IV CSK 5/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 5/13

POSTANOWIENIE

Dnia 12 września 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Marian Kocon

w sprawie z wniosku B. K.

przy uczestnictwie A. Ś.

o podział majątku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 września 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w E.

z dnia 11 lipca 2012 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza

od

uczestnika

postępowania

na

rzecz

wnioskodawczyni kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

W sprawie o podział majątku wspólnego małżeńskiego wnioskodawczyni B.

K. (poprzednio Ś.) i uczestnika postępowania A. Ś. Sąd Rejonowy w E.,

postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2009 r., oddalił wniosek uczestnika postępowania

o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym; ustalił, że w skład majątku

wspólnego

wchodzi prawo

własności nieruchomości zabudowanej domem

jednorodzinnym przy ul. C. 30, dla której Sąd Rejonowy w E. prowadzi księgę

wieczystą nr […] (obecnie nr […]), betoniarka i 25 sztuk płytek stropowych; dokonał

podziału tego majątku w ten sposób, że nieruchomość i betoniarkę przyznał na

własność wnioskodawczyni, a płytki stropowe na rzecz uczestnika postępowania;

ustalił, że wnioskodawczyni dokonała nakładu na majątek wspólny w wysokości

10.000 zł oraz zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika postępowania

kwotę 139.775 zł płatną w terminie roku od uprawomocnienia się orzeczenia,

nakazując uczestnikowi, aby w terminie roku od chwili uprawomocnienia się

orzeczenia opuścił i opróżnił dom jednorodzinny i wydał go wnioskodawczyni.

Na skutek apelacji uczestnika postępowania, który kwestionował sposób

podziału majątku wspólnego w części obejmującej nieruchomość przez pominięcie

jej podziału fizycznego przez wyodrębnienie nieruchomości lokalowych, Sąd

Okręgowy w E. uchylił zaskarżone orzeczenie i przekazał sprawę Sądowi pierwszej

instancji do ponownego rozpoznania.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd

Rejonowy w E. wydał postanowienie z dnia 10 stycznia 2012 r., w którym zarządził

sprzedaż przedmiotowej nieruchomości na publicznej licytacji stosownie do

przepisów k.p.c., odkładając rozstrzygnięcie co do wzajemnych

roszczeń

współwłaścicieli oraz podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości.

W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazał, że ze względu na głęboki konflikt

między wnioskodawczynią a uczestnikiem, fizyczny podział nieruchomości,

wymagający potem pewnej formy współdziałania byłych współwłaścicieli, nie jest

możliwy. Dlatego nieruchomość wchodzącą w skład majątku wspólnego należało

uznać za rzecz nie nadającą się do podziału fizycznego. Tym samym Sąd uznał za

zasadne

żądanie

wnioskodawczyni

dokonania

zniesienia

współwłasności

nieruchomości przez jej sprzedaż w drodze publicznej licytacji i podział uzyskanej

kwoty pieniężnej. Postanowieniem z dnia 11 lipca 2012 r., Sąd Okręgowy w E.

oddalił apelację od orzeczenia Sądu Rejonowego wniesioną przez uczestnika

postępowania.

Orzeczenie Sądu Okręgowego zostało zaskarżone w całości skargą

kasacyjną wniesioną przez uczestnika postępowania. W ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 211 w zw. z art. 212 § 2 k.c.

znajdujących zastosowanie w sprawie na podstawie art. 46 k.r.o. w zw. z art. 1035

k.c. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie przepisów: art. 623

w zw. z art. 567 § 3 w zw. z art. 688 k.p.c., art. 227 w zw. z art. 232 w zw. z art. 278

§ 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 385 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 386 § 4 w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. Uczestnik postępowania wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej

instancji, ewentualnie o uchylenie go oraz uchylenie poprzedzającego go

postanowienia Sądu Rejonowego w E. z dnia 10 stycznia 2012 r. i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 211 k.c., każdy ze współwłaścicieli może żądać, ażeby

zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy wspólnej, chyba że

byłoby to sprzeczne z ustawą, społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy,

pociągałoby za sobą istotną zmianę rzeczy czy znacznie zmniejszało jej wartość.

Jedynie przepis ustawy stanowi bezwzględną przeszkodę w dokonaniu podziału

rzeczy wspólnej. Pozostałe przesłanki negatywne wchodzą w rachubę tylko wtedy,

gdy współwłaściciele nie dochodzą do porozumienia w sprawie fizycznego podziału

rzeczy. Zdaniem skarżącego, Sąd drugiej instancji naruszył powołane przepisy

odmawiając podziału nieruchomości przez wyodrębnienie w niej samodzielnych

lokali z powołaniem się na konflikt między współwłaścicielami. Wskazane przepisy

nie zawierają bowiem takiej negatywnej przesłanki. W judykaturze Sądu

Najwyższego przyjęto w części orzeczeń, że konflikt między współwłaścicielami

rzeczy nie stanowi negatywnej przesłanki podziału fizycznego rzeczy wspólnej

(por. postanowienia: z dnia 21 czerwca 1979 r., III CRN 68/79, OSNC 1980, nr 1,

poz. 11, z dnia 4 października 2002 r., III CKN 1283/00, OSNC 2003, nr 12,

poz. 170, z dnia 13 stycznia 2012 r., I CSK 358/11, nie publ.). Przeważa jednak

zdecydowanie stanowisko, w myśl którego konflikt między współwłaścicielami,

jeśli nie jest samodzielną przesłanką negatywną podziału (por. wyrok z dnia

3 października 1980 r., III CRN 126/80, nie publ. oraz postanowienia: z dnia

24 kwietnia 1997 r., II CKN 124/97, nie publ., z dnia 17 grudnia 1998 r., I CKN

940/97, nie publ., z dnia 10 grudnia 1999 r., II CKN 635/98, nie publ., z dnia

7 kwietnia 2000 r., IV CKN 8/00, nie publ.), to może stanowić decydującą

przeszkodę w podziale fizycznym rzeczy wspólnej, po rozważeniu całokształtu

okoliczności sprawy (por. postanowienia: z dnia 15 stycznia 1999 r., II CKN 147/98,

nie publ., z dnia 4 sierpnia 1999 r., II CKN 549/98, nie publ., z dnia 12 października

2000 r., IV CKN 1525/00, nie publ., z dnia 7 lutego 2001 r., V CKN 1699/00, nie

publ., z dnia 17 kwietnia 2002 r., IV CKN 975/00, nie publ., z dnia 9 stycznia

2004 r., IV CK 339/02, nie publ., z dnia 21 kwietnia 2004 r., III CK 448/02, nie publ.,

z dnia 29 czerwca 2011 r., IV CSK 519/10, nie publ., z dnia 19 października 2011 r.,

II CSK 50/11, nie publ.). Sąd Najwyższy, w składzie rozpoznającym skargę

kasacyjną, podziela to stanowisko.

Stosunki

panujące

pomiędzy

współwłaścicielami

w

konkretnych

okolicznościach powinny mieć znaczenie przy wyborze sposobu zniesienia

współwłasności. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy przedmiotem podziału

jest

nieruchomość

służąca

do

zaspokajania

potrzeb

mieszkaniowych

współwłaścicieli, a podział ma polegać na wyodrębnieniu własności lokali na rzecz

poszczególnych współwłaścicieli. Zniesienie współwłasności nieruchomości przez

wyodrębnienie w niej nieruchomości lokalowych, jest podziałem specyficznym.

Przymus pozostawania w stosunku współwłasności nieruchomości wspólnej (art. 3

ust. 2 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. – o własności lokali, jedn. tekst: Dz.U.

z 2000 r., nr 80, poz. 903, ze zm.) wraz z konsekwencjami co do obowiązku

współdziałania w zarządzie sprawia, że rezultat prawny tego sposobu zniesienia

współwłasności sytuuje się między podziałem zupełnym, a pozostawaniem

we współwłasności. Silny konflikt nie tylko wpływa negatywnie na prognozę woli

i umiejętności

współdziałania

współwłaścicieli

w

zarządzie

nieruchomością

w przyszłości, ale także uzasadnia przewidywanie występowania w przyszłości

sytuacji konfliktowych pomiędzy współwłaścicielami, co może niekiedy znacznie

utrudniać bądź niekiedy nawet uniemożliwiać korzystanie z wydzielonej części

nieruchomości. W takich sytuacjach istotne jest także zbadanie przyczyn konfliktu

współwłaścicieli i ocena możliwości jego zażegnania w przyszłości. Konkludując,

przy rozstrzyganiu o sposobie zniesienia współwłasności nieruchomości przez

wyodrębnienie własności lokali, większą wagę niż przy innym sposobie podziału

nieruchomości,

należy

przywiązywać

do

stosunków

osobistych

między

współwłaścicielami. Negatywne prognozy co do woli i umiejętności współdziałania

byłych współwłaścicieli w wyjątkowych wypadkach pozwalają uznać, że jest to stan

odpowiadający hipotezie art. 212 § 2 k.c. Sposób zniesienia współwłasności

nieruchomości poprzez wydzielenie odrębnej własności lokali tylko wówczas

świadczyć będzie o zastosowaniu właściwego sposobu podziału, jeśli pozwoli on na

stworzenie warunków do normalnego, niezakłóconego korzystania w przyszłości

przez współwłaścicieli z wydzielonych w ramach budynku lokali i do zapewnienia na

przyszłość

zgodnego

współdziałania

wszystkich

współwłaścicieli

do

pozostawionych nadal we współwłasności wspólnych części w ramach całej

nieruchomości będącej przedmiotem zniesienia współwłasności. Trzeba również

podkreślić to, że art. 211 oraz 212 k.c. w ramach postępowania o podział majątku

wspólnego małżeńskiego stosowane są nie wprost, lecz odpowiednio, i to przez

podwójne odesłanie (art. 46 k.r.o. i art. 1035 k.c.). Ustawodawca nakazuje zatem

brać pod uwagę specyfikę instytucji, do której zastosowanie mają mieć przepisy

docelowe.

Podział

majątku

wspólnego

małżeńskiego

następuje

z

reguły

w okolicznościach konfliktu między współwłaścicielami, dlatego sposób podziału

majątku wspólnego powinien sprzyjać likwidacji tego konfliktu.

Powyższe uwagi uzasadniają wniosek, że Sąd Okręgowy nie naruszył art.

211 w zw. z art. 212 § 2 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. i art. 1035 k.c. przyjmując, że silny

konflikt

między

(współwłaścicielami

wnioskodawczynią

nieruchomości)

i

stanowi

uczestnikiem

postępowania

w okolicznościach

rozpoznanej

sprawy przesłankę uzasadniającą odmowę zniesienia współwłasności przez podział

rzeczy wspólnej. Takie stanowisko Sądu było bowiem konsekwencją nie tylko

stwierdzenia występowania tego rodzaju konfliktu między wnioskodawczynią i

uczestnikiem postępowania, lecz szerszą analizą okoliczności dotyczących

charakteru, intensywności i źródła konfliktu, jak również oceną prognozy możliwości

przyszłego zgodnego współdziałania wnioskodawczy i uczestnika postępowania w

zarządzie nieruchomością. W szczególności należy podkreślić, iż z dokonanych w

sprawie ustaleń wynika, że konflikt między wnioskodawczynią i uczestnikiem

postępowania był spowodowany przez uczestnika, który został skazany za

znęcanie się nad swoją żoną i córką B. Ś. w okresie od stycznia 2008 r. do 21

listopada 2007 r. oraz nad córką A. S. w okresie od stycznia 1998 r. do 1

października 2004 r. Czyn uczestnika polegał na tym, że pod wpływem alkoholu

wszczynał awantury domowe, podczas których używał wobec nich słów

wulgarnych, groził żonie pozbawieniem życia i uszkodzeniem ciała, rzucał w nie

różnymi przedmiotami, wykręcał ręce i dusił ją oraz bił otwartą dłonią po twarzy

swoją córkę B. Ś. Uczestnik postępowania ma znaczne zaległości alimentacyjne i

nadal nie wywiązuje się z obowiązku alimentacyjnego. Wnioskodawczyni i

uczestnik postępowania donoszą na siebie wzajemnie na policję, uczestnik

samowolnie

wznosi

obiekty

budowlane

na

nieruchomości,

pomawia

wnioskodawczynię m.in. o dokonanie przestępstw, wnioskodawczyni natomiast

składa wnioski o odwieszenie uczestnikowi postępowania zawieszonej kary

pozbawienia wolności. Podział nieruchomości przez wydzielenie odrębnych lokali

mieszkalnych z dużym prawdopodobieństwem sprzyjałby utrwaleniu negatywnych

stosunków między wnioskodawczynią i uczestnikiem postępowania i uniemożliwił

normalne korzystanie z przydzielonych im lokali mieszkalnych, jak również

bezkonfliktowy zarząd częściami wspólnymi nieruchomości.

Ze względu na przyjęcie za prawidłowego stanowiska Sądu drugiej instancji,

że

silny

konflikt

między

wnioskodawczynią

i

uczestnikiem

postępowania

w ustalonych okolicznościach sprzeciwiał się dokonaniu podziału nieruchomości

w naturze za nieuzasadniony należy uznać zarzut naruszenia art. 623 w zw. z art.

567 § 3 i art. 688 k.p.c., których zastosowanie aktualizuje się dopiero wówczas, gdy

nie ma przesłanek do zgodnego podziału, a jednocześnie występują, według

właściwych przepisów prawa materialnego, warunki do dokonania podziału

w naturze.

Bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 227 w zw. z art. 232, art. 278 § 1 i art. 13

§ 2 k.p.c. Kwestia niedopuszczenia opinii biegłego na okoliczność, czy istnieje

możliwość fizycznego podziału nieruchomości pozostaje bez jakiegokolwiek

związku

z

zasadniczym

zagadnieniem

w

sprawie

–

konfliktem

między

współwłaścicielami, którego stopień, zdaniem Sądu drugiej instancji, pozwalał

przyjąć, że ich koegzystencja i współdziałanie w zarządzie nieruchomością wspólną

są wykluczone. Z tej przyczyny przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego było

bezprzedmiotowe dla rozstrzygnięcia sprawy.

W konsekwencji za nieuzasadniony należy także uznać zarzut naruszenia

art. 385 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Przepis art. 385 k.p.c. nie może stanowić

samodzielnej podstawy uzasadniającej uwzględnienie skargi kasacyjnej, chyba że

sąd drugiej instancji oddalił apelację mimo uznania jej zasadności, co w sprawie nie

miało jednak miejsca. Z tych samych względów za bezzasadny należy uznać zarzut

naruszenia art. 386 § 4 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Uwzględniając powyższe na podstawie art. 39814 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

oraz art. 520 § 3 w zw. z art. 98 § 1 i 3 i art. 13 § 2 k.p.c. orzeczono, jak w

sentencji.