IV CSK 477/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 477/08

POSTANOWIENIE

Dnia 2 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa

przeciwko K. I. Spółce z o.o. w S.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 2 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od postanowienia Sądu Okręgowego w G.

z dnia 31 stycznia 2008 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił zażalenia powoda na

postanowienie Sądu Rejonowego w S. z dnia 2 sierpnia 2007 r. o odrzuceniu

pozwu Skarbu Państwa, wniesionego przeciw spółce K. I. Sp. z o.o. Powód żądał

usunięcia niezgodności między stanem prawnym nieruchomości, ujawnionym w

księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie w dziale II

księgi wieczystej KW nr […], prowadzonej przez Sąd Rejonowy w S., spółki K. I.

Sp. z.o.o., wpisanej do tej księgi jako jedyny użytkownik wieczysty i właściciel

budynku, i wpisania w jej miejsce Skarbu Państwa jako jedynego użytkownika

wieczystego i właściciela budynku. Według powoda, stan taki powstał na skutek

zawarcia dwóch kolejnych umów: umowy z dnia 18.09.1992 r., przenoszącej na

spółkę K. I. Sp. z o.o. udział 41/100 w prawie użytkowania wieczystego gruntu

i prawie własności budynku, umowy z dnia 27.05.1993 r., przenoszącej na spółkę

K. I. Sp. z o.o. udział 59/100 w prawie użytkowania wieczystego gruntu i prawie

własności

budynku.

Tymczasem

pozew

i wyrok,

wydany

w

zakończonej

prawomocnym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w G. sprawie o sygn. IC …/97,

dotyczyły wyłącznie stanu ujawnionego na skutek umowy z dnia 27.05.1993 r.,

obejmującej sprzedaż 59/100 udziału w prawie użytkowania wieczystego i prawie

własności budynku. Poprzednia sprawa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym toczyła się z powództwa G. L. w S. przeciwko

Syndykowi Masy Upadłościowej „L. Sp. z o.o." w S. i K. I. Sp. z o.o. Został w niej

wydany prawomocny wyrok oddalający powództwo. Zdaniem Sądu wyrok ten

powodował powstanie stanu powagi rzeczy osądzonej również w odniesieniu do

Skarbu Państwa, który uzyskał legitymację w niniejszym procesie jako nabywca

mienia zlikwidowanego przedsiębiorstwa G. L. na podstawie art. 49 ust. 1 ustawy o

przedsiębiorstwach państwowych. Sąd Rejonowy uznał, że założenie, iż art. 49

ustawy z dnia 22 lutego 1981 roku nie reguluje problematyki przejęcia długów

przedsiębiorstwa

nie

jest

równoznaczne

z

przyjęciem

tezy

o wyłączeniu

odpowiedzialności Skarbu Państwa za ewentualne długi, gdyby doszło do

zlikwidowania przedsiębiorstwa przed zaspokojeniem wierzycieli. Sąd ten powołał

się m.in. na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 1992 roku, III CZP

106/92, OSNC 1993/1-2/6. Ostatecznie uznał, że w okolicznościach rozpatrywanej

sprawy, wobec nieodpłatnego nabycia aktywów przedsiębiorstwa państwowego „

G. L.", jak również wobec możliwości ewentualnego przejęcia odpowiedzialności za

jego zobowiązania (pasywów), Skarb Państwa stał się w dniu 23 sierpnia 2006 r.

następcą prawnym „G. L.” w zakresie przejętego mienia. W konsekwencji wyrok

Sądu Wojewódzkiego, zdaniem Sądu, wiąże także Skarb Państwa, a powaga

rzeczy osądzonej obejmuje także i ten podmiot. Sąd Okręgowy ograniczył się do

stwierdzenia, że w sprawie występuje stan powagi rzeczy osądzonej, bowiem w

obu sprawach zachodzi tożsamość stron i przedmiotu postępowania. Zdaniem

Sądu Okręgowego, tożsamość stron ma miejsce także wówczas, gdy w sprawie

występują następcy prawni osób z poprzedniego postępowania lub inne osoby

objęte skutkami powagi rzeczy osądzonej.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

w związku z art. 391 k.p.c. i art. 397 § 2 k.p.c. poprzez bezzasadne przyjęcie, że

zachodzi tożsamość przedmiotu rozstrzygnięcia i tożsamość stron procesowych

w sprawie

niniejszej

oraz

w

zakończonej

prawomocnym

wyrokiem

Sądu

Wojewódzkiego w G. Wydział I Cywilny z dnia 12 listopada 1998 r. sprawie o sygn.

I C …/97, a w konsekwencji - bezzasadne przyjęcie, że pozew wniesiony przez

Skarb Państwa w sprawie niniejszej był niedopuszczalny i jako taki podlegał

odrzuceniu. Podnoszono też zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art.

397 § 2 k.p.c. poprzez nierozpoznanie przez Sąd Okręgowy zarzutu częściowego

braku tożsamości przedmiotu rozstrzygnięcia w sprawie o sygn. I C …3/97

i w sprawie niniejszej, zawartego w zażaleniu powoda na postanowienie Sądu

Rejonowego w S. o odrzuceniu pozwu z 2 sierpnia 2007 r. Zdaniem powoda, brak

tożsamości roszczenia z rozpoznawanej sprawy i roszczenia ze sprawy o sygn. I C

…/97 w zakresie wpisu do księgi wieczystej dotyczącego udziału 41/100 w prawie

użytkowania wieczystego gruntu i własności budynku jest oczywisty. W tej sytuacji

odrzucenie pozwu w całości, z uwagi na rzekomą tożsamość roszczenia

dochodzonego w sprawie niniejszej z roszczeniem dochodzonym w sprawie o sygn.

IC …/97, było rozstrzygnięciem oczywiście błędnym przynajmniej w części, tj. co do

udziału 41/100 w prawie użytkowania wieczystego i prawie własności budynku.

Ponadto w związku z treścią art. 49 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych,

skarżący jest zdania, że Skarb Państwa był sukcesorem likwidowanego

przedsiębiorstwa państwowego jedynie w zakresie własności i innych praw

majątkowych.Zarzucił wreszcie, że Sądy obu instancji w ogóle nie odniosły się do

twierdzenia, że powaga rzeczy osądzonej nie obejmuje sporu dotyczącego wpisu

do księgi wieczystej w części obejmującej udział 41/100 w prawie użytkowania

wieczystego, co uzasadnia również zarzut naruszenia stosowanego odpowiednio w

postępowaniu zażaleniowym art. 378 § 1 k.p.c.

Skarżący wnosi ostatecznie o uchylenie zaskarżonego postanowienia

w całości i jego zmianę poprzez uwzględnienie w całości zażalenia powoda na

postanowienie Sądu Rejonowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozważenia wymaga zarzut naruszenia przepisu art.

199 § 1 pkt 2 k.p.c., polegający, zdaniem skarżącej, na bezpodstawnym odrzuceniu

pozwu z uwagi na występujący stan powagi rzeczy osądzonej. Zgodnie z art. 199

§ 1 pkt 2 k.p.c., sąd odrzuci pozew jeśli o to samo roszczenie pomiędzy tymi

samymi stronami sprawa jest w toku albo została już prawomocnie osądzona.

Wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku

z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi

samymi stronami (art. 366 k.p.c.). Powaga rzeczy osądzonej występuje w zakresie

przedmiotowym i podmiotowym, określonym wydanym wyrokiem.

W judykaturze i literaturze zgodnie się podnosi, że przedmiotowa granica

powagi rzeczy osądzonej pozwala określić tożsamość roszczeń występującą

w różnych sprawach. Decydująca jest w tych wypadkach nie tylko tożsamość

przedmiotu (por. post. SN z 30 stycznia 1969 r., II CZ 212/68, OSPiKA 1969, nr 9,

poz. 202), ale i tożsamość podstawy faktycznej (por. orz. SN z 9 czerwca 1971 r.,

II CZ 59/71, OSNCP 1971, nr 12, poz. 226 , OSP 1972, nr 10, poz. 119; por. także

orz. SN z 28 maja 2002 r., I PKN 250/2001, MoP 2002, nr 17, s. 774).

Dla tożsamości roszczeń wymagana jest nie tylko identyczność podstawy

faktycznej, ale i prawnej (orz. SN z 22 kwietnia 1967 r., I CR 570/66, OSPiKA 1967,

nr 7–8, poz. 158 z ; wyrok SN z 12 czerwca 2001 r., II UKN 405/2000, OSNP 2003,

nr 5, poz. 131, wyrok SN z dnia 13 kwietnia 2007 r., I CSK 479/06, nie publ.).

W sprawie o sygn. I C …/97 podstawą rozstrzygnięcia sporu był jedynie stan

ujawniony na podstawie umowy 27 maja 1993 r. dotyczącej sprzedaży 59/100

udziału w prawie użytkowania wieczystego i w prawie własności budynku.

Tymczasem nie było przedmiotem rozpoznania we wskazanej wyżej sprawie

okoliczności związane z umową z dnia 18 września 1992 r. Okoliczność ta nie była

brana pod uwagę przez Sąd w zaskarżonym orzeczeniu. Nie ulega wątpliwości,

że dwie różne podstawy żądania w sprawie I C …/97 oraz w niniejszej mogą

oznaczać,

że

uzasadniony

będzie

zarzut

braku

tożsamości

roszczeń

w postępowaniach. Zwrócić należy uwagę na inny aspekt, choć też związany

z powagą rzeczy osądzonej, tj. na uprawnienie Skarbu Państwa do wytoczenia

powództwa, które jest niezależne od uprawnień przysługujących zlikwidowanemu G.

L. Jeśli przyjąć, że zmienia się w takiej sytuacji podstawa prawna roszczenia, nie

będzie zachodziła wówczas negatywna przesłanka postępowania. Poczynione uwagi

dotyczą tylko przedmiotowych granic powagi rzeczy osądzonej. W dużej mierze na

tym zarzucie skupia się skarga kasacyjna.

Skarżący zarzucił także naruszenie art. 199 § 1 pkt k.p.c. w związku

z naruszeniem podmiotowym powagi rzeczy osądzonej. Należy zauważyć, że Sąd

Najwyższy w licznych orzeczeniach dał wyraz stanowisku, zgodnie z którym,

obejmuje ona oprócz samych stron występujących w zakończonym postępowaniu —

także ich następców prawnych. Sąd w tym składzie podziela to stanowisko. Nie ma

wątpliwości, że powaga rzeczy osądzonej występuje w stosunku do nabywcy rzeczy

spornej w toku procesu (por. orz. SN (7) z 5 maja 1951 r., ŁC Prez. 685/50, OSN

1952, Nr 1, poz. 3, orz. SN z 10 kwietnia 1963 r., III CR 26/63, OSPiKA 1964, nr 7–8,

poz. 134, tamże; uchwała SN z 27 lipca 1989 r., III CZP 68/89, nie publ.), ale także

m.in. co do spadkobierców. Nie ma znaczenia, czy sukcesja taka ma charakter

uniwersalny czy syngularny. Chodzi jedynie o to, by dotyczyła ona prawa, które w

wyniku następstwa przeszło na inny podmiot. Istotne więc dla sprawy jest to, czy

można mówić, że między G. L. a powodem w niniejszej sprawie doszło do

następstwa w zakresie objętym przedmiotem postępowania. Warto zaznaczyć, że na

zagadnienie następstwa prawnego w zw. z art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 25 września

1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze

zm.) zwrócił uwagę SN w wyroku z dnia 22 lutego 2006 r., sygn. akt III CSK 4/06,

Biul. SN 2006/4.

Powód zarzucił także naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c.

Zgodnie z tą regulacją, na sądzie odwoławczym spoczywa obowiązek rozważenia

wszystkich podniesionych w zażaleniu zarzutów i wniosków, a także obowiązek

brania pod rozwagę, w granicach zaskarżenia, wszystkich naruszeń, prawa

materialnego popełnionych przez sąd pierwszej instancji, niezależnie od tego, czy

zostały wytknięte w apelacji (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 21

sierpnia 2003 r. III CKN 392/2001 OSNC 2004, nr 10, poz. 161, i z dnia

4 października 2002 r. III CZP 62/2002, OSNC 2004, nr 1, poz. 7). W sprawie Sąd

Okręgowy całościowo podzielił stanowisko Sądu Rejonowego. Uwagi Sądu

w zasadzie sprowadzają się do stwierdzenia, że Skarb Państwa jest następcą

prawnym przedsiębiorstwa państwowego G. L. Dodał też, że z treści pozwu oraz z

zażalenia nie wynika by w sprawie zaistniały nowe okoliczności faktyczne.

W rozstrzygnięciu brak jakichkolwiek rozważań w zakresie wyżej wskazanym, a to o

tożsamości roszczenia pod względem faktycznym i prawnym.

W tych okolicznościach usprawiedliwiony był zarzut naruszenia art. 378 § 1

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Przepis ten nakłada bowiem na Sąd drugiej instancji

obowiązek rozpoznania wszystkich zarzutów mających znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy. Strona powodowa w zażaleniu zakwestionowała zaś między innymi

zastosowanie przez Sąd pierwszej instancji art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., zarzucając

błędną

ocenę,

co

do

podmiotowej i przedmiotowej

występowania

roszczenia

w

sprawie

zgłoszonego

w

tożsamości

sprawie

z

tym

rozpoznawanym w sprawie I C …/978. Na marginesie tylko można dodać, że Sąd

drugiej instancji nie powołał też żadnego przepisu prawa, poza art. 385 k.p.c. w zw.

z art. 397 § 2 k.p.c., co mogłoby pozwolić na rekonstrukcje toku myślowego Sądu.

Z

tego

podlegała

uwzględnieniu

uchylone

na

podstawie

względu

i

zaskarżone

art.

39815 §

skarga

kasacyjna

postanowienie

zostało

Wymaga

k.p.c.

jednocześnie podkreślenia, na co wielokrotnie zwracał uwagę SN, że - ustalając

pozycję prawną Skarbu Państwa w kontekście art. 49 ust. 1 ustawy z dnia

25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych - należy mieć na uwadze

moment graniczny związany z nowelizacją ustawy, która weszła w życie od dnia

15 stycznia 2003 r. (wyrok z dnia 22 lutego 2006 r., sygn. akt III CSK 4/06, Biul. SN

2006/4, wyrok z dnia 8 sierpnia 2007 r., I CSK 181/07, nie publ.). Za oczywiste

należy uznać, że skutek ugody sądowej czy pozasądowej i związany z tym zarzut

rzeczy ugodzonej (res transacta) jest natury materialnej, a nie formalnej i nie ma

wpływu na to, czy pozew podlega odrzuceniu.

jz