IV CSK 471/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 471/08

POSTANOWIENIE

Dnia 26 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku D.P.

przy uczestnictwie A.D., K.M., I.B. i H.T.

o dokonanie wpisu w dziale II księgi wieczystej Kw [...],

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w S.

z dnia 7 listopada 2007 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z 7 listopada 2007 r. Sąd Okręgowy w S. po rozpoznaniu

sprawy o wpis w księdze wieczystej Kw [...], na skutek apelacji wnioskodawczyni

D.P., oddalił apelację w następujących okolicznościach:

1. W dniu 6 lutego 2007 r. sporządzona została umowa sprzedaży udziałów

w spadku po J.M. (akt notarialny rep. A nr [...], kanc. not. H.C. w L.) między

sprzedającymi: K.M., I.B. i H.T. a kupującym A.D., synem H.T. i siostrzeńcem

pozostałych sprzedających. Przedmiotem zbycia były odziedziczone udziały

sprzedających w nieruchomości o pow. 4,16 ha składającej się z działek nr 36, 53

i 263 położonej w K. Paragraf 2. aktu notarialnego, zawierający oświadczenia woli

sprzedających postanawiał, że wymienione trzy spadkobierczynie sprzedają „całe

swoje udziały (wynoszące łącznie ¾ części) w zabudowanej nieruchomości rolnej”.

Temu oświadczeniu odpowiadała treść wniosku o wpis w dziale II księgi wieczystej

udziałów kupującego jako ¾ części oraz udziału, nie uczestniczącej w umowie,

D.P. jako ¼ części.

2. Z przedłożonych do aktu dokumentów dotyczących nabycia spadku

wynikało, że spośród spadkobierców J.M., tj. żony W.M. i siedmiorga dzieci,

pozostały tylko sprzedające: K.M., I.B. i H.T. oraz D.P. Osoby te nabywały spadek

po ojcu, matce i po braciach na podstawie ustawy, w jednakowych częściach –

z wyjątkiem H.T., która nie dziedziczyła po ojcu gospodarstwa rolnego. Referendarz

sądowy rozpoznający wniosek o wpis w dziale II księgi analizował kształtowanie się

stanu prawnego po każdym otwarciu spadku i ustalił, że wniosek o wpis A.D. jako

współwłaściciela w ¾ części, nie odpowiada stanowi wynikającemu z dziedziczenia

sprzedających. Źródło błędu tkwiło w § 1 aktu notarialnego, redagowanego w

sposób

typowy,

nieruchomości

w

którym

pomijały

ustalenia

odmienne

od

przez

notariusza

pozostałych

stanu

sióstr

prawnego

dziedziczenie

gospodarstwa rolnego przez H.T.

Stwierdziwszy sprzeczność między treścią

wniosku

a

dokumentami

stanowiącymi podstawę wpisu referendarz sądowy oddalił wniosek.

3. W dniu 17 maja 2007 r. w tej samej kancelarii notarialnej został

sporządzony (bez udziału stron umowy sprzedaży) akt notarialny nr rep. [...],

zawierający protokół sprostowania oczywistej omyłki pisarskiej i rachunkowej

popełnionej w akcie z dnia 6 lutego 2007 r. Sprostowanie polegało na wykreśleniu

w § 1, tj. w części ustalającej stan prawny nieruchomości, stwierdzenia

o dziedziczeniu przez H.T. gospodarstwa rolnego po ojcu oraz na zmianie § 2

oświadczeń określających sumę udziałów sprzedających z ¾ na 45/64 . Bez zmian

pozostał wniosek kupującego o wpis w księdze wieczystej A.D. w ¾, a D.P. w ¼

części mimo, że z wyliczeń dokonanych przez referendarza sądowego, zgodnych z

aktem notarialnym „protokołu sprostowania błędu” z 17 maja 2007 r. wynikało, że

udział D.P. był wyższy od ¼ o 3/64 części.

Można dodać, że Sąd Rejonowy prowadzący księgę wieczystą poinformował

wnioskodawcę o konieczności ponownego złożenia wniosku o wpis na podstawie

umowy sprzedaży i sprostowania aktu notarialnego, a wnioskodawca, po upływie

terminu do złożenia skargi na postanowienie referendarza sądowego oddalające

wniosek, sprzeciwił się wpisowi udziału kupującego w niższej niż ¾ części.

4. D.P. złożyła ponowny wniosek o wpis w dziale II księgi prawa własności

A.D. w 45/64 częściach oraz jej prawa w 19/64 częściach. Wniosek ten został

oddalony postanowieniem referendarza sądowego

z 29 maja 2007 r. W

uzasadnieniu wskazano, że prostowanie niedokładności, błędów pisarskich,

rachunkowych lub innych oczywistych omyłek (art. 80 ust. 4

Prawa notariacie

Dz.U. 2002 r. nr 42, poz. 369 ze zm.) nie dotyczy treści oświadczeń woli

składających się na warunki przedmiotowo istotne umowy. Jako argument

przytoczono także sprzeczność z przedłożonymi dokumentami ustaleń stanu

prawnego nieruchomości przez notariusza, w zakresie dziedziczenia przez H.T.

Referendarz sądowy ustalił, że akt notarialny zawierający protokół sprostowania

zmienia wysokość nabytego udziału wynikający z oświadczeń woli,

nie może

przeto stanowić podstawy wpisu.

W skardze na to postanowienie wnioskodawczyni eksponowała treść

oświadczeń sprzedających, że sprzedają „całe swoje udziały (wynoszące łącznie

¾ części) w zabudowanej nieruchomości rolnej”. Sąd Rejonowy rozpoznając

skargę wnioskodawczyni ocenił, że oświadczenia te nie świadczą o omyłce

rachunkowej, ponieważ nie precyzują wielkości udziałów. Można w nich dostrzec

jedynie błędne przekonanie sprzedających, że skupiają ¾ części i w konsekwencji

wprowadzenie w błąd nabywcy. Sąd Rejonowy stwierdził, że treść postanowień

o nabyciu spadku i treść aktu notarialnego nie usprawiedliwiają oceny, iż stan

prawny jest taki jak we wniosku.

Sąd Okręgowy oddalił zaskarżonym postanowieniem apelację wnioskodawczyni.

Uzasadnienie

tego

postanowienia

powołuje

„konieczność

postępowania

wyjaśniającego w kontekście postanowień spadkowych”, ograniczonego zakazem

rozstrzygania sporów w postępowaniu o wpis, istotnego w świetle oświadczenia

A.D., że akceptuje tylko wpis należnych mu udziałów w 3/4 częściach.

Skarga kasacyjna D.P. oparta na obydwu podstawach wymienionych w art.

3983 § 1 k.p.c. obejmuje zarzuty naruszenia art. 626 8 § 2 k.p.c. oraz art. 31 i 34

ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Upatruje również naruszenie art. 21 i 64

Konstytucji, skarżąca domagała

się uchylenia zaskarżonego postanowienia i

przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz

zasądzenia kosztów postępowania .

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Szczegółowa i kompletna regulacja postępowania o wpis w księdze

wieczystej zawarta w ustawach pozwalała rozstrzygnąć wniosek bez stosowania

bezpośredniego wymienionych przepisów Konstytucji, proklamujących w art. 21

ochronę własności i prawa dziedziczenia oraz dopuszczalność wywłaszczenia,

a w art. 64 powszechny charakter prawa własności i dziedziczenia, równą ochronę

i wymagania co do ograniczania tych praw. Skarga kasacyjna nie wskazuje nawet

części tych złożonych przepisów odnoszących się do statusu praw majątkowych

w ustroju Rzeczypospolitej Polskiej i nie zawiera koniecznego wywodu prawnego

wskazującego, że sąd drugiej instancji błędnie zastosował te przepisy ustawy

zasadniczej

oraz

że

istniała

potrzeba

ich

bezpośredniego

stosowania.

Uchybienie to nie dezawuuje trafności podstaw wyprowadzonych z ustaw

regulujących bezpośrednio problematykę będącą przedmiotem rozstrzygania przez

sąd drugiej instancji.

Art. 6268 § 2 k.p.c. określa kognicję sądu prowadzącego księgi wieczyste

a w postępowaniu apelacyjnym również sądu odwoławczego (np. postanowienie

z dnia 6 października 2006 r., V CSK 214/06, publ. elektroniczna). W kontekście § 1

można zauważyć, że celem postępowania wieczystoksięgowego jest dokonywanie

wpisów, gdyż księga wieczysta powinna odzwierciedlać stan prawny nieruchomości

(art. 1 ust. 1 u.k.w.h), chyba że brak jest ku temu podstaw albo zachodzą

przeszkody (art. 6289 k.p.c.). Dotychczasowy wpis z początku lat 80. ub. wieku nie

spełnia tego postulatu, co wynika bezspornie z dołączonych do wniosku

postanowień stwierdzających kolejne nabycia spadku. Sąd Okręgowy nie

zaprzeczał jednak

wprost przydatności tych dokumentów, jako podstawy wpisu

i w tym zakresie zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 31u.k.w.h. jest nietrafny.

Wprawdzie z dołączonych dokumentów w postaci prawomocnych postanowień

o nabyciu spadku wynika określony stan prawny ale wnioskodawczyni żądała

więcej niż wpisania żyjących spadkobierców J.M., domagała się bowiem również

uwzględnienia przejścia praw niektórych spadkobierców na A.D.

w drodze

czynności prawnej. Tak sformułowany wniosek wiąże sąd prowadzący księgę

wieczystą (wpis w granicach wniosku), a jest oczywiste, że niedopuszczalne byłoby

dokonanie wpisu w części dotyczącej tylko wnioskodawczyni. Dlatego zasadnicze

znaczenie ma ocena, czy akt notarialny z 6 lutego 2007 r. może stanowić podstawę

wpisu A.D.

Trafne

odwoływanie

się

przez

Sądy

obydwu

instancji

do

zakazu

rozstrzygania sporów w postępowaniu o wpis należy rozpatrywać w kontekście

pisma tego uczestnika postępowaniu sprzeciwiającego się wpisowi w innym ułamku

niż ¾. Zastrzeżenie takie nie ma wpływu na kognicję sądu wieczystoksięgowego,

a jego skuteczność nie zależy od woli uczestnika lecz od ustalenia przez sąd

materialnoprawnych skutków umowy. Nie ma wątpliwości, że badanie aktu

notarialnego dołączonego do wniosku pod kątem treści oświadczeń woli stron i ich

skuteczności materialnoprawnej stanowi obowiązek i mieści się w granicach

kognicji sądu wieczystoksięgowego.

Akt notarialny zgodny z prawem, stanowiący czynność notarialną (art. 79

ust. 1 w zw. z art. 2 ust. 2 Prawa o notariacie) ma charakter dokumentu

urzędowego

w

rozumieniu

przepisów

kodeksu

postępowania

cywilnego

(np. postanowienie SN z dnia 28 czerwca 2000 r., IV CKN 1083/00, publ.

elektroniczna), zawarte w nim oświadczenia woli

podlegają jednak wykładni.

Oczywisty wpływ notariusza na ostateczne jego brzmienia nakazuje zatem wnikliwą

ocenę, które zdania lub ich część odtwarza bezpośrednio oświadczenie strony,

a które stanowią

fragment opracowania eksponujący ocenę dokonywaną przez

notariusza redagującego akt notarialny. W rozpoznawanej sprawie podział ten

wydaje się wyraźny. Użycie na pierwszym miejscu potocznego zwrotu o sprzedaży

„całych swoich udziałów” nie może być inaczej rozumiane niż wyraz woli zbycia

praw do nieruchomości w takim stanie, w jakim przysługiwały sprzedającym, bez

wyłączenia jakiejkolwiek części. Natomiast fragment oświadczenia operujący

ułamkiem znajdujący się w nawiasie nie odpowiada sposobowi ustnego

formułowania myśli, natomiast może być wynikiem niedokładnego ustalania stanu

prawnego nieruchomości przez notariusza i błędu rachunkowego wynikającego

z przyczyny wyżej omówionej. Taki mechanizm powstania sprzeczności między

oświadczeniem woli sprzedających a doprecyzowaniem zawartym w nawiasie

potwierdził notariusz w akcie notarialnym prostującym omyłkę (domyślnie: własną,

ponieważ omyłki stron byłyby prostowane z ich udziałem przez ponowne złożenie

oświadczeń

woli).

Art.

Prawa

o

notariacie

dopuszcza

prostowanie

niedokładności, błędów pisarskich, rachunkowych lub innych oczywistych omyłek.

W rozpoznawanej sprawie notariusz określił omyłkę jako pisarską i rachunkową,

mimo braku podstawy do kwalifikowania jej jako pisarskiej. Wspomniana wyżej

przyczyna wynikająca z niedostatecznie wnikliwej analizy postanowień o nabyciu

spadku

i

nieprzeprowadzenia

szczegółowego

i

prawidłowego

rachunku

wykazującego wysokość udziałów każdej zbawczyni nie pozbawia omyłki cechy

oczywistości, wymaganej w ustawie, które to zastrzeżenie ma na celu ochronę

stron przed dowolnym manipulowaniem treścią podpisanego aktu notarialnego.

Błędu zaniechania wyliczenia wysokości udziałów nie uniknęły również strony aktu

notarialnego podpisując jego treść

Konkludując ten wątek należy dojść do wniosku, że wnioskodawczyni

dołączyła do wniosku o wpis dokumenty pozwalające na dokonanie wpisu,

a podniesione przez sąd zastrzeżenia nie wystarczają do oddalenia wniosku.

Odmienne zapatrywanie prowadziłoby do skutków sprzecznych z funkcją ksiąg

wieczystych – przedłużania stanu wieczystoksięgowego niezgodnego ze stanem

rzeczywistym. Zrozumiałe jest, że uczestniczący w czynności prawnej mogą wiązać

odmienne oczekiwania ze stwierdzeniem, że udziały sprzedających w chwili

dokonywania czynności wynosiły łącznie ¾ części, a nie 45/64 części jak wynika

z dołączonych dokumentów. Skutków takiego błędu, choćby najdalej idących, nie

rozstrzyga jednak sąd wieczystoksięgowy w postępowaniu o wpis, nawet gdyby

nabycie

było

chronione

rękojmią

wiary

publicznej

ksiąg

wieczystych,

co w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi.

Przytoczone względy uzasadniały rozstrzygniecie jak w sentencji, zgodnie

z art. 39815 § 1 k.p.c. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie

odpowiednio

stosowanego

również w postępowaniu

art.

§

wieczystoksięgowym

k.p.c.,

o

mającego

wpis,

zastosowanie

stanowiącym

część

postępowania nieprocesowego, w którym unormowanie zawarte w art. 520 § 1 - 3

k.p.c. nie zostało wyłączone.