędzy współwłaścicielami

konflikt może uzasadniać odstąpienie przez sąd od zniesienia współwłasności

przez ustanowienie odrębnej własności lokali, jako fakt, który powinien być brany

pod uwagę w ramach całokształtu okoliczności sprawy (por. m.in. wyrok z dnia

3 października 1980 r., III CRN 126/80, OSNC 1981, nr 8, poz. 150 oraz

postanowienia z dnia 24 kwietnia 1997 r., II CKN 124/97, nie publ., z dnia 10

grudnia 1999 r., II CKN 635/98, nie publ., z dnia 17 grudnia 1999 r., III CKN 502/98,

nie publ., z dnia 12 października 2000 r., IV CKN 1525/00, nie publ., z dnia

17 kwietnia 2002 r., IV CKN 975, nie publ. i z dnia 9 stycznia 2004 r., IV CSK

339/09, nie publ.). Należy przy tym zauważyć, że także w tych orzeczeniach Sądu

Najwyższego, w których nie uznawano konfliktu pomiędzy współwłaścicielami za

wystarczającą, samodzielną przesłankę odmowy zniesienia współwłasności przez

podział

fizyczny,

dopuszczano

uwzględnienie

takiego

faktu

jako

jednego

z elementów składających się na „całokształt okoliczności sprawy”, decydujący

o sposobie

zniesienia

współwłasności

(por.

m.in.

postanowienia

z

dnia

12 października 2000 r., IV CKN 1525, nie publ., z dnia 2 lutego 2001 r., IV CKN

251/00, nie publ.) i z dnia 4 października 2002 r., III CKN 1283, OSNC 2003, nr 12,

poz. 170).

Uznanie, że okoliczności dotyczące osobistych stosunków pomiędzy

współwłaścicielami mogą być wzięte pod uwagę przy rozstrzyganiu istniejącego

pomiędzy nimi sporu co do postulowanego sposobu zniesienia współwłasności

i uzasadniać ocenę że jej zniesienie przez podział fizyczny byłoby sprzeczne

ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy, nie stanowi zatem błędu

wykładni art. 211 k.c.

Należy dodać, że ustalenie Sądu Okręgowego o istnieniu zadawnionego

i ostrego konfliktu pomiędzy wnioskodawczynią a uczestniczką nie jest nowe

i odmienne w stosunku do ustaleń Sądu pierwszej instancji, który – błędnie –

poprzestał jedynie na stwierdzeniu, że okoliczności tego rodzaju nie mają

znaczenia prawnego dla wyboru sposobu zniesienia współwłasności.

Stosując art. 211 k.c. Sąd Okręgowy uwzględnił także inne okoliczności,

zgodnie z przyjętym w orzecznictwie postulatem badania sprawy w kontekście

różnych aspektów sytuacji i stosunków pomiędzy współwłaścicielami.

Okolicznością prawidłowo uwzględnioną jest podkreślana przez Sąd

proporcja udziałów we współwłasności mającej podlegać zniesieniu. Po pierwsze,

dominujący jest w tej współwłasności udział wnioskodawczyni Janiny K. (nabycie w

drodze dziedziczenia dotyczyło tylko udziału jej męża), po drugie nie bez znaczenia

jest przedstawione przez Sąd Okręgowy wyliczenie wynikające z zakresu

dziedziczenia gospodarstwa rolnego.

W ustalonym stanie faktycznym brak natomiast po stronie uczestniczki

szczególnych przesłanek, które sprzeciwiałyby się sposobowi podziału uznanemu

za właściwy przez Sąd Okręgowy.

Z omówionych względów Sąd Najwyższy skargę kasacyjną na podstawie art.

k.p.c. oddalił. O kosztach postępowania kasacyjnego nie rozstrzygano, gdyż

postępowanie nie zostało zakończone.