IV CSK 490/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 490/07

POSTANOWIENIE

Dnia 18 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSA Michał Kłos

w sprawie z wniosku M. N.

przy uczestnictwie H. W., A. M., J. N., Z. N., R. N., J. N., I. K., S. N., L. N. i C. N.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 18 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w L. z dnia 6 czerwca 2007 r., sygn. akt II Ca (…),

I. oddala skargę kasacyjną,

II. oddala wniosek uczestniczki H. W. o zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 16 listopada 2006 r. Sąd Rejonowy w L. stwierdził, że

spadek po Z. N., zmarłym w dniu 26 września 2004 r., nabyła żona (wnioskodawczyni),

na podstawie testamentu ustnego z dnia 16 lipca 2004 r.

Uprawnionymi do dziedziczenia na podstawie ustawy byli uczestnicy –

rodzeństwo i zstępni zmarłego rodzeństwa spadkodawcy. Uwzględniwszy apelację

uczestniczki – siostry spadkodawcy H. W., Sąd Okręgowy w L. postanowieniem z dnia 6

czerwca 2007 r. zmienił wymienione na wstępie orzeczenie i stwierdził nabycie spadku

po Z. N. na podstawie ustawy, przez wnioskodawczynię i uczestników w odpowiednich

częściach.

Sąd Okręgowy, inaczej niż Sąd pierwszej instancji, ustalił, że oświadczenie

spadkodawcy z dnia 16 lipca 2004 r., którego treść została w dniu 8 października 2004 r.

spisana przez trzy osoby, wobec których je złożył, nie było testamentem, a jedynie

informacją o planach i zamiarach spadkodawcy. Sąd Okręgowy stwierdził, że taka

ocena charakteru wypowiedzi spadkodawcy wynika z jego treści oraz okoliczności, w

których nastąpiła. Podczas przyjęcia z okazji rocznicy ślubu spadkodawcy i jego żony,

spadkodawca powiedział, że jest ciężko chory, wie, że umrze i chce, aby w takim

wypadku otrzymała wszystko jego żona. Wypowiedź ta miała miejsce nieoczekiwanie

podczas towarzyskiej, swobodnej rozmowy przy stole, w trakcie spożywania potraw i

alkoholu. Spadkodawca nie użył słowa „testament”, ani nie zwracał się do uczestników

rozmowy, aby byli oni świadkami sporządzenia ostatniej woli.

Sąd Okręgowy wskazał, że przy testamencie podstawowe znaczenie ma tzw.

wola testowania, której brak powoduje, że w ogóle nie dochodzi do dokonania tej

czynności prawnej, a więc sporządzenia testamentu. Testator powinien mieć

świadomość, że jego zachowanie stanowi sporządzenie testamentu i mieć wolę

sporządzenia testamentu o danej treści, a więc wolę wywołania swoim zachowaniem

określonych skutków prawnych. O istnieniu woli testowania może świadczyć zarówno

treść, jak i okoliczności złożenia oświadczenia. Sąd Okręgowy stwierdził, że

okoliczności, w jakich miało miejsce oświadczenie spadkodawcy, prowadzą do wniosku,

że nie miało ono charakteru stanowczego, skierowanego na wywołanie skutków w

zakresie porządku dziedziczenia po nim, a było jedynie informacją o jego zamiarach.

Brak było zatem woli testowania, co oznacza, że oświadczenie wypowiedziane przez

spadkodawcę w dniu 16 lipca 2004 r. nie było testamentem. Wobec tego, że nie doszło

do sporządzenia testamentu, obowiązuje ustawowy porządek dziedziczenia.

Sąd Okręgowy stwierdził także, że „nawet, gdyby przyjąć hipotetycznie, że

oświadczenie spadkodawcy stanowiło testament (...), nie spełniałby on przewidzianych

w art. 952 § 1 k.c. wymogów ważności testamentu ustnego”, że względu na brak po

stronie osób obecnych przy oświadczeniu świadomości pełnienia funkcji świadków

testamentu.

Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego wnioskodawczyni oparła

na podstawie: 1. naruszenia prawa materialnego „przez wadliwe przyjęcie, iż dla oceny

czy oświadczenie (...) stanowiło testament decydujące są przesłanki określone w art.

952 k.c., nie zaś analiza wyżej wymienionego zachowania spadkodawcy w oparciu o art.

65 § 1 k.c.” oraz 2. na podstawie mającego wpływ na wynik sprawy naruszenia art. 328

§ 2 w zw. z art. 391 k.p.c. przez wadliwą konstrukcję uzasadnienia, uniemożliwiająca

kontrolę orzeczenia. W konkluzji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wbrew zarzutowi skarżącej, uzasadnienie zaskarżonego postanowienia zawiera

konieczne elementy określone w art. 328 § 2 k.p.c. (w zw. z art. 391 k.p.c.), a

mianowicie ocenę dowodów, ustaloną podstawę faktyczną oraz wyjaśnienie podstawy

prawnej orzeczenia. Nie zachodzi zatem wyjątkowy wypadek, w którym naruszenie art.

328 § 2 k.p.c. może stanowić skuteczną podstawę kasacyjną.

Podstawa naruszenia prawa materialnego nie została sformułowana prawidłowo,

gdyż nie precyzuje formy zarzucanego naruszenia (błędna wykładnia czy niewłaściwe

zastosowanie), czego wymaga art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. Rekonstruując treść zarzutu

skarżącej na podstawie uzasadnienia skargi kasacyjnej można stwierdzić, że naruszenie

prawa materialnego upatruje ona w niewłaściwym przyjęciu art. 952 k.c. za podstawę

oceny oświadczenia spadkodawcy jako testamentu, przy pominięciu niezbędnych dla

prawidłowej analizy dyrektyw wskazanych w art. 65 § 1 k.c.

W nowszym piśmiennictwie i orzecznictwie zdecydowanie dominuje pogląd, że

reguły wykładni oświadczeń woli należy stosować nie tylko przy ustalaniu treści

oświadczeń woli, ale także przy ustalaniu, czy dane zachowania w ogóle stanowią

oświadczenie woli (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 2006 r., V CSK

70/06, OSNC 2007, nr 4, poz. 59 i orzeczenia tam powołane, a nadto orzeczenia z dnia

7 grudnia 2000r., II CKN 318/00 i z dnia 15 kwietnia 2003 r., V CK 9/02, niepubl.). W

szczególności podkreśla się, że bez odwołania się do reguł wykładni oświadczeń woli

nie można rozstrzygnąć, czy określone zachowanie stanowi oświadczenie woli. Dlatego

za składniki stanu faktycznego sprawy uznaje się ustalenia dotyczące oznaczonych

zachowań stron i ich kontekstu (dokonywane według reguł dowodowych) oraz

stwierdzenia uznające te zachowania za oświadczenia woli o określonej treści

(dokonywane według reguł wykładni oświadczeń woli). Odrębną kwestią jest natomiast

dokonywana przez sąd kwalifikacja czynności prawnej w celu określenia właściwych

skutków prawnych (art. 56 k.c.).

Zasady te dotyczą także testamentu, jako szczególnego rodzaju czynności

prawnej. Kwestia, czy testator rozrządził swoim majątkiem na wypadek śmierci, a więc

czy złożył oświadczenie, będące testamentem, jest zatem również rozstrzygana przy

zastosowaniu ogólnych reguł interpretacyjnych. Stwierdzenie istnienia testamentu jest

wynikiem, poczynionego przy zastosowaniu ogólnych reguł wykładni, ustalenia, że dana

osoba złożyła oświadczenie woli wyrażające rozrządzenie majątkiem na wypadek

śmierci (art. 941 k.c.).

Zawarte w uzasadnieniu skargi wywody skarżącej, odwołujące się do

przedstawionych zasad, są trafne. Nieuprawnione jest natomiast twierdzenie, że zasady

te naruszył Sąd.

Przeciwnie, z uzasadnienia Sądu Okręgowego jasno wynika, że przyjęcie, iż

oświadczenie spadkodawcy nie było testamentem, jest wynikiem ustalenia zachowania

spadkodawcy i jego kontekstu oraz, dokonanego przy zastosowaniu reguł wykładni

oświadczenia woli, stwierdzenia, że nie było to oświadczenie wyrażające rozrządzenie

majątkiem na wypadek śmierci. Sąd Okręgowy nie powołał wprawdzie art. 65 § 1 k.c.,

ale w sposób wyraźny stosował przewidziane w nim reguły wykładni, analizując

znaczenie okoliczności, w jakich zostało złożone. Natomiast skarżąca nie wskazała,

jakie zasady wykładni winien był zastosować, a nie zastosował, Sąd Okręgowy w

ramach czynienia ustaleń co do treści i znaczenia oświadczenia spadkodawcy. Wbrew

także twierdzeniom skarżącej, które nie utrzymują się w konfrontacji z uzasadnieniem

postanowienia, Sąd nie stosował art. 952 k.c. dla oceny, czy oświadczenie

spadkodawcy było testamentem, lecz przepis ten powołał jedynie przy „hipotetycznym”

rozważaniu jednej z przesłanek ważnego sporządzenia testamentu ustnego.

Sąd Okręgowy badał, czy spełniony był podstawowy wymóg istnienia testamentu,

czyli wola testowania, prawidłowo wskazując, że świadomość dokonywania czynności

polegającej na rozrządzeniu majątkiem na wypadek śmierci oraz wola dokonania takiej

właśnie czynności jest konieczną przesłanką sporządzenia testamentu. Brak zamiaru

wywołania takich skutków prawnych (uregulowania losów majątku na wypadek śmierci)

oznacza brak woli testowania, a to z kolei znaczy, że spadkodawca nie sporządził

testamentu. Według takich właśnie – prawidłowych – założeń analizował sprawę Sąd

Okręgowy, trafnie także stwierdzając, że przy ustalaniu woli testowania należy

uwzględniać nie tylko treść oświadczenia i użyte sformułowania, ale także okoliczności

złożenia oświadczenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 1997

r., II CKN 542/97, OSNC 1998, nr 7-8, poz. 118). Bliższe analizowanie tego aspektu

sprawy (braku woli testowania u spadkodawcy) jest zbędne ze względu na nieobjęcie tej

kwestii zarzutami podniesionymi w ramach powołanej podstawy skargi kasacyjnej i jej

uzasadnienia.

Ubocznie tylko należy wskazać, że wyrażona przez Sąd „hipotetyczna” ocena, że

gdyby nawet oświadczenie spadkodawcy było testamentem, byłby on nieważny ze

względu na niespełnienie wymagań z art. 952 k.c., nie została w żaden sposób

zakwestionowana w skardze kasacyjnej. Oznacza to, że ze względu na granice

rozpoznania skargi kasacyjnej przez Sąd Najwyższy (art. 39813 § 1 k.p.c.), stanowisko to

utrzymałoby się jako podstawa stwierdzenia nabycia spadku na podstawie ustawy.

Z omówionych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną, jako

pozbawioną uzasadnionych podstaw (art. 39814 k.p.c.). Zawarty w odpowiedzi na skargę

wniosek uczestniczki o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego nie został

uwzględniony, jako złożony po terminie, a zatem bezskutecznie (art. 398 8 § 1 zd. 1 w

zw. z art. 167 k.p.c.).