IV CSK 511/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 511/08

POSTANOWIENIE

Dnia 3 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Barbara Myszka

Protokolant Katarzyna Jóskowiak

w sprawie z wniosku A. Otwartego Funduszu Emerytalnego w Warszawie

reprezentowanego przez A. Powszechne Towarzystwo Emerytalne SA

w Warszawie

przy uczestnictwie "E." SA w S., Skarbiec - Obligacja Funduszu Inwestycyjnego

Otwartego Instrumentów Dłużnych reprezentowanego przez Skarbiec Towarzystwo

Funduszy Inwestycyjnych SA w Warszawie

i

Przedsiębiorstwa Hotelarsko - Turystycznego Spółki z o.o. w Warszawie

o zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 3 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania "E." SA w S.

od postanowienia Sądu Okręgowego […]

z dnia 30 czerwca 2008 r., sygn. akt […],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu

w

[…]

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy postanowieniem zaskarżonym skarga kasacyjną oddalił

apelację uczestnika postępowania E. Spółki Akcyjnej od postanowienia Sądu

Rejonowego z dnia 31 marca 2008 r. uznającego za usprawiedliwione co do

zasady

żądanie

wnioskodawcy

A. Otwartego

Funduszu

Emerytalnego

reprezentowanego przez A. Powszechne Towarzystwo Emerytalne Spółkę Akcyjną

w Warszawie o zniesienie współwłasności gazociągu wysokiego ciśnienia

prowadzącego z miejscowości S. do Zakładów Mięsnych […], stacji gazowej I

stopnia w tych Zakładach usytuowanej na gruncie dzierżawionym przez E. S.A. od

Zakładów Mięsnych […] oraz gazociągu średniego ciśnienia wraz ze stacjami

pomiarowymi na terenie Zakładów Mięsnych.. Podstawę tego rozstrzygnięcia

stanowiły następujące ustalenia i wnioski.

Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy E. S.A. w dniu 25

września 2002 r. podjęło uchwałę w sprawie emisji obligacji serii A na okaziciela,

zabezpieczonych, o wartości 100 zł każda (łącznej 14.500.000 zł). Obligacje miały

zostać zabezpieczone przez ustanowienie przewłaszczenia na zabezpieczenie

gazociągu wysokiego ciśnienia na trasie S.-M. i zaoferowane w trybie niepublicznej

subskrypcji. Na podstawie tej uchwały zarząd Spółki E. skierował do uczestników

postępowania propozycję nabycia 145.000 obligacji stwierdzającą, że zostały one

zabezpieczone w sposób przewidziany w uchwale. W dniu 7 października 2002 r.

Nadzwyczajne

Walne

Zgromadzenie

E. S.A.

podjęło

uchwałę,

w

której

postanowiono, że w celu zabezpieczenia długu wynikającego z emisji obligacji

spółka przenosi na każdego z obligatariuszy własność objętych wnioskiem

elementów i odcinków sieci gazowej z zastrzeżeniem, iż pozostaną one we

władaniu spółki do czasu wykupu wszystkich obligacji serii A oraz że każdy z

obligatariuszy, który nie otrzyma zapłaty za obligacje przedstawione do wykupu,

będzie uprawniony do przejęcia na własność przedmiotu zabezpieczenia. Na

podstawie wymienionych uchwał zarząd Spółki E. podjął trzy uchwały w celu ich

wykonania,

m.in.

uchwałę

przewidującą

przeniesienie

na

każdoczesnych

obligatariuszy własności przedmiotu zabezpieczenia. Wymienione uchwały zostały

przedstawione obligatariuszom wraz z propozycją nabycia obligacji. Skutkiem

złożenia tej

propozycji było nabycie w trybie ofertowym przez wnioskodawcę

105.347 obligacji a przez uczestników postępowania Skarbiec – Obligacja Fundusz

Inwestycyjny Otwarty Instrumentów Dłużnych reprezentowany przez Skarbiec

Towarzystwo

Funduszy

Inwestycyjnych

Spółkę

Akcyjną

w

Warszawie

i

Przedsiębiorstwo Hotelarsko-Turystyczne spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością

w Warszawie odpowiednio – 10.000 i 13.107 obligacji. Zapłata za obligacje

nastąpiła w formie kompensaty wzajemnych wierzytelności.

Sąd

Okręgowy

podzielił

zapatrywanie

Sądu

pierwszej

instancji,

że wymienione we wniosku odcinki sieci oraz stacja gazowa i stacje pomiarowe

mogą – w świetle art. 49, 47 i 551 k.c. - stanowić przedmiot przewłaszczenia na

zabezpieczenie. Do oceny skuteczności przewłaszczenia na zabezpieczenie rzeczy

ruchomej stosuje się – wobec braku regulacji szczególnej – zasady ogólne (art. 155

§ 1 k.c.). Prawo energetyczne nie wymaga, aby właścicielem urządzeń i instalacji

tworzących sieć gazową było przedsiębiorstwo energetyczne. Takie elementy sieci

mogą być własnością innego podmiotu, nawet nie posiadającego wymaganej

koncesji. Nie ma więc przeszkód do przeniesienia ich własności w drodze

przewłaszczenia na zabezpieczenie wykupu obligacji. Mogło ono zostać dokonane

w trybie ofertowym a wszystkie wymagane dla takiego nabycia przesłanki zostały

spełnione. Przepisy ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o obligacjach (jednolity tekst:

Dz. U. z 2001 r. Nr 120, poz. 1300 ze zm.) nie wprowadzają żadnych ograniczeń

co do dopuszczalnych form zabezpieczenia obligacji.

Sąd Okręgowy wskazał również, że oddalenie powództwa o wydanie rzeczy

objętych niniejszym postępowaniem prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego z

dnia 12 września 2006 r. nie ma wpływu na obecne postępowanie. Zgodnie bowiem

z art. 365 § 1 k.p.c., moc wiążąca prawomocnego wyroku związana jest z jego

sentencją, a nie uzasadnieniem, zawierającym prezentację przeprowadzonych

dowodów i ocenę ich wiarygodności.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c. . Spółka Akcyjna w S. wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i

oddalenie wniosku lub uchylenie tego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej podniosła zarzuty naruszenia: art.

47 § 1 w związku z art. 49 i art. 551 k.c. przez ich błędna wykładnię; art. 58 § 1 k.c.

w związku z art. 5b ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o obligacjach, art. 58 § 1 k.c.,

art. 70 k.c. w związku z art. 15 ustawy o obligacjach, art. 15 tej ustawy i art. 75 § 1

k.c. – przez ich niewłaściwe zastosowanie.

Drugą podstawę kasacyjną skarżąca wypełniła zarzutami naruszenia art. 233

§ 1 i art. 365 § 1 k.p.c.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawca domagał się jej oddalenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się w pierwszej kolejności do podstawy kasacyjnej naruszenia

przepisów postępowania stwierdzić należy, że podniesionych w jej ramach

zarzutów nie można uznać za usprawiedliwione.

Najdalej idącym spośród tych zarzutów był zarzut naruszenia art. 365 § 1

k.p.c. przez nieuwzględnienie przez Sąd drugiej instancji prawomocnego wyroku

Sądu Apelacyjnego z dnia 12 września 2006 r. (sygn. akt I Aca 1…/06). Według

skarżącego,

skoro

wytoczone

przeciwko

niemu

przez

obligatariuszy

-

występujących w rozpoznawanej obecnie sprawie w charakterze uczestników

postępowania - powództwo o wydanie przewłaszczonych na zabezpieczenie

elementów sieci gazowej zostało powyższym wyrokiem prawomocnie oddalone, to

przesądzone

zostało

już

w

sposób

wiążący,

że wymienione

przedmioty

zabezpieczenia nie są objęte współwłasnością tych uczestników postępowania, w

związku z czym nie mogą oni skutecznie domagać się zniesienia współwłasności.

Z zapatrywaniem takim nie można jednak się zgodzić.

Zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. każde orzeczenie prawomocne formalnie wiąże

nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy

państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach wskazanych

w ustawie

także

inne

osoby.

Moc

wiążąca

prawomocnego

orzeczenia

(tzw. prawomocność materialna w sensie pozytywnym) zabezpiecza poszanowanie

dla rozstrzygnięcia sądu ustalającego i regulującego stosunek prawny stanowiący

przedmiot rozstrzygnięcia. Wynikający z niej stan związania ograniczony jest

jednak co do zasady - zgodnie z poglądem utrwalonym w orzecznictwie Sądu

Najwyższego - tylko do rozstrzygnięcia zawartego w sentencji orzeczenia i nie

obejmuje jego motywów (zob. m.in. wyroki SN: z dnia 13 stycznia 2000 r., II CKN

655/98, nie publ.; z dnia 23 maja 2002 r., IV CKN 1073/00, nie publ.; z dnia 15

listopada 2007 r., II CSK 347/07, nie publ.). Przedmiotem prawomocności

materialnej jest jedynie ostateczny rezultat rozstrzygnięcia, a nie przesłanki, które

do niego doprowadziły. Sąd nie jest więc związany zarówno ustaleniami

faktycznymi poczynionymi w innej sprawie, jak i poglądami prawnymi wyrażonymi

w uzasadnieniu zapadłego wyroku. Takie rozumienie określonych w art. 365

§ k.p.c. konsekwencji związania prawomocnym orzeczeniem nie pozwala podzielić

zarzutu skarżącego wskazującego na naruszenia

wymienionego przepisu.

Ustalenia dokonane w sprawie o wydanie przedmiotów przewłaszczenia na

zabezpieczenie, także odnoszące się do ich własności, nie były wiążące dla Sądów

orzekających w sprawie niniejszej. Już tylko na marginesie wypada zauważyć, że –

wbrew odmiennemu twierdzeniu skarżącego - z sentencji, ani nawet z uzasadnienia

orzeczenia Sądu Apelacyjnego nie wynika, że jedynym właścicielem instalacji

objętych

sporem

jest

wnioskodawca.

Przyczyną

oddalenia

powództwa

windykacyjnego było niewykazanie przez powodów, że objęte żądaniem pozwu

elementy sieci gazowej mogły być samodzielnym przedmiotem obrotu, a w

konsekwencji, iż zostały one skutecznie nabyte w drodze przewłaszczenia.

Przeprowadzona przez Sąd Okręgowy ocena znaczenia orzeczenia

wydanego w procesie windykacyjnym dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy

nie naruszyła też – jak usiłował to wykazać skarżący - art. 233 § 1 k.c.

Ocenę zasadności pierwszej podstawy kasacyjnej trzeba rozpocząć od

rozważenia zarzutu naruszenia art. 47 w związku z art. 49 i art. 55 1 k.c.

Punktem wyjścia

dla

stwierdzenia

skuteczności

przewłaszczenia

na

zabezpieczenia elementów sieci gazowej objętych wnioskiem, podważanej przez

skarżącego,

musi

być

przesądzenie

kwestii,

czy

stanowią

one

zbiór

poszczególnych rzeczy, czy też szczególną rzecz złożoną. W tym drugim wypadku

poszczególne elementy sieci stanowiłyby jedynie część składową rzeczy złożonej

i nie mogłyby stanowić samodzielnego przedmiot obrotu.

Zagadnienie powyższe było przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego przy

podejmowaniu uchwały z dnia 8 marca 2006 r., III CZP 105/05 r. (OSNC 2006, nr

10, poz. 159). W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Najwyższy wskazał, że ocena

charakteru prawnego sieci przesyłowej lub dystrybucyjnej wymaga analizy

powiązań funkcjonalnych między poszczególnymi jej elementami w świetle art. 47

§ 2 k.c., której wyniki prowadzą do wniosku, że stanowi ona nie jedną rzecz

złożoną, lecz zbiór rzeczy. W ramach sieci stanowiącej z jurydycznego punktu

widzenia zbiór rzeczy można wyróżnić poszczególne instalacje, czyli urządzenia,

które - ze względu na regulację zawartą w art. 49 k.c. - stanowią rzeczy ruchome,

a także rzeczy złożone z poszczególnych urządzeń, stanowiących ich części

składowe. O tym, czy określony odcinek sieci stanowi odrębną rzecz, decydują

zatem względy techniczno-funkcjonalne. Skutki przyłączenia do sieci urządzeń,

które wcześniej stanowiły, zgodnie z art. 48 i 191 k.c., część składową

nieruchomości lub - w braku trwałego związania z nieruchomością czy przesłanek

przewidzianych w art. 47 § 2 k.c. - odrębne rzeczy ruchome, są uzależnione od

stopnia ich związania z instalacją. Jeżeli urządzenia te zostają tak dalece związane

z instalacją należącą do sieci, że spełniają określone w art. 47 § 2 k.c. warunki do

uznania ich za część składową, wówczas z chwilą połączenia uzyskują status

części składowej tej instalacji, a nie przedsiębiorstwa, gdyż w prawie cywilnym

pojęcie "części składowej przedsiębiorstwa" nie istnieje. Jeżeli wspomniane

urządzenia stają się częścią składową instalacji, dotychczasowy właściciel traci ich

własność na rzecz właściciela instalacji, do której zostały one przyłączone, czyli na

rzecz przedsiębiorcy sieciowego. Jeżeli natomiast nie dochodzi do tak ścisłego

związania z instalacją, że przyłączane urządzenia uzyskują przymiot części

składowej, wówczas - mimo połączenia z siecią należącą do przedsiębiorstwa –

mogą one pozostawać przedmiotem własności innego podmiotu.

Z przytoczonej argumentacji, którą skład orzekający podziela, wynika, że dla

określenia statusu prawnego poszczególnych urządzeń i instalacji decydujące

znaczenie ma stopień ich fizycznego i funkcjonalnego powiązania z siecią należącą

do przedsiębiorstwa. Stwierdzenie lub wykluczenie istnienia takiego powiązania

wymaga rozważenia – stosownie do przesłanek określonych w art. 47 § 2 k.c. –

znaczenia

tych elementów sieci dla funkcjonowania jej jako

całości. Sąd

Okręgowy analizy takiej nie przeprowadził. Wyrażając pogląd o dopuszczalności

przewłaszczenia odcinków sieci gazowej oraz stacji pomiarowych objętych

wnioskiem, zaaprobował stanowisko wyrażone w tym

względzie

przez Sąd

pierwszej instancji. Tymczasem Sąd pierwszej instancji nie wskazał żadnych

przesłanek usprawiedliwiających taką ocenę, lecz odwołał się jedynie - w sposób

lakoniczny - do treści art. 49, 47 i 551 k.c. Nie można zatem skutecznie odeprzeć

zarzutu skarżącego, że wyprowadzona przez Sądy meriti ostateczna konkluzja co

do odrębności prawnej wskazanych we wniosku odcinków gazociągu, stacji

gazowej i stacji pomiarowych była wynikiem wadliwej wykładni wymienionych

przepisów.

Bez

uprzedniego

stwierdzenia

rzeczywistego

statusu

prawnego

wymienionych elementów sieci gazowej - z uwzględnieniu wskazanych wyżej

przesłanek – bezprzedmiotowe jest przeprowadzanie oceny skuteczności umowy

przewłaszczenia, z której wnioskodawca i

uczestnicy postępowania będący

obligatariuszami wywodzą swoje prawa współwłaścicielskie, przez pryzmat

prawidłowości zastosowania pozostałych powołanych w skardze kasacyjnej

przepisów prawa materialnego.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.

Jz

/tp/