IV CSK 514/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 514/12

POSTANOWIENIE

Dnia 10 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z wniosku D. T. K.

przy uczestnictwie Gminy i Miasta S.

o rozgraniczenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 24 maja 2012 r.,

1) uchyla

zaskarżone

postanowienie

i

oddala

apelację

uczestnika.

2) kosztami

postępowania

apelacyjnego

i

kasacyjnego

obciąża uczestnika na rzecz wnioskodawcy, pozostawiając

szczegółowe ich wyliczenie referendarzowi sądowemu.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 22 marca 2012 r. Sąd Rejonowy w Ł., po rozpoznaniu

wniosku D. T. K. z udziałem Gminy i Miasta S. rozgraniczył nieruchomość

oznaczoną numerem ewidencyjnym 126, położoną w obrębie ewidencyjnym R.,

stanowiącą własność wnioskodawcy, z nieruchomością oznaczoną numerem

ewidencyjnym 154, stanowiącą własność uczestniczki postępowania – według linii

przerywanej oznaczonej kolorem zielonym i punktami 22a-28-15, wskazanej przez

wnioskodawcę na mapie sytuacyjnej sporządzonej przez biegłego sądowego z

zakresu geodezji J. K., stanowiącej załącznik nr 6 do opinii tego biegłego z dnia 19

lipca 2011 r., którą to mapę uznano za integralną część postanowienia;

rozstrzygnięto też o kosztach postępowania. Podstawą prawną rozgraniczenia był

art. 153 k.c. i kryterium stanu prawnego nieruchomości, przy uwzględnieniu

zasiedzenia przygranicznego pasa gruntu z uwagi na fakt, że był on w posiadaniu

samoistnym wnioskodawcy i jego poprzedników prawnych przez okres ponad

trzydziestu lat. Sporny pas gruntu był wykorzystywany rolniczo. Samo zaliczenie

oznaczonej konkretnym numerem ewidencyjnym działki do sieci dróg publicznych

nie mogło stanowić, zdaniem Sądu o tym, że brak jest możliwości nabycia jej

własności w drodze zasiedzenia. Uwzględniając zatem zarzut zasiedzenia Sąd

dokonał rozgraniczenia według linii zielonej i między punktami 22a-28-15.

Uwzględniając apelację uczestniczki postępowania, Sąd Okręgowy w Ł.,

postanowieniem z dnia 24 maja 2012 r. zmienił rozstrzygnięcie Sądu pierwszej

instancji i rozgraniczył wskazane nieruchomości według linii ciągłej oznaczonej

kolorem czarnym i punktami 17-15 na mapie sytuacyjnej sporządzonej przez

wskazanego wcześniej biegłego sądowego, stanowiącej załącznik nr 6 do

powołanej powyżej opinii tego biegłego; rozstrzygnięto także o kosztach

postępowania za obie instancje. Uzasadnieniem prawnym zmiany postanowienia

było niezaakceptowanie przez Sąd drugiej instancji możliwości zasiedzenia

przygranicznego pasa gruntu, w sytuacji, gdy przedmiotem zgłoszonego zarzutu

zasiedzenia była nieruchomość przeznaczona i zakwalifikowana jako droga

o charakterze publicznym. Przeznaczenie spornej działki nie zmieniło się, gdy

w wyniku postępowania scaleniowego stała się ona mieniem gromadzkim

z jednoznacznym przeznaczeniem na drogę, a następnie mieniem gminnym. Z tych

względów w okresie od wejścia w życie kodeksu cywilnego do 1 października

1990 r. zasiedzenie własności działki drogowej było niemożliwe (art. 177 k.c.),

co ze względu na państwowy charakter własności znalazło potwierdzenie

w orzecznictwie Sądu Najwyższego (postanowienie z dnia 24 października 2001 r.,

III CKN 430/00, OSNC 2002, nr 9, poz. 111). W dalszym okresie zasiedzenie

uniemożliwił art. 2a znowelizowanej od 1 stycznia 1999 r. ustawy o drogach

publicznych, według którego drogi krajowe stanowią własność Skarbu Państwa,

a drogi

wojewódzkie,

powiatowe

i

gminne

są

własnością

odpowiedniej

samorządowej osoby prawnej. Powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia

21 września 2011 r., sygn. akt I CSK 719/10, Sąd Okręgowy uznał, że po

wskazanej dacie 1 stycznia 1999 r. nie było możliwe zasiedzenie gruntu pod drogą

publiczną, do której to kategorii zaliczył sporny grunt. Sąd Okręgowy nie podzielił

poglądu Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2012 r., sygn. akt I CSK 293/11,

zaznaczając jednocześnie, że chodzi o zupełnie inny stan faktyczny w sprawie, iż

z obrotu prawnego wyłącza się tylko nieruchomości będące drogami publicznymi

w rozumieniu

funkcjonalnym,

z

dopuszczeniem

zasiedzenia

części

pasa

drogowego, który nie jest drogą w ścisłym znaczeniu, nie będąc wykorzystywany

faktycznie jako droga. Po dokonaniu dodatkowych ustaleń stanu faktycznego Sąd

drugiej instancji dokonał rozgraniczenia w sposób wskazany w postanowieniu.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił zaskarżonemu postanowieniu

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 172 § 1 i 2 k.c. oraz art.

2a w związku z art. 4 pkt 2 ustawy o drogach publicznych przez przyjęcie, że sam

fakt

ujawnienia

w

dokumentacji

drogi

publicznej

wyklucza

zasiedzenie

przygranicznego pasa gruntu, chociaż droga urządzona została w innym miejscu,

właściciel nigdy nie żądał wydania pasa gruntu i nikt nie kwestionował sposobu

dotychczasowego

użytkowania

przez

okres

uprawniający

do

zasiedzenia

w stosunku do użytkownika i jego poprzedników prawnych; niewłaściwe

zastosowanie art. 153 k.c. ustalające rozgraniczenie według stanu ewidencyjnego

w sytuacji istnienia przesłanek do zasiedzenia przygranicznego pasa, który zawsze

był w posiadaniu właścicielskim wnioskodawcy i jego poprzedników prawnych

i nigdy nie stanowił urządzonej drogi publicznej. Skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania lub

zmianę

postanowienia

i

oddalenie

apelacji

przy

uwzględnieniu

kosztów

postępowania według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawą

prawną

odmówienia

przez

Sąd

Okręgowy

rozgraniczenia

nieruchomości w sposób przyjęty przez Sąd pierwszej instancji było stwierdzenie

własności państwowej nieruchomości przeznaczonej na drogę. Należy w takim

razie rozstrzygnąć, czy państwowy charakter własności może decydować o braku

w okresie do 1 października 1990 r. przesłanek umożliwiających stwierdzenie

zasiedzenia gruntu przeznaczonego na drogę, mimo że droga ta figurowała tylko

w ewidencji i nigdy nie była urządzona. Należy również odpowiedzieć na pytanie,

czy zaliczenie dróg publicznych do własności państwowej lub samorządowej,

zgodnie z art. 2a ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (jedn. tekst

Dz.U. z 2007 r. Nr 19, poz. 115 ze zm.) uniemożliwiło zasiedzenie spornej działki

po 1 stycznia 1999 r. w okolicznościach ustalonych w sprawie, to znaczy, że działka

ta nigdy nie była faktycznie drogą.

Podniesione kwestie były przedmiotem analizy w doktrynie i w orzecznictwie.

W szczególności Sąd Najwyższy w wielu orzeczeniach odnosił się zarówno do

niemożliwości zasiedzenia własności państwowej pod rządem przepisów kodeksu

cywilnego obowiązujących w tym względzie do 1 października 1990 r., jak i do

skutków prawnych wprowadzenia art. 2a - od 1 stycznia 1999 r. - do ustawy

o drogach publicznych odnośnie do niemożliwości zasiedzenia gruntów będących

drogami publicznymi. Z orzecznictwa tego wynika powszechnie aprobowane

stanowisko o niedopuszczalności zasiedzenia wszelkich gruntów państwowych

będących w posiadaniu podmiotów niepaństwowych od 1 stycznia 1965 r. do

1 października 1990 r., to znaczy w okresie obowiązywania art. 177 k.c. Zakres

przedmiotowy tego przepisu dotyczył również gruntów przeznaczonych pod drogi

publiczne, a nieurządzenie drogi nie miało wpływu na obowiązywanie zakazu, gdyż

nie wiązał się on z drogą, tylko z prawem własności (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 24 czerwca 2010 r., IV CSK 40/10, OSNC 2011, nr 2, poz. 17).

Zgodnie zatem z ogólnym przepisem przejściowym (art. 10 ustawy z dnia 28 lipca

1990 r. nowelizującej kodeks cywilny) do okresu posiadania, od którego zależy

czas potrzebny do zasiedzenia można zaliczyć połowę potrzebnego okresu

zasiedzenia, a więc 10 lub 15 lat, ze względu na terminy zasiedzenia

(dla posiadania samoistnego w dobrej i w złej wierze) przyjęte według

znowelizowanych przepisów kodeksu cywilnego.

Mając na uwadze wydzielenie spornej nieruchomości pod drogę publiczną

w procesie scaleniowym na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 lipca 1923 r.

o scalaniu gruntów, a następnie stanie się przez tą nieruchomość mieniem

gromadzkim (na podstawie ustawy z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie

ustroju terytorialnego), co spowodowało poprzez kolejne regulacje prawne

(powoływane już w postanowieniu Sądu pierwszej instancji: ustawa z dnia

25 stycznia 1958 r. o radach narodowych, ustawa z dnia 29 czerwca 1963 r.

o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych i rozporządzenia Rady Ministrów

z 1954, 1957 i 1962 r.) stanie się własnością państwową – liczyć należało 15 lat

posiadania

samoistnego

poprzedników

prawnych

wnioskodawcy

sprzed

1 października 1990 r. (zwłaszcza postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

24 października 2001 r., III CKN 430/00, OSNC 2002, nr 9, poz. 111; uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 30 października 1986 r., III CZP 67/86, OSNC 1987, nr 11,

poz. 171 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 1983 r., IV CR 201/83,

OSNC 1984, nr 1, poz. 15).

Inne znaczenie ma powołany art. 2a ustawy o drogach publicznych. Przepis

ten wyłączył możliwość zasiedzenia dróg publicznych od 1 stycznia 1999 r.,

co oznacza w stanie faktycznym niniejszej sprawy, że z pewnością do czasu

potrzebnego do zasiedzenia należy doliczyć okres od 1 października 1990 r. do

końca 1998 r. To jednak nie daje łącznie 30 lat potrzebnych do zasiedzenia.

Uznanie posiadania samoistnego nieruchomości za podlegające przepisom

o zasiedzeniu w następnych latach po 1 stycznia 1999 r. zależy od

zakwalifikowania spornej działki do kategorii dróg publicznych.

Zgodnie z wymienioną ustawą o drogach publicznych (art. 1), zwaną dalej

u.d.p. takimi drogami są wskazane w niej kategorie dróg, z których może korzystać

każdy, zgodnie z ich przeznaczeniem oraz ograniczeniami i wyjątkami określonymi

w tej ustawie i innych przepisach szczególnych. Według art. 2 u.d.p. drogi krajowe

stanowią własność Skarbu Państwa, a drogi wojewódzkie, powiatowe i gminne są

własnością właściwej jednostki samorządu terytorialnego. W niniejszej sprawie

chodzi o drogę gminną. Jednakże do uznania własności określonego przedmiotu

stosunku cywilnoprawnego, przedmiot ten musi występować, żeby zatem uznać

własność drogi, niezależnie od rodzaju tej własności (publiczna lub prywatna,

a także wewnętrzna) musi się stwierdzić faktyczne istnienie drogi. W orzecznictwie

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2012 r., IV CSK

94/12) na oznaczenie pojęcia drogi (drogi publicznej) przywołuje się art. 4 u.d.p.,

według którego drogą jest budowla wraz z drogowymi obiektami inżynierskimi,

urządzeniami

oraz

przeznaczona

do

drogowym.

Tym

instalacjami,

stanowiąca

całość

prowadzenia

ruchu

drogowego,

pasem

grunt

wydzielony

jest

techniczno-użytkową,

zlokalizowaną

liniami

w pasie

granicznymi

wraz

z przestrzenią nad i pod jego powierzchnią, w którym są zlokalizowane droga oraz

obiekty

budowlane

i

urządzenia

techniczne

związane

z

prowadzeniem,

zabezpieczeniem i obsługą ruchu, a także urządzenia związane z potrzebami

zarządzania drogą. W rozumieniu prawa budowlanego droga jest budowlą i jako

taka może być przedmiotem własności. Nie potrzeba szczegółowego wykazywania,

że w niniejszej sprawie żadne cechy lub elementy drogi publicznej nie występują,

skoro z ustaleń faktycznych wynika, że droga na spornej działce nigdy nie

powstała.

Należy opowiedzieć się za takim rozumieniem drogi publicznej, mogącej być

przedmiotem prawa własności lub innego prawa, która spełnia przesłanki,

określone w ustawie o drogach publicznych, w szczególności droga o którą chodzi

musi istnieć, spełniając funkcje drogi. Jeżeli przewidywana droga przez dziesiątki

lat nie powstała i działka pod nią przeznaczona znajduje się przez cały ten czas

w posiadaniu osób trzecich, to samo wpisanie drogi do ewidencji gruntów nie

spełnia warunków prawnych określonych w art. 2a u.d.p. co do wyłączenia z obrotu

nieruchomości gruntowej, na której się miała znajdować. Należy się w tej kwestii

przyłączyć do stanowiska Sądu Najwyższego ujętego w postanowieniu z dnia

15 lutego 2012 r., I CSK 293/11 (OSNC 2012, nr 9, poz. 104), z którego wynika

z pewną modyfikacją, że wyłączenie z obrotu cywilnoprawnego dróg publicznych

przewidziane w powołanym przepisie u.d.p. dotyczy nieruchomości, które po

zrealizowaniu procesu inwestycyjnego są budowlą przeznaczoną do prowadzenia

ruchu drogowego, zlokalizowaną w pasie drogowym (art. 4 pkt 2 u.d.p.), albo

w rozsądnym okresie (np. ze względu na plany inwestycyjne) taką budowlą się

stanie; por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2002 r., III CRN 11/01,

OSNCAPUS 2002, nr 21, poz. 513. Jeżeli zatem działka gruntu figurująca

w ewidencji jako droga, drogą nigdy nie była i nie jest, a znajduje się w posiadaniu

samoistnym od dziesiątków lat w ręku osób trzecich wykorzystujących tą działkę

rolniczo, to działka ta może być przedmiotem zasiedzenia i nie ma do niej

zastosowania art. 2a u.d.p.

Biorąc pod uwagę powyższą ocenę prawną i ustalenia faktyczne w niniejszej

sprawie

należy

przedmiotowej

przyjąć,

działki

że

przez

wnioskodawca

okres

był

posiadaczem

samoistnym

powodujący

zasiedzenie

tej

działki

po następnych 15 latach od 1 października 1990 r., a więc z końcem października

2005 r. Tak więc trafnie w sprawie I Ns …/08, zakończonej postanowieniem z dnia

16 kwietnia 2009 r. uznano nabycie przez wnioskodawcę drogą zasiedzenia z

dniem 1 listopada 2005 r. własności ½ działki będącej przedmiotem rozgraniczenia

w niniejszej sprawie.

Rozgraniczenie dokonane zatem według kryterium zgodności z prawem na

podstawie art. 153 k.c. przez Sąd pierwszej instancji w postanowieniu z dnia

22 marca 2012 r. jest prawidłowe. To z kolei sprawia, że nie można podzielić

stanowiska Sądu drugiej instancji i należało uchylić zaskarżone postanowienie oraz

na podstawie art. 39816 k.p.c. oddalić apelację uczestnika postępowania,

pozostawiając orzeczenie o kosztach postępowania Sądowi drugiej instancji na

podstawie art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.

db