IV CSK 496/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 496/10

POSTANOWIENIE

Dnia 29 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku Doroty Ś. – J. i Łukasza Ś.

przy uczestnictwie Krystyny Ś. i Bronisława Ś.

o zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 26 marca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2009 r., znosząc

współwłasność nieruchomości o powierzchni 0,0800 ha, zabudowanej budynkiem

pensjonatowo-mieszkalnym oraz pawilonem handlowym, położonej w R. przy ulicy

S. 10 o wartości 981.000 zł, przyznał ją na wyłączną własność uczestnikom

postępowania Krystynie Ś. i Bronisławowi Ś. i zasądził od nich na rzecz

wnioskodawców Doroty Ś.-J. i Łukasza Ś. kwoty po 245.250 zł, przyjmując za

podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną.

Opisana

wyżej

nieruchomość

stanowi

współwłasność

uczestników

postępowania, których udział - objęty wspólnością ustawową małżeńską - wynosi

2/4 części oraz wnioskodawców po ¼ części. Wnioskodawcy nabyli swoje udziały

w drodze spadkobrania po zmarłym Mieczysławie Ś. Uczestnicy postępowania i

Mieczysław Ś. zawarli - w sposób dorozumiany - umowę o podział wspólnej

nieruchomości do korzystania (quoad usum).

Zgodnie z tą umową, uczestnicy

prowadzili w budynku pensjonatowym, wybudowanym i zmodernizowanym z

własnych środków, działalność gospodarczą polegającą na wynajmie kwater,

czerpiąc

z

tego

zyski.

Mieczysław

Ś.

prowadził

natomiast

działalność

gastronomiczną w pawilonie handlowym - wzniesionym z jego środków – razem z

bratem Henrykiem Ś.; obecnie pawilon ten został wydzierżawiony osobie trzeciej,

zaś czynsz uzyskiwany z tego tytułu przypada naprzemiennie wnioskodawcom oraz

Henrykowi Ś. Z treści umowy wynika, iż regulowała ona podział pożytków

cywilnych,

oraz kwestię

które

przynosiła

ponoszenia

nieruchomość,

nakładów

pomiędzy

koniecznych

i

współwłaścicielami

wydatków

związanych

z wyłącznym korzystaniem z określonych części nieruchomości, przewidując ich

wzajemne zniesienie. W takiej sytuacji rozliczenie współwłaścicieli z tytułu

nakładów dokonanych na nieruchomość wspólną oraz pobranych z niej pożytków

nie może nastąpić na podstawie art. 207 k.c., mającego charakter dyspozytywny,

lecz musi być dokonane z uwzględnieniem umowy o podział quoad usum. Treść tej

umowy sprzeciwia się uwzględnieniu żądania wnioskodawców o rozliczenie

pożytków z nieruchomości, a także żądania uczestników o rozliczenie dokonanych

na nią nakładów.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 26 marca 2010 r., na skutek apelacji

uczestników postępowania, zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w ten

sposób, że zasądzone na rzecz każdego z wnioskodawców, z tytułu wyrównania

wartości udziałów kwoty po 245.250 zł obniżył do kwot po 91.467,34 zł, zasądził od

uczestników na rzecz wnioskodawców kwoty po 5.000 zł z ustawowymi odsetkami

od dnia 24 października 2007 r. tytułem należnych im pożytków uzyskanych z

punktu gastronomicznego za 2007 r., oddalił apelację w pozostałej części i orzekł o

kosztach postępowania.

Sąd Okręgowy uznał, że zawarta między uczestnikami postępowania

a Mieczysławem Ś. umowa quoad usum nie przewidywała wzajemnego zniesienia

nakładów inwestycyjnych i modernizacyjnych dokonanych na nieruchomość

wspólną, w związku z czym nie może mieć ona zastosowania do rozliczenia tych

nakładów; w postępowaniu o zniesienie współwłasności podlegają one rozliczeniu

na podstawie art. 207 k.c. Nakłady inwestycyjne dokonane przez uczestników

postępowania o wartości 615.130,62 zł obciążają zatem również wnioskodawców,

co uzasadnia – uwzględniając ich udziały w nieruchomości - zasądzenie na ich

rzecz

jedynie kwot po 91.467,34 zł. Uczestnicy postępowania zobowiązani są

natomiast zwrócić wnioskodawcom pożytki uzyskane z działalności prowadzonej w

pawilonie handlowym w 2007 r., które bezprawnie zatrzymali.

Wnioskodawcy

zaskarżyli

postanowienie

Sądu

Okręgowego

skargą

kasacyjną w części orzekającej o obniżeniu zasadzonych na ich rzecz spłat z tytułu

wyrównania udziałów, powołując się na podstawę naruszenia prawa materialnego

(art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) przez błędna wykładnię:

-

art. 60, art. 65 § 1 i art. 3531 k.c. w związku z art. 206 i art. 207 k.c. przez

uznanie, że do zawarcia umowy quoad usum w zakresie rozliczenia

nakładów

inwestycyjnych

na

wspólną

nieruchomość

konieczne

jest

jednoznaczne stwierdzenie, że współwłaściciele wyłącznie korzystający

z nieruchomości na mocy tej umowy rezygnują z rozliczenia tych nakładów,

a tym samym, że niewystarczające jest w tym zakresie zawarcie umowy per

facta concludentia;

-

art. 207 k.c. przez uznanie, że nakłady inwestycyjne nie są wydatkami

w rozumieniu tego przepisu;

-

art. 60, art. 65 § 1 i art. 3531 k.c. w związku z art. 206 i art. 207 k.c. przez

uznanie,

że

współwłaściciele

nieruchomości

korzystający

z

niej

z wyłączeniem pozostałych współwłaścicieli na mocy umowy quoad usum

mogą żądać w momencie zniesienia współwłasności rozliczenia nakładów

inwestycyjnych bez rozliczenia pożytków cywilnych;

-

art. 60, art. 65 § 1 i art. 3531 k.c. w związku z art. 206 i art. 207 k.c. oraz art.

k.c.

przez

uznanie,

że

brak

jednoznacznego

porozumienia,

w związku z zawarciem umowy quoad usum, co do zasad ponoszenia

i rozliczenia nakładów inwestycyjnych na części nieruchomości przyznane

niektórym współwłaścicielom do wyłącznego korzystania doprowadziłoby

przy zniesieniu

współwłasności

do

bezpodstawnego

wzbogacenia

współwłaściciela, który nie partycypował w kosztach związanych z tymi

nakładami.

Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną wnioskodawcy wnieśli

o uchylenie postanowienia Sądu Okręgowego w zaskarżonej części i jego zmianę

przez zasądzenie na ich rzecz kwot po 153.782,66 zł, ewentualnie o uchylenie tego

orzeczenia w powyższym zakresie i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia art. 60, art. 65 § 1 i art. 353 1 k.c. w związku z art. 206

i art. 207 k.c. oparte zostały na założeniu, że zawarta w sposób dorozumiany przez

uczestników postępowania z poprzednikiem prawnym wnioskodawców umowa

o podział quoad usum regulowała, obok sposobu rozliczenia pożytków cywilnych

uzyskanych z części nieruchomości przyznanych współwłaścicielom do wyłącznego

korzystania, również kwestię rozliczenia nakładów inwestycyjnych dokonanych na

nieruchomość wspólną. Tymczasem z ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę

zaskarżonego postanowienia jednoznacznie wynika, że umowa o podział quoad

usum tej ostatniej kwestii nie obejmowała.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione, że zarzuty

mające na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji,

chociażby pod pozorem błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania

określonych przepisów prawa materialnego są niedopuszczalne (zob. m.in.

postanowienia: z dnia 23 września 2005 r., III CSK 13/05, OSNC 2006, nr 4, poz.

76 oraz z dnia 28 listopada 2008 r., IV CSK 394/08, niepubl.).

Bezzasadny jest pogląd skarżących, wedle którego rozliczenie nakładów

inwestycyjnych dokonanych przez uczestników postępowania na nieruchomość

wspólną nie mogło nastąpić na podstawie art. 207 k.c., skoro - w świetle wiążących

ustaleń Sądu drugiej instancji – umowa o podział quoad usum nie zawierała w tym

przedmiocie żadnych uzgodnień. Wymieniony przepis, określający sposób

rozliczenia pożytków i innych przychodów z rzeczy wspólnej oraz wydatków

i ciężarów związanych z tą rzeczą – z uwagi na jago charakter dyspozytywny – ma

zastosowanie wtedy, gdy współwłaściciele w umowie nie postanowili inaczej.

Jeżeli zatem

umowa

zawarta

per

facta

concludentia

przez

uczestników

z poprzednikiem prawnym wnioskodawców nie regulowała rozliczenia nakładów

inwestycyjnych, to Sąd drugiej instancji do ich rozliczenia przepis ten zastosował

prawidłowo.

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżących, art. 405 k.c. nie był

przedmiotem wykładni Sądu drugiej instancji, gdyż zastosowanie tego przepisu –

z uwagi na przytoczoną podstawę rozstrzygnięcia – nie wchodziło w rachubę.

Sąd Okręgowy

w

istocie

wyraził

jedynie

pogląd,

aprobowany

przez

skład orzekający, że przyjęcie proponowanego przez skarżących sposobu

rozliczenia nakładów inwestycyjnych dokonanych przez uczestników postępowania

doprowadziłoby do nieuzasadnionego przesunięcia korzyści majątkowej między

współwłaścicielami.

Za oczywiście chybiony wreszcie należało uznać zarzut błędnej wykładni art.

207 k.c. Zarzut ten skonstruowany został w całkowitym oderwaniu od rozumienia

tego przepisu przyjętego w zaskarżonym postanowieniu. W uzasadnieniu tego

orzeczenia (na str. 18) Sąd Okręgowy wskazał bowiem wyraźnie, że nakłady

inwestycyjne podnoszące wartość rzeczy należą do wydatków, które – stosownie

do art. 207 k.c. – obciążają wszystkich współwłaścicieli stosownie do ich udziałów,

chociażby nie były niezbędne.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.