Supreme Court dismisses appeal; self-acquisition does not apply when state expropriation blocks legal action.

Postanowienie z dnia 13 maja 2010 r., IV CSK 510/09

W sprawie o zasiedzenie nieruchomości przez Skarb Państwa do biegu

zasiedzenia nie stosuje się art. 175 w związku z art. 124 § 4 k.c., gdy

posiadanie samoistne nie pozostaje w związku z aktem nacjonalizacyjnym

albo innym zdarzeniem władczym stanowiącym przeszkodę w wytoczeniu

powództwa windykacyjnego.

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa – Starosty S. przy

uczestnictwie Ryszarda N., Marii D., Tadeusza D., Krystyny D., Grzegorza N.,

Renaty S. i Olimpii B. o stwierdzenie zasiedzenia, po rozpoznaniu na posiedzeniu

niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 13 maja 2010 r. skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 7 października 2008 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Gdańsku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskiem z dnia 9 stycznia 2007 r. Skarb Państwa – Starosta S. wystąpił o

stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie nieruchomości położonej w O., stanowiącej

działkę nr 14a o pow. 5 ha. objętą księgą wieczystą O. karta 103, z dniem 18

sierpnia 1983 r.

Sąd Rejonowy w Starogardzie Gdańskim postanowieniem z dnia 2 sierpnia

2007 r. oddalił wniosek. Ustalił, że na podstawie decyzji Powiatowego Urzędu

Ziemskiego z dnia 19 kwietnia 1946 r. Bolesław N. otrzymał działkę nr 14a o pow. 5

ha, stanowiącą część majątku O. Zarządzeniem z dnia 25 maja 1947 r. odłączono

działkę nr 14a z księgi wieczystej O. karta 2 i założono dla tej nieruchomości księgę

wieczystą O. karta 103.

W dniu 18 sierpnia 1953 r. Powiatowa Rada Narodowa w Starogardzie

Gdańskim protokołem zdawczo-odbiorczym przekazała w posiadanie

Państwowemu Liceum Rolniczemu w O. 12 działek o łącznym obszarze 44,80 ha, w

tym m.in. działkę nr 14a. Nieruchomość ta od tego czasu znajdowała się w

faktycznym władaniu szkoły państwowej, której nazwa zmieniała się. Była

wykorzystywana rolniczo. Gospodarstwo pomocnicze przy Szkole Rolniczej w O. w

latach siedemdziesiątych miało powierzchnię około 160 ha i było wraz z

przedmiotową nieruchomością uprawiane przez pracowników szkoły. Do 2000 r.

opłacało również podatek rolny od posiadanych gruntów.

Działka nr 14a nigdy nie została wprowadzona do ewidencji gruntów, którą dla

miejscowości O. zakładano w 1960 r. Wtedy działka, w skład której wchodziła

przedmiotowa nieruchomość, została oznaczona nr 51, a jako władający wpisany

został Skarb Państwa. W 1982 r nastąpił geodezyjny podział działki nr 51, w wyniku

którego działka nr 14a stała się częścią działki nr 51/4, a ta następnie oznaczona

została nr 130. W 1999 r dla tej nieruchomości założono księgę wieczystą nr 41215,

a jako jej właściciel został wpisany Skarb Państwa, Urząd Wojewódzki w G.

Wojewoda Pomorski decyzją z dnia 9 września 1999 r. stwierdził, że Powiat S.

nabył z dniem 1 stycznia 1999 r. mienie Skarbu Państwa będące we władaniu

Zespołu Szkół Gospodarki Żywnościowej w O., w tym m.in. działkę nr 130.

Następnie działka ta została podzielona na działki o nr 130/1 i 130/2. W dniu 15

grudnia 2000 r. Powiat S. sprzedał wraz z innymi nieruchomościami działkę nr

130/2 małżonkom Marii i Tadeuszowi D.

Bolesław N., zmarły w dniu 25 czerwca 1988 r., ani jego żona Władysława N.,

która zmarła dnia 28 czerwca 2000 r., nie zgłaszali pretensji do działki nr 14a. Po

śmierci rodziców uczestniczka Olimpia B. wystąpiła z powództwem przeciwko

Powiatowi S. o odszkodowanie za utratę tytułu prawnego do spornej nieruchomości.

Zostało ono oddalone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Gdańsku z

dnia 18 marca 2005 r. Wniosła także pozew przeciwko Marii i Tadeuszowi

małżonkom D. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym. Nieprawomocnym wyrokiem z dnia 12 września 2006 r. powództwo to

Sąd Rejonowy w Starogardzie Gdańskim uwzględnił.

Według oceny Sądu Rejonowego, objęcie przez jednostkę organizacyjną

Skarbu Państwa protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia 18 sierpnia 1953 r.

przedmiotowej nieruchomości było działaniem w ramach uprawnień państwa jako

podmiotu prawa publicznego i w związku z tym nie stanowiło posiadania w

rozumieniu prawa cywilnego. Sąd ten oddalił wniosek dowodowy wnioskodawcy o

dopuszczenie dowodu z przesłuchania Olimpii B., złożonego w sprawie Sądu

Okręgowego w Gdańsku, na okoliczność dobrowolnego przekazania spornej działki

w latach pięćdziesiątych przez Bolesława N. na rzecz Skarbu Państwa, wskazując,

że wnioskodawczyni nie stawiła się na rozprawę celem jej przesłuchania. Ponadto

ocenił, że ta okoliczność nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, gdyż

obowiązujące przepisy dopuszczają możliwość nabycia przez zasiedzenie

własności nieruchomości objętej w posiadanie samoistne nie tylko w złej wierze, ale

nawet w drodze bezprawnego przejęcia rzeczy.

Postanowieniem z dnia 7 października 2008 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku

apelację wnioskodawcy oddalił. Odwołując się do uchwały pełnego składu Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2007 r., III CZP 30/07 (OSNC

2008, nr 5, poz. 43) przyjął wprawdzie, że władanie Skarbu Państwa było

posiadaniem samoistnym, niemniej ocenił, iż wniosek był nieuzasadniony z innego

względu. Stwierdził, że z materiału zebranego w sprawie wynika, iż przejęcie

przedmiotowej nieruchomości przez Skarb Państwa nastąpiło samowolnie, bez

jakiegokolwiek aktu administracyjnego i z tego względu takiego władania „z braku

tytułu prawnego” nie można doliczyć do okresu posiadania samoistnego. Odwołując

się ogólnie do uwarunkowań politycznych lat pięćdziesiątych przyjął, że właściciel

mógł upomnieć się o przedmiotową nieruchomość po wprowadzeniu z dniem 1

września 1980 r. – ustawą z dnia 31 stycznia 1980 r. o Naczelnym Sądzie

Administracyjnym oraz o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

administracyjnego (Dz.U. Nr 4, poz. 8) – sądownictwa administracyjnego, gdyż

dopiero wtedy właściciele mogli efektywnie na drodze prawnej dochodzić od

państwa zwrotu swych nieruchomości. Z tego względu uznał, że od tej chwili mógł

rozpocząć bieg termin zasiedzenia. Przyjmując, że po stronie posiadacza

nieruchomości istniała zła wiara, wskazał, iż zasiedzenie mogłoby nastąpić

najwcześniej z dniem 1 września 2010 r.

W skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego, tj.

art. 109 pkt 4 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. – Przepisy ogólne prawa cywilnego

(Dz.U. Nr 34, poz. 311) w związku z art. 53 dekretu z dnia 11 października 1946 r. –

Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319) w związku z art. XLI § 2 ustawy z dnia 23

kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94),

art. 50 § 1 i 2 Prawa rzeczowego w związku z art. XLI p.w.k.c., oraz na podstawie

naruszenia prawa procesowego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to art. 231 w

związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., art. 6 k.c. i art. 386 § 1 k.p.c. oraz 385

k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., Skarb Państwa wniósł o wydanie orzeczenia

reformatoryjnego bądź o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W judykaturze przyjmuje się, że zawieszenie biegu przedawnienia

(zasiedzenia) ze względu na istnienie stanu zrównanego ze stanem siły wyższej

(niedziałania wymiaru sprawiedliwości) występuje w razie istnienia niezależnego od

właściciela, wywołanego warunkami politycznymi, obiektywnego o powszechnym

zasięgu oddziaływania, stanu niemożności efektywnego dochodzenia na drodze

prawnej zwrotu rzeczy przed właściwym organem. Przepisy art. 277 pkt 4 k.z. oraz

art. 109 pkt 4 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r.– Przepisy ogólne prawa cywilnego,

poprzedzające art. 121 pkt 4 k.c. stanowiły, że bieg przedawnienia (zasiedzenia) nie

rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu względem wszelkich roszczeń, gdy

z powodu zawieszenia wymiaru sprawiedliwości albo siły wyższej nie można ich

dochodzić przed sądem.

Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z

dnia 26 października 2007 r., III CZP 30/07, rozważając, czy i kiedy akty władzy

publicznej powodują, że dany podmiot nie może dochodzić swych praw przed

sądem, zwrócił uwagę, iż w kodeksie cywilnym zrezygnowano z konstrukcji

„zawieszenia wymiaru sprawiedliwości” i w związku z tym wskazał, że zaistnienie

siły wyższej nie może być utożsamiane wyłącznie z obiektywnym stanem

niefunkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W rezultacie przyjął, że w pewnych

sytuacjach faktyczne, a nie prawne pozbawienie danego podmiotu prawa do sądu z

określonych przyczyn może być traktowane jako przypadek siły wyższej, pomimo

działania w państwie sądów. Wskazał, że chodzi o działania władzy publicznej,

które mogą być uznane za zdarzenia oceniane w kategoriach siły wyższej.

Odnosząc się do kwestii, jakie wymagania muszą zostać spełnione do

przyjęcia, że istniały przeszkody o charakterze politycznym dochodzenia zwrotu

nieruchomości zawładniętej przez Państwo wskutek jego aktów władczych, odwołał

się do szeroko zakrojonych działań nacjonalizacyjnych, w ramach których wydano

decyzje administracyjne, niemogące być poddane kontroli sądowej, a jednocześnie

dotknięte tak istotnymi uchybieniami, iż po upływie 40 lat stwierdzono ich

nieważność. Stwierdził także, że to stanowisko należy odnieść również do tych

sytuacji, w których objęcie we władanie przez Skarb Państwa nastąpiło bez

jakiejkolwiek podstawy prawnej lub na podstawie prawnej, która następnie upadła.

Sąd Najwyższy wyraźnie jednak zastrzegł, że przeszkoda powinna mieć

charakter obiektywny i w związku z tym należy stosować art. 121 pkt 4 w związku z

art. 175 k.c., w razie ustalenia, iż podmiot uprawniony rzeczywiście był pozbawiony

możliwości dochodzenia zwrotu rzeczy. W rezultacie zauważył, że ustalenia tego

nie powinno się dokonywać wyłącznie na podstawie twierdzeń osoby

zainteresowanej.

Odnosząc te rozważania do zarzutów kasacyjnych, trzeba podkreślić, że z

ustaleń wynika, iż majątek ziemski w O., którego część stanowiła sporna

nieruchomość, stał się własnością państwową z mocy prawa na podstawie dekretu

PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r.

Nr 3, poz. 13, ze zm.). Tym dekretem nacjonalizacyjnym nie został jednak

pozbawiony majątku Bolesław N.; przeciwnie, w dniu 19 kwietnia 1946 r. uzyskał on

akt nadania (prawo własności) objętej wnioskiem działki. W tym przypadku akt

nacjonalizacyjny był więc skierowany przeciwko innej osobie, tj. właścicielowi

majątku ziemskiego w O., natomiast „zadziałał” na rzecz (korzyść) poprzednika

prawnego uczestników. W tej sytuacji brak podstawy do przyjęcia, że na skutek

aktu nacjonalizacyjnego poprzednik uczestników został pozbawiony prawa lub

władania sporną nieruchomością albo że stanowił on przeszkodę do wytoczenia

powództwa windykacyjnego.

Posiadanie jest stanem faktycznym, a nie prawem. Dla oceny, czy przejęcie w

posiadanie samoistne w 1953 r. spornej działki przez Skarb Państwa było aktem

władczym, a nawet tylko samowolnym, miało znaczenie zachowanie Bolesława N.,

a więc także okoliczność, że ówczesny właściciel dobrowolnie przekazał ją we

władanie szkole państwowej. Zgoda taka nie musiała mieć formy pisemnej i mogła

być wyrażona w sposób dorozumiany. W świetle ujawnionych w sprawie

okoliczności nie było podstawy do przyjęcia, że Skarb Państwa objął w posiadanie

sporną nieruchomość na podstawie czynności władczej w drodze domniemania

faktycznego. Niestawiennictwo uczestniczki uniemożliwiające jej przesłuchanie

powinno być ocenione na podstawie art. 233 § 2 k.p.c., a możliwość ustalenia

faktów w sposób przewidziany w art. 231 k.p.c. wchodzi w rachubę tylko w razie

braku dowodów bezpośrednich, a nie na skutek ich pominięcia.

Dekret o reformie rolnej mógł dotyczyć przejęcia nieruchomości w chwili jego

wejścia w życie, a nie objęcia w posiadanie spornej działki dopiero w 1953 r.

Faktyczne władanie niezwiązane z aktem nacjonalizacyjnym nie jest przejęciem

faktycznym rozważanym przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały pełnego

składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2007 r., III CZP

30/07. Podmiot stosunków cywilnoprawnych, jakim jest Skarb Państwa, jest

równouprawniony z innymi osobami prawa cywilnego.

W tym stanie rzeczy przyjęcie w drodze domniemania faktycznego, że Skarb

Państwa w 1953 r. przejął we władanie sporną nieruchomość aktem władczym

naruszało w sposób istotny, tj. mający wpływ na wynik sprawy, art. 231 w związku z

art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., gdyż takiego wniosku nie można było wyprowadzić z

ustalonych faktów w zgodzie z zasadami logiki oraz doświadczeniem życiowym. W

rezultacie trafne też okazały się zarzuty obrazy art. 386 § 1 i art. 385 w związku z

art. 13 § 2 k.p.c.

Uzasadnione okazały się także zarzuty naruszenia prawa materialnego. Skoro

przedmiotowa nieruchomość została przejęta w posiadanie przez Skarb Państwa w

1953 r. bez orzeczenia administracyjnego, to rzeczywiście brak możliwości sądowej

kontroli decyzji administracyjnych nie mógł stanowić przeszkody do wytoczenia

przez Bolesława N. powództwa windykacyjnego przed sądem powszechnym.

Siłą wyższą jest zdarzenie nadzwyczajne, pochodzące z zewnątrz podmiotu i

w zasadzie niezależne od jego woli. Stanowią ją katastrofy, klęski żywiołowe,

nadzwyczajne działania ludzkie, którym zapobiec nie można, np. wojny, gwałtowne

kryzysy, a także akty władzy państwowej. Działania władcze organów państwa

mogą być zakwalifikowane jako siła wyższa, gdy są czynami nadzwyczajnymi o

zewnętrznym charakterze, tj. pozostają w zasadzie poza sferą wpływu podmiotu i

uniemożliwiają mu przeciwstawienie się takiemu postępowaniu. Element

subiektywny w takim ujęciu siły wyższej wynika z zawartego w art. 124 pkt 4 k.c.

wyrażenia „uprawniony nie może dochodzić”, chodzi tu bowiem o to, że dany

podmiot nie może dochodzić roszczenia, a nie że w ogóle nie można dochodzić

roszczeń. W tym tylko zakresie przy ocenie niemożności dochodzenia roszczenia z

powodu siły wyższej mogą wejść w rachubę elementy podmiotowe dotyczące

uprawnionego, np. jego ucieczka z kraju przed prześladowaniem, w tym

aresztowaniem za działalność opozycyjną, oraz niemożność powrotu do kraju.

Poza tym elementem subiektywnym sama przeszkoda uniemożliwiająca

rozpoczęcie lub powodująca zawieszenie biegu zasiedzenia musi mieć charakter

obiektywny, tzn. chwilę jej powstania i ustania powinny określać okoliczności

niezależne od zachowania się osoby, którą przeszkoda dotknęła. Można stwierdzić,

że niemożność przeciwstawienia się działaniu państwa istnieje wtedy, gdy zaistniał

stan rzeczy, w którym rozsądny obywatel w danych okolicznościach uważałby, iż

wystąpienie z powództwem o odzyskanie utraconej nieruchomości z góry jest

skazane na niepowodzenie. Nie chodzi tu zatem o zwykłe niedogodności, lecz o

przeszkody, które wykluczyły możliwość przeciwstawienia się przez jednostkę

państwu w wykorzystaniu z przewidzianych przez prawo środków.

Z dokonanych ustaleń nie wynikają okoliczności, wskazujące na obiektywne

istnienie obaw ze strony Bolesława N. co do możliwości i skutków wytoczenia

powództwa o wydanie spornej działki. Znamienne jest zwłaszcza stwierdzenie, że

Bolesław N. aż do swej śmierci, która nastąpiła w dniu 25 czerwca 1988 r., i jego

żona, zmarła już w nowej rzeczywistości społeczno-gospodarczej, nie zgłaszali

żadnych pretensji do działki nr 14a. W tym stanie rzeczy trzeba stwierdzić, że

doszło do naruszenia także wskazanych przepisów dotyczących zawieszenia biegu

zasiedzenia.

Z tych względów na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzeczono, jak w sentencji.