IV CSK 470/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 470/09

POSTANOWIENIE

Dnia 16 kwietnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Józef Frąckowiak

w sprawie z wniosku Prokuratora Okręgowego w S.

przy uczestnictwie H. S.

o ubezwłasnowolnienie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 kwietnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 24 czerwca 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 24 czerwca 2009 r. oddalił apelację

uczestnika postępowania H. S. od postanowienia Sądu Okręgowego w S., który

uwzględniwszy

wniosek

Prokuratora

Okręgowego

w

S. ubezwłasnowolnił

uczestnika częściowo z powodu choroby psychicznej.

W sprawie ustalono, że H. S., urodzony w 1970 r., cierpi na chorobę

psychiczną – schizofrenię paranoidalną, z powodu której był od 1975 r. leczony

psychiatrycznie. Postanowieniem z dnia 19 października 2000 r. orzeczono o

umieszczeniu uczestnika w szpitalu psychiatrycznym bez jego zgody, następnie w

2004 r. sąd skierował go do domu opieki społecznej, a wniosek o zmianę tego

postanowienia został w 2006 r. oddalony. Wszczęte w 2002 r. postępowanie

o ubezwłasnowolnienie zakończyło się umorzeniem. W lipcu 2007 r. sąd orzekł

o zwolnieniu uczestnika z domu pomocy społecznej; z opinii biegłych wynikało, że

stan jego zdrowia polepszył się na tyle, iż stał się osobą zdolną do samodzielnego

zaspokajania potrzeb życiowych, pod warunkiem stałej ambulatoryjnej opieki

psychiatrycznej. Doraźnej pomocy udzielał mu ośrodek pomocy społecznej.

H. S. nie ma bliskiej rodziny, mieszka sam w starym drewnianym budynku,

nie dba o higienę osobistą i porządek w mieszkaniu, w sposób niewłaściwy

gospodaruje otrzymywaną rentą socjalną. Nie radzi sobie z tymi problemami, jest

podatny na bodźce zewnętrzne, dokonał niekorzystnej zamiany mieszkań, w

związku z którą toczą się procesy sądowe. Ukończył policealne studium

ekonomiczne, podejmował trzykrotnie studia, od 2005 r. jest studentem Wyższej

Szkoły Zawodowej w S.; przez około pół roku na przełomie 2006

i 2007r.

przebywał w USA i pracował tam nielegalnie.

W opinii biegłych, pomiędzy chorobą a ograniczoną możliwością kierowania

przez uczestnika swoim postępowaniem istnieje związek przyczynowy, a jego stan

zdrowia wskazuje na potrzebę udzielenia mu pomocy w prowadzeniu spraw.

Na podstawie tych ustaleń Sąd Okręgowy ocenił, że uczestnik „posiada co

prawda pewne umiejętności, które pozwalają w stopniu podstawowym zadbać

o posiłek, higienę, pójść na basen, ale niezbędna jest mu pomoc do prowadzenia

swoich spraw w szerszym zakresie”, i z tej przyczyny dla jego dobra celowe jest

częściowe ubezwłasnowolnienie, w wyniku którego uzyska pomoc kuratora

w prowadzeniu tych spraw.

Ocenę tę uznał za trafną Sąd Apelacyjny, stwierdzając, że doraźna pomoc

świadczona uczestnikowi przez różne podmioty, w tym ośrodek pomocy społecznej

nie może być uznana za dostateczną „w okolicznościach tej sprawy i w odniesieniu

do osoby uczestnika postępowania”. Możliwość ustanowienia kurateli w przypadku

częściowego ubezwłasnowolnienia uczestnika będzie stanowić większą gwarancję

świadczonej pomocy w interesie uczestnika i w jego sprawach.

Odnosząc się do zarzutów apelacyjnych uczestnika, Sąd stwierdził, że

zgłaszany przezeń przed Sądem pierwszej instancji i ponowiony w postępowaniu

apelacyjnym wniosek o przeprowadzenie opinii uzupełniającej biegłych psychologa

i psychiatry, przy uwzględnieniu opinii sporządzonych w innych sprawach

(w szczególności tej, w której zwolniono uczestnika z domu pomocy społecznej),

był nieuzasadniony, gdyż opinie te były przedmiotem badania Sądu Okręgowego,

a złożona w obecnej sprawie opinia nie była niepełna ani niejasna. Nieuzasadniony

był także zgłoszony przez prokuratora w postępowaniu apelacyjnym wniosek

o zasięgnięcie aktualnej informacji z poradni zdrowia psychicznego, gdyż materiał

dowodowy,

uzupełniony

w

postępowaniu

apelacyjnym,

a

tym

aktualna

dokumentacja lekarska uczestnika z tej przychodni, był wystarczający do

rozstrzygnięcia sprawy.

Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Apelacyjnego uczestnik oparł na

podstawie naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 16

§ 1 k.c. pomimo braku przesłanek ubezwłasnowolnienia oraz na podstawie

mającego istotny wpływ na wynik sprawy naruszenia przepisów postępowania:

1. art. 5541 § 1 k.p.c. przez nieprzeprowadzenie postępowania zmierzającego do

ustalenia w jakiego rodzaju sprawach wymagane jest udzielenie pomocy

uczestnikowi 2. art. 547 § 1 w zw. z art. 286 i 278 k.p.c. przez wysłuchanie

uczestnika przez Sąd Apelacyjny bez obecności biegłych oraz przez odstąpienie od

uzupełnienia opinii psychiatrycznej i psychologicznej, pomimo zgodnego wniosku

stron 3. art. 328 § 2 w zw. z art. 391 k.p.c. i 13 § 2 oraz w zw. z art. 232 i 286 k.p.c.

przez nieodniesienie się do uchybień Sądu pierwszej instancji polegających na

niewezwaniu biegłych na rozprawę, uniemożliwieniu zadania pytań biegłym

w związku z opinią i uzyskania opinii uzupełniającej oraz na pominięciu wniosków

dowodów o przesłuchanie świadków.

Zdaniem skarżącego, przesłuchanie świadków w nieobecności uczestnika oraz

nieuwzględnienie wniosku o przesłuchanie biegłych na rozprawie, uzasadnia zarzut

pozbawienia uczestnika możliwości obrony jego praw, a tym samym – nieważności

postępowania.

W konkluzji skarżący wniósł o stwierdzenie nieważności zaskarżonego

postanowienia ewentualnie o zmianę tego postanowienia oraz postanowienia Sądu

Okręgowego i oddalenie wniosku o ubezwłasnowolnienie uczestnika albo

o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

Stosownie

do

art.

§

k.c.,

osoba

pełnoletnia

może

być

ubezwłasnowolniona częściowo między innymi z powodu choroby psychicznej,

jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz

potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Przepis określa zatem dwie

pozostające ze sobą w związku przesłanki ubezwłasnowolnienia częściowego,

których ustalenie stanowi podstawę jego zastosowania.

Pierwsza przesłanka jest związana z ustaleniem konkretnego rodzaju

zaburzenia psychicznego, którym dotknięta jest dana osoba. Wbrew odmiennemu

poglądowi skarżącego, wskazanie w orzeczeniu choroby psychicznej jako powodu

ubezwłasnowolnienia czyni zadość wymaganiu art. 557 k.p.c. Sentencja orzeczenia

nie obejmuje sprecyzowania rodzaju choroby, ani stwierdzenia, że osobie

podlegającej ubezwłasnowolnieniu potrzebna jej pomoc w prowadzeniu spraw,

gdyż są to jedynie konieczne elementy uzasadnienia postanowienia w zakresie

jego podstawy faktycznej.

Drugą przesłanką orzeczenia o częściowym ubezwłasnowolnieniu jest

stwierdzenie, że osobie cierpiącej na ustalone zaburzenie psychiczne jest

potrzebna pomoc do prowadzenia jej spraw. Właściwe rozumienie tego pojęcia jest

istotne dla sprecyzowania zakresu ustaleń stanowiących wymaganą podstawę

zastosowania art. 16 § 1 k.c. „Prowadzenie spraw” jest w judykaturze rozumiane

szeroko i obejmuje się nim czynności prawne i faktyczne, sprawy zarówno

majątkowe, jak i osobiste. Zasadnicze znaczenie ma ustalenie przez sąd

rzeczywiście istniejącego zakresu spraw wymagających decyzji i czynności danej

osoby (tak też w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 1972 r., II CR

48/72, OSNC 1972, nr 12, poz. 220). Konieczne jest wyjaśnienie, w jakich

konkretnych sprawach osobie tej potrzebna jest pomoc. Innymi słowy, nie można

poprzestać na ogólnym stwierdzeniu o potrzebie pomocy, gdyż nieodzowne jest

określenie

rzeczywistego

o ubezwłasnowolnieniu

i

skonkretyzowanego

częściowym

winno

być

jej

zakresu.

Orzeczenie

poprzedzone

ustaleniem,

w prowadzeniu jakich konkretnie spraw potrzebna jest pomoc osobie cierpiącej na

chorobę psychiczną lub inne zaburzenia psychiczne.

Takie

stanowisko

doznało

wyraźnego

wzmocnienia

w

zmienionych

przepisach o postępowaniu w sprawach o ubezwłasnowolnienie, wprowadzonych

ustawą z dnia 9 maja 2007 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 831), która weszła w życie dnia

7 października 2007 r. Zmiany te rozszerzają uprawnienia i gwarancje procesowe

osób, których dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie. Zmiany mają wymiar

ogólniejszy, gdyż wyrażają nową tendencję w postrzeganiu praw tych osób i ich

ochrony, którą winien mieć na względzie sąd orzekający o ubezwłasnowolnieniu.

Jednym z nowych przepisów jest art. 5541 § 1 k.p.c., zgodnie z którym

postępowanie dowodowe powinno ustalić przede wszystkim stan zdrowia, sytuację

osobistą, zawodową i majątkową takiej

osoby, rodzaj spraw wymagających

prowadzenia przez tę osobę oraz sposób zaspokajania przez nią potrzeb

życiowych. Przepis ten określa zatem przedmiot postępowania dowodowego,

zaliczając doń rodzaj spraw wymagających prowadzenia, co stanowi konieczny

element ustalenia i oceny, czy i w jakich spośród nich potrzebne jest udzielenie

danej osobie pomocy. Wymienione okoliczności są istotne dla oceny, czy

ewentualne ubezwłasnowolnienie leży rzeczywiście w interesie tej osoby, a więc

czy spełniona jest nadrzędna dyrektywa orzekania o ubezwłasnowolnieniu.

Nie można odmówić racji skarżącemu, gdy zarzuca, że Sąd nie zastosował

art. 5541 § 1 k.p.c., gdyż wbrew jego wyraźnej dyspozycji nie został ustalony „rodzaj

spraw wymagających prowadzenia przez tę osobę”. Bez określenia, jakie sprawy

ma (powinien) prowadzić uczestnik, nie można ocenić, czy i jakiej pomocy

konkretnie potrzebuje. Sąd poprzestał na ogólnym stwierdzeniu, że uczestnikowi

potrzebna jest pomoc w prowadzeniu spraw, nie precyzując, jakie są sprawy

wymagające prowadzenia przez uczestnika, ani nie określając, jakiej konkretnej

pomocy należy mu w nich udzielić.

Konsekwencją

naruszenia

wskazanego

przepisu

o

postępowaniu

dowodowym jest brak ustaleń, które są konieczne dla oceny, czy istnieje potrzeba

udzielenia uczestnikowi takiej pomocy w prowadzeniu spraw, która wymaga jego

częściowego ubezwłasnowolnienia. To z kolei oznacza, że art. 16 § 1 k.c. został

zastosowany pomimo niedostatecznego wyjaśnienia, czy spełniona została jedna

z jego koniecznych przesłanek.

Nie można też wykluczyć istotnego wpływu innych uchybień procesowych na

wynik sprawy. Dotyczy to zarzutów związanych z opinią biegłych, która w sprawie

o ubezwłasnowolnienie ma niewątpliwie kluczowe znaczenie.

Sąd Apelacyjny nie zajął stanowiska co do przyczyn zaniechania ustnego

wyjaśnienia przez biegłych opinii złożonej na piśmie i uniemożliwienia tym samym

zadania

pytań

biegłym.

Nie

podejmując

bardziej

szczegółowo

spornego

zagadnienia, czy z art. 286 k.p.c. wynika tylko możliwość, czy także powinność

sądu

uzyskania

ustnego

wyjaśnienia

opinii,

należy

stwierdzić,

że

przy

zróżnicowanych poglądach w tej kwestii, zasadniczo panuje zgoda co do pewnego

minimum, czyli co do tego, że stronie należy umożliwić zadawanie pytań biegłemu,

jeżeli składa taki wniosek. Można dodać, że szczególny charakter postępowania

o ubezwłasnowolnienie oraz istotna rola, jaka w nim przypada dowodowi z opinii

biegłych powodują, że poprzestać na opinii pisemnej można tylko w rzeczywiście

specyficznych okolicznościach danej sprawy.

Do wniosku o uzupełniający dowód z opinii biegłych, motywowanego

potrzebą uwzględnienia opinii przeprowadzonych w innych sprawach, Sąd

Apelacyjny odniósł się w ten sposób, że treść uzasadnienia Sądu Okręgowego

wskazuje na to, iż opinie te były przedmiotem jego badania i analizy. Trudno jednak

zaakceptować tę argumentację, gdy się zważy, że z uzasadnienia zaskarżonego

orzeczenia wynika jedynie, iż Sąd Okręgowy znał (przytoczył) opinię biegłych

z 2007 r., zgodnie z którą stan zdrowia uczestnika polepszył się na tyle, że jest

zdolny do samodzielnego zaspokajania potrzeb, pod warunkiem utrzymywania

opieki ambulatoryjnej, natomiast nie wynika z niego, aby opinia ta była

przedmiotem „analizy”, czy to Sądu, czy biegłych wydających opinię w niniejszej

sprawie, ani by była w jakikolwiek sposób uwzględniona przy czynieniu ustaleń.

Jednocześnie, Sąd Apelacyjny powołując się na uzupełnienie materiału

dowodowego w postępowaniu apelacyjnym oraz na „wyniki uzupełnionego na

etapie apelacji postępowania dowodowego”

wiadomo więc, jakie z nich płynęły

wyników tych nie przedstawił, nie

wnioski i jakie miały znaczenie dla

rozstrzygnięcia.

Nie jest natomiast zasadny zarzut naruszenia art. 547 § 1 k.p.c. przez

wysłuchanie

uczestnika

przez

Sąd

Apelacyjny

bez

obecności

biegłych.

Przewidziane w tym przepisie, obligatoryjne obecnie wysłuchanie osoby, której

dotyczy wniosek, mające się odbyć przy udziale psychologa i ewentualnie także

psychiatry lub neurologa, dotyczy stanu sprawy niezwłocznie po jej wszczęciu,

i takie wysłuchanie miało miejsce przed Sądem Okręgowym. Udział biegłych przy

wysłuchaniu przed sądem odwoławczym może być pożądany i uzasadniony

w okolicznościach sprawy, lecz jego brak nie oznacza naruszenia art. 547 k.p.c.,

który dotyczy postępowania przed sądem pierwszej instancji, i to w jego

początkowej fazie.

Bezpodstawne

także

jest

twierdzenie

uczestnika,

jakoby

doszło

w postępowaniu do uchybień prowadzących do pozbawienia go możności obrony

praw.

Z omówionych względów Sąd Najwyższy, stosownie do art. 398 15 § 1 k.p.c.,

orzekł, jak w sentencji.