IV CSK 483/10 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 14 kwietnia 2011 r., IV CSK 483/10

Jeżeli osoba, której dotyczy postępowanie o przyjęcie do domu pomocy

społecznej bez jej zgody lub zmianę postanowienia o przyjęciu (art. 39 w

związku z art. 38 oraz art. 41 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie

zdrowia psychicznego, Dz. U. Nr 111, poz. 535 ze zm.) z powodu upośledzenia

funkcji intelektualnych nie ma rozeznania w prostych sprawach życiowych, to

ustanowienie pełnomocnika na podstawie art. 48 ustawy jest obowiązkowe.

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Sabiny M. przy uczestnictwie Jakuba M.

o zmianę postanowienia dotyczącego umieszczenia w domu pomocy społecznej, po

rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 14 kwietnia 2011 r.

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego w

Suwałkach z dnia 4 marca 2010 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Suwałkach do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 27 sierpnia 2009 r. Sąd Rejonowy w Suwałkach orzekł

przyjęcie do domu pomocy społecznej Jakuba M., urodzonego dnia 25 lipca 1986 r.,

bez jego zgody. Orzeczenie to zapadło na wniosek Miejskiego Ośrodka Pomocy

Społecznej w S., złożony na podstawie art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994

r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. Nr 111, poz. 536 ze zm. – dalej:

"u.o.z.p."). Uczestnik nie miał pełnomocnika, uzasadnienie postanowienia nie było

sporządzone, a apelację uczestnika odrzucono.

Sabina M., matka Jakuba M., wniosła o zmianę wymienionego postanowienia.

Sąd Rejonowy w Suwałkach oddalił ten wniosek, a Sąd Okręgowy w Suwałkach

oddalił apelację wnioskodawczyni oraz uczestnika Jakuba M. postanowieniem z

dnia 4 marca 2010 r.

Sąd Okręgowy przytoczył ustalenie Sądu pierwszej instancji oparte na opinii

biegłego lekarza psychiatry, że Jakub M. jest upośledzony umysłowo w stopniu co

najmniej umiarkowanym, z powodu tego stanu nie jest zdolny do zaspokajania

podstawowych potrzeb życiowych i wymaga stałej opieki, przy czym brak takiej

opieki zagraża jego życiu. Te przyczyny orzeczenia o przyjęciu uczestnika do domu

pomocy społecznej bez zgody nie ustały. Akta pierwszej sprawy, „które w całości

zaliczono w poczet materiału dowodowego” oraz „okoliczności podane przez

wnioskodawczynię” świadczą o tym, że nie jest ona w stanie samodzielnie

zapewnić opieki synowi, gdyż sama nadużywa alkoholu.

Sąd Okręgowy dodatkowo ustalił, że w stosunku do wnioskodawczyni

prowadzono postępowanie o przymusowe leczenie odwykowe, lecz nadal pije ona

alkohol i nie pracuje. Według Sądu, zainteresowanie matki synem wzrosło z chwilą

uzyskania przez niego uprawnienia do renty socjalnej, która – obok zarobków jej

męża, ojca uczestnika – stanowi źródło utrzymania rodziny. Ojciec nie może się

synem zajmować na bieżąco, gdyż pracuje poza domem. Dwie siostry uczestnika,

cierpiące na porażenie mózgowe, przebywają w domach opieki, a brat przebywa w

zakładzie karnym.

W 2009 r. policja prowadziła postępowanie w związku z zawiadomieniem o

uciążliwym, mającym charakter seksualny, zachowaniu uczestnika; policja nie

stwierdziła przestępstwa, lecz zwróciła się do ośrodka pomocy społecznej o objęcie

go opieką. Jak wskazał Sąd Okręgowy, „z okoliczności tych bezpośrednio wynikał

wniosek o przyjęcie uczestnika postępowania do domu pomocy społecznej bez jego

zgody”. Podkreślił, że wnioskodawczyni i uczestnik nie kwestionowali opinii

biegłego. Stwierdził, że opieka rodziców jest niewystarczająca, uczestnik często

przebywa sam na podwórku lub w parku, co może go narażać na

niebezpieczeństwo, zwłaszcza w zestawieniu np. z zaczepnym zachowaniem.

Zdaniem Sądu, oddalenie wniosku było uzasadnione, gdyż nadal istnieją

przesłanki wskazane w art. 38 i 39 u.o.z.p., a zainteresowani nie wykazali żadnymi

dowodami, aby stan zdrowia uczestnika pozwalał mu na samodzielne zaspokajanie

potrzeb życiowych, by nie potrzebował stałej opieki ani też by opieka, którą otaczają

go rodzice, była odpowiednia do jego stanu zdrowia.

Wnioskodawczyni oparła skargę kasacyjną na zarzutach naruszenia

przepisów postępowania, przy czym naruszenie art. 48 u.o.z.p. miało doprowadzić

do nieważności postępowania z powodu pozbawienia uczestnika możliwości obrony

jego praw, a naruszenie pozostałych, tj. art. 5 w związku z art. 212 i 213 w związku

z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 232 zdanie drugie, art. 233 i 286 w związku z art. 13 § 2

k.p.c. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wniosła o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o uchylenie postanowień Sądów obu instancji.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego została

poprzedzona preambułą o treści: „Uznając, że zdrowie psychiczne jest

fundamentalnym dobrem osobistym człowieka, a ochrona praw osób z

zaburzeniami psychicznymi należy do obowiązków państwa stanowi się, co

następuje (...)”. Poprzedzenie ustawy preambułą świadczy o tym, jak poważne

znaczenie przypisuje się poszanowaniu dóbr osobistych jednostki przy stosowaniu

ustawy, która wprowadzając ograniczenia chronionej konstytucyjnie wolności

osobistej człowieka jednocześnie określa ich prawne granice. Celem ustawy i

intencją ustawodawcy jest zagwarantowanie osobom z zaburzeniami psychicznymi

ochrony ich praw oraz poszanowania wolności i godności osobistej, a środki

przewidziane w ustawie mogą być stosowane tylko dla ich dobra.

Wolność i swoboda jednostki musi, w wypadkach określonych ustawą, ustąpić

pierwszeństwa innym dobrom chronionym – życiu i zdrowiu człowieka. Ze względu

na to, że orzeczenie o przymusowym umieszczeniu w domu opieki wiąże się z

ingerencją w sferę praw i wolności chorego człowieka, przepisy stanowiące

podstawę takiego orzeczenia podlegają wykładni ścisłej, a nawet restrykcyjnej.

Ustawa zawiera przepisy o charakterze ochronnym, a w postępowaniu

prowadzonym jej na podstawie sąd jest gwarantem praw osób, wobec których może

dojść do zastosowania środków ograniczenia ich wolności decydowania o sobie. W

postępowaniu tym sąd powinien szczególnie wnikliwie badać wystąpienie

przesłanek ustawowych, wykorzystując zarówno możliwość stosowania

instrumentów przewidzianych w ustawie, jak ustanowienie adwokata z urzędu,

nawet bez złożenia wniosku (art. 48). Możliwy i pożądany jest też większy zakres

korzystania ze środków przewidzianych w kodeksie postępowania cywilnego, czyli

inicjatywy dowodowej sądu (art. 232 zdanie drugie) oraz udzielania pouczeń o

czynnościach procesowych (art. 5).

Norma zawierająca podstawy przymusowego przyjęcia do domu pomocy

społecznej wynika z art. 38 i 39 u.o.z.p. Pierwszy określa przesłanki przyjęcia

dobrowolnego (za zgodą) w ten sposób, że dotyczy to osoby, która wskutek

choroby psychicznej lub upośledzenia umysłowego nie jest zdolna do zaspokajania

podstawowych potrzeb życiowych i nie ma możliwości korzystania z opieki innych

osób oraz potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, lecz nie wymaga leczenia

szpitalnego. Drugi przewiduje możliwość przyjęcia przymusowego osoby, „o której

mowa w art. 38”, na wniosek organu do spraw opieki społecznej albo kierownika

szpitala psychiatrycznego, jeżeli zachodzi dodatkowa przesłanka, że brak opieki

zagraża życiu tej osoby. Określone w ustawie przesłanki orzeczenia sądu

opiekuńczego o przyjęciu do domu pomocy społecznej wyznaczają konieczne

elementy wniosku oraz zakresu ustaleń stanowiących podstawę faktyczną

orzeczenia.

Celem ustawy jest pomoc osobom chorym i upośledzonym psychicznie, a nie

ochrona innych przed ich uciążliwym zachowaniem, na co zwracał niejednokrotnie

uwagę Sąd Najwyższy (por. postanowienia z dnia 12 lipca 1996 r., II CRN 81/96,

OSNC 1996, nr 12, poz. 164 i z dnia 14 czerwca 2005 r., V CK 746/04, "Biuletyn

SN" 2005, nr 9, s. 14). (...) Stosownie do art. 42 u.o.z.p., w postępowaniu przed

sądem opiekuńczym w sprawach w niej określonych stosuje się odpowiednio

przepisy kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu nieprocesowym, ze

zmianami wynikającymi z ustawy. Niniejsza sprawa jest prowadzona na wniosek

matki uczestnika o zmianę postanowienia, złożony na podstawie art. 41 ust. 1

u.o.z.p., będącego przepisem szczególnym w rozumieniu art. 523 zdanie pierwsze

k.p.c. Przewiduje on odstępstwo od zasady niewzruszalności orzeczeń, przyznając

prymat zasadzie ochrony osoby, wobec której je wydano. Zasada ta ma

pierwszorzędne znaczenie w sprawach rozpoznawanych przez sąd opiekuńczy, co

znalazło jednoznaczny wyraz w art. 577 k.p.c. upoważniającym ten sąd do zmiany

swego postanowienia, nawet prawomocnego, jeżeli wymaga tego dobro osoby,

której postępowanie dotyczy.

Artykuł 41 ust. 1 u.o.z.p. przyznaje osobie przyjętej do takiego zakładu oraz

innym wymienionym w nim osobom uprawnienie do wystąpienia o zmianę

orzeczenia o przyjęciu. W odróżnieniu od art. 41 ust. 2, który upoważnia kierownika

domu pomocy społecznej o zmianę orzeczenia wtedy, gdy uzna on, że „zmieniły się

okoliczności uzasadniające orzeczenie o przyjęciu tej osoby (...) bez jej zgody”, w

art. 41 ust. 1 nie ma mowy o zmianie okoliczności jako przesłance wniosku.

Zasadniczo także w tym wypadku podstawę zmiany orzeczenia stanowi zmiana

okoliczności, uwzględniając jednak ochronny charakter przepisu można dopuścić

zmianę orzeczenia bez istotnej zmiany okoliczności, jeżeli przemawia za tym dobro

osoby, której postępowanie dotyczy. Nie jest też wykluczone wzięcie przez sąd

ponownie pod rozwagę okoliczności, które stanowiły podstawę wniosku i orzeczenia

o umieszczeniu danej osoby w ośrodku pomocy społecznej bez jej zgody. (...)

Sąd Okręgowy stwierdził, że nadal istnieją przesłanki wskazane w art. 38 i 39

u.o.z.p. Należy w związku z tym podkreślić, że stan zdrowia psychicznego osoby,

której dotyczy postępowanie, jest elementem istotnym, ale nie rozstrzygającym,

bowiem o potrzebie przymusowego jej pobytu w domu pomocy społecznej decydują

łącznie wszystkie przesłanki wymienione w art. 38 i 39 u.o.z.p.

W sprawie nie zostało ustalone i wyjaśnione, na czym polega stan zagrożenia

życia uczestnika, chociaż stwierdzenie takiej sytuacji stanowi nieodzowną

przesłankę umieszczenia i pozostawienia danej osoby przymusowo w domu

pomocy społecznej. Na pewno nie jest wystarczające, jedyne dotyczące tej kwestii,

stwierdzenie Sądu, że częste przebywanie samotnie na podwórku lub w parku

może go „narażać na niebezpieczeństwo, zwłaszcza w zestawieniu z zaczepnym

zachowaniem”. Zawarta w opinii biegłego wzmianka o zagrożeniu życia uczestnika

nie została uzasadniona; nie wskazano też podstaw takiej wypowiedzi, a z opinii

(także w pierwszej sprawie) nie wynika, by biegły podejmował co do tego

jakiekolwiek własne dociekania. Należy przy tym zastrzec, że opinia biegłego

lekarza psychiatry nie jest wystarczającym źródłem ustalenia materialnoprawnych

przesłanek orzeczenia w przedmiocie przymusowego umieszczenia chorego w

domu pomocy społecznej.

Rację ma skarżąca zarzucając, że także okoliczności dotyczące zapewnienia

opieki były ustalane w nieznacznym zakresie, postępowanie dowodowe ograniczyło

się do dowodu z opinii biegłego lekarza psychiatry oraz wyjaśnień

wnioskodawczyni, nie przeprowadzono wywiadu środowiskowego ani nie

przesłuchano nikogo z ośrodka opieki społecznej. Rozstrzygnięcie o zasadności

skargi kasacyjnej wymagało zatem zbadania, czy te niedostatki postępowania

dowodowego pozostają w związku naruszeniem powołanych w skardze przepisów.

Sąd nie udzielił uczestnikowi pouczeń co do czynności procesowych,

zwłaszcza co do zgłoszenia wniosków dowodowych, nie dopuścił – poza dowodem

z opinii lekarza – dowodów z urzędu ani nie ustanowił uczestnikowi pełnomocnika z

urzędu. Sąd nie skorzystał zatem z żadnej z możliwości, wynikających z art. 5 i 232

zdanie drugie k.p.c. oraz art. 48 u.o.z.p. Cechą wspólną tych przepisów jest to, że

zastosowanie przewidzianych w nich środków zależy od sądu i nie jest wprost

wyrażone jako obowiązek. W każdej sprawie indywidualnie wyznacza się granicę,

za którą możliwość przekształca się w powinność, a niezadośćuczynienie jej czyni

zasadnym zarzut naruszenia danego przepisu.

Ustalona przez Sąd niezdolność uczestnika rozeznania nawet w

podstawowych sprawach życiowych oraz wyraźnie widoczna niezaradność i brak

jakiejkolwiek inicjatywy, a także podejmowanie nieskutecznych działań

procesowych, podważają sens powołania się – jak to uczynił Sąd – na to, że „opinii

zainteresowani nie kwestionowali” lub to, że „zainteresowani nie wykazali żadnymi

dowodami”. Wskazane okoliczności świadczą o tym, że istniała podstawa i potrzeba

skorzystania przez Sąd z uprawnienia przewidzianego w art. 232 zdanie drugie

k.p.c. Stwierdzenie to staje się oczywiste przy uwzględnieniu szczególnej roli sądu

opiekuńczego jako gwaranta udzielenia należytej ochrony osobom, których osobiste

prawa mogą doznać ograniczenia ma podstawie ustawy. Wiąże się ona z

powinnością wnikliwego i wyczerpującego ustalenia stanu faktycznego, przy

wykorzystaniu także inicjatywy dowodowej z urzędu.

Nieskorzystanie z możliwości udzielenia uczestnikowi pouczenia co do

stosownych czynności, w szczególności co do wniosków dowodowych, stanowiło w

okolicznościach sprawy naruszenie art. 5 k.p.c. Gdyby zaniechanie to wynikało z

przekonania Sądu, że uczestnik i wnioskodawczyni nie są zdolni do wykorzystania

tego pouczenia, tym bardziej świadczyłoby to o potrzebie wykorzystania przez Sąd

własnej inicjatywy dowodowej.

Uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na brak miarodajnej podstawy

faktycznej rozstrzygnięcia, a tym samym na wynik sprawy.

Tak samo należy ocenić zarzut naruszenia art. 48 u.o.z.p. Ten wyjątkowy

przepis, zawierający odstępstwo od zasady ustanawiania pełnomocnika tylko na

wniosek zainteresowanego, daje sądowi możliwość ustanowienia takiego

pełnomocnika z własnej inicjatywy, jeżeli uzna udział adwokata w sprawie za

potrzebny, a dana osoba ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest zdolna

do złożenia wniosku. Fakultatywność ustanowienia pełnomocnika nie oznacza

dowolności, gdyż niemożność racjonalnego korzystania z instytucji procesowych

przez osobę chorą lub upośledzoną psychicznie stwarza powinność jego

ustanowienia (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1999 r., II

CKN 41/99, nie publ., z dnia 8 grudnia 2005 r., III CK 230/05, nie publ. i z dnia 14

czerwca 2005 r., V CK 746/04).

Uczestnik nie miał żadnej pomocy procesowej w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym i apelacyjnym. Jeżeli z powodu upośledzenia funkcji

intelektualnych nie ma on podstawowego rozeznania w prostych sprawach

życiowych i nie jest nawet pewne, czy umie czytać i pisać, to należało zapewnić mu

pomoc prawną dla ochrony jego praw w postępowaniu. Położenia uczestnika nie

zmieniał fakt występowania w sprawie jego matki, której postawę przed Sądem

również cechowała nieporadność i brak inicjatywy. W okolicznościach sprawy

uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, zaważywszy na

niedostatki postępowania w sferze dowodowej.

Nie ma natomiast podstaw do stwierdzenia, że uchybienie to spowodowało

całkowite pozbawienie uczestnika możności obrony jego praw w takim rozumieniu,

jak ujmuje się je w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. postanowienie z dnia 14

czerwca 2005 r., V CK 746/04, oraz wyroki z dnia 11 maja 2007 r., I CSK 70/07, nie

publ. i z dnia 12 września 2007 r., I CSK 199/07, nie publ.). Zarzut nieważności

postępowania jest zatem nieuzasadniony.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., orzekł, jak

w sentencji.