IV CSK 47/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 47/11

POSTANOWIENIE

Dnia 20 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z wniosku Syndyka masy upadłości F. Spółki z o.o. z siedzibą

w S.

przy uczestnictwie U. P. Spółki z o.o. z siedzibą w W.

ul. L. [...] w Republice Litewskiej

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w S.

z dnia 14 października 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Rejonowego w G. z dnia 11 czerwca 2010 r.,

i przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu w G. do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 14 października 2010 r. Sąd Okręgowy w S. oddalił

apelację wnioskodawcy - syndyka masy upadłości spółki „F.” Sp. z o.o. w S. od

postanowienia Sądu Rejonowego w G. z dnia 11 czerwca 2010 r. W sprawie

dokonano następujących ustaleń.

Wnioskodawca wnosił o wykreślenie w dziale II księgi wieczystej KW nr [...]

spółki U.P. Sp. z o.o. z siedzibą w Republice Litewskiej oraz wpisanie w dziale II tej

księgi jako właściciela nieruchomości spółki „F.” Sp. z o.o. w upadłości.

Zgodnie z

treścią księgi wieczystej Kw nr [...], księga ta jest prowadzona dla nieruchomości o

powierzchni 3,7602 ha, położonej we wsi S. gmina P., a jako jej właściciel wpisana

jest U. P. Sp. z o.o. z siedzibą w Republice Litewskiej miasto W. ul. L.[...].

Do wniosku załączone zostały:

- postanowienie Sądu Rejonowego w S. z dnia 26 marca 2010 r., z którego wynika,

że ogłoszono upadłość obejmującą likwidację majątku dłużnika F. Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością w S.,

- postanowienie Sądu Rejonowego w S. z dnia 28 kwietnia 2010 r., z którego

wynika, że sąd zezwolił syndykowi masy upadłości w/w Spółki na odstąpienie przez

niego od umowy sprzedaży z dnia 8 lutego 2010 r. zawartej przez upadłego przed

ogłoszeniem upadłości z firmą U.P. Sp. z o.o. w W., sporządzonej w Kancelarii

Notarialnej notariusza Grzegorza M. w W., Rep.[...], a obejmującej sprzedaż

nieruchomości położonej w miejscowości S.,

- oświadczenie Michała W., syndyka masy upadłości „F." Sp. z o.o. w S., złożone w

dniu 28 kwietnia 2010 r. przed Marią G., notariuszem w S. za Rep.[...], zawierające

odstąpienie od umowy opisanej w postanowieniu Sądu, składane U. P. w W.,

stronie tej umowy,

- kserokopia wypisu aktu notarialnego Rep. [...] z dnia 16 kwietnia 2010 r.,

zawierającego protokół oświadczenia stron żądających doręczenia oświadczenia, z

którego wynika, że Dariusz M., działający w imieniu i na rzecz spółki pod firmą F.

Sp. z o.o. z siedzibą w S. oraz Robert B., działający w imieniu i na rzecz spółki U.P.

Sp. z o.o. z siedzibą w Republice Litewskiej wnosili, aby notariusz za

pośrednictwem poczty doręczył spółce pod firmą Grup B. Spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością z siedzibą w W. oświadczenie o określonej w tym akcie treści,

tj. informujące o sprzedaży przez Spółkę nieruchomości składającej się z działek nr

371/1, 371/3 i 372/3, o łącznej powierzchni 3,7602 ha, położonej w S. gmina P.,

która to nieruchomość ma być wydana kupującemu, tj. Spółce pod firmą U.P. z

siedzibą w W. w terminie pięciu dni roboczych od podpisania umowy sprzedaży,

przy czym sprzedaż dotyczyła również maszyn i urządzeń opisanych w

załącznikach i fakturach dołączonych do umów. W akcie tym zawarte jest wezwanie

byłego najemcy przedmiotów majątkowych do stawiennictwa w dniu 20 kwietnia

2010 r. o godz. 13.00 w miejscowości S. nr [...] celem wydania w posiadanie

właścicielowi nieruchomości i ruchomości oraz sporządzenia protokołów zdawczoodbiorczych;

- kserokopia wypisu aktu notarialnego Rep. [...] z dnia 20 kwietnia 2010 r.,

zawierającego protokół, z którego wynika, że stawający Dariusz M. i Robert B.,

działający w podanym wyżej charakterze oświadczyli, że wypis oświadczenia

opisanego w pkt. 4 został doręczony Spółce Grupa B. Sp. z o.o. z siedzibą w W. w

dniu 19 kwietnia 2010 r., przy czym stawający oświadczyli, że przedmiotowa

nieruchomość pozostała we władaniu i posiadaniu sprzedającej Spółki, zaś do

budynków i budowli nie weszli, a obiekty te na chwilę podpisania protokołu

pozostają zamknięte;

- potwierdzenie doręczenia spółce U.P. w W. przesyłki nadanej przez syndyka

masy upadłości F. Sp. z o.o. w upadłości.

Sąd Rejonowy oddalił wniosek ze względu na brak podstaw do dokonania

wpisu żądanej treści. Stwierdzono, że w niniejszej sprawie Spółka „F.” Sp. z o.o. w

S. sprzedała spółce U.P. z siedzibą w W. nieruchomość, dla której prowadzona

jest księga wieczysta KW nr [...]. Następnie syndyk masy upadłości sprzedającej

spółki złożył oświadczenie o odstąpieniu od tej umowy. W piśmie wnioskodawcy z

dnia 14 maja 2010 r. wskazane zostało, że zobowiązanie wynikające z umowy

sprzedaży z dnia 8 lutego 2010 r. nie zostało wykonane w związku z niewydaniem

nieruchomości nabywcy.

Sąd podkreślił, że rozpoznając wniosek o wpis, bada jedynie treść i formę

wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej; nie jest

zaś uprawniony do dokonywania ustaleń i prowadzenia postępowania dowodowego

w zakresie badania skuteczności wykonania prawa odstąpienia, spełnienia

warunków i dopuszczalności złożonego oświadczenia o odstąpieniu, czy też

skuteczności doręczenia oświadczenia. Samo odstąpienie od umowy rodzi jedynie

obowiązek

zwrotu

nieruchomości

według

przepisów

o

bezpodstawnym

wzbogaceniu. Przyjmując, że oświadczenie o odstąpieniu jest skuteczne, strony,

dla wywołania skutku rzeczowego, zawierają umowę w formie aktu notarialnego

przenoszącą własność na zbywcę, bądź w drodze orzeczenia sądowego uzyskują

zobowiązanie nabywcy do złożenia oświadczenia woli. W ocenie Sądu, samo

odstąpienie od umowy przenoszącej własność nieruchomości wywiera bowiem

jedynie skutek obligacyjny, nie powodując automatycznego przejścia własności

z powrotem na zbywcę.

Sąd

Okręgowy

w

pełni

podzielił

stanowisko

Sądu

Rejonowego,

że odstąpienie od umowy przenoszącej własność nieruchomości wywiera jedynie

skutek obligacyjny, nie powodując przejścia własności z powrotem na zbywcę.

Podkreślono, że do kognicji sądu wieczystoksięgowego nie należy rozstrzyganie

jakichkolwiek sporów, w tym także dotyczących prawa własności nieruchomości,

skoro podstawą wpisu są dokumenty, nie zaś twierdzenia i wnioski osób

zainteresowanych. Zdaniem Sądu, odstąpienie od umowy sprzedaży może być

czynnością nieskuteczną; do sądu wieczystoksięgowego nie należy jednak

prowadzenie postępowania dowodowego i rozstrzyganie kwestii skuteczności

oświadczenia o odstąpieniu od umowy. Apelację powoda uznano za oczywiście

bezzasadną.

Wskazane wyżej postanowienie wnioskodawca zaskarżył skargą kasacyjną

w całości. Jako podstawy skargi wskazano naruszenie:

-

art. 31 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece;

-

art. 98 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze;

dalej „p.u.n.”

-

art. 6268 § 2 k.p.c. poprzez błędne przyjęcie, iż w niniejszej sprawie

konieczne jest przeprowadzenie przez Sąd postępowania dowodowego, co

uniemożliwia dokonanie wpisu.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez dokonanie

wpisu prawa własności zgodnie z wnioskiem skarżącego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego pociąga za sobą

bardzo poważne konsekwencje prawne w postaci zmian w stanie dotychczasowych

zobowiązań upadłego. Zmianom tym poświęcony został w prawie upadłościowym

i naprawczym cały oddział 3 - od art. 91 do art. 118. Są one bardzo zróżnicowane.

I tak, część umów wygasa z mocy prawa (np. umowa zlecenia i komisu – art. 102,

umowa agencyjna – art. 103 ust. 1, umowa użyczenia, jeżeli jej przedmiot nie został

jeszcze wydany – art. 104 ust. 3, umowa pożyczki, gdy jej przedmiot nie został

wydany – art. 105, czy podobnie umowa kredytu – art. 111 ust. 1 ustawy).

Część zobowiązań ulega zmianie co istotnych treści (art. 91, czy art. 92). Niektóre

umowy mogą zostać rozwiązane przez jedną ze stron umowy (np. umowa

użyczenia, jeśli jej przedmiot został już wydany – art. 104 ust. 1). Z kolei każda ze

stron umowy najmu lub dzierżawy może od niej odstąpić , jeśli jej przedmiot nie

został jeszcze wydany – art. 110 ust. 1 ustawy). Ustawa przewiduje też specjalne

uprawnienia dla syndyka masy upadłości do ingerencji w treść łączących upadłego

umów o charakterze szczególnym i generalnym. Uprawnienia szczególne dotyczą

możliwości wypowiedzenia przez niego umowy najmu i dzierżawy (art. 109 ust 1

i art. 110 ust. 3 oraz umowy leasingu – art. 114 ust. 1 ustawy). W art. 98 ust. 1

zawarte zostało zaś uprawnienie generalne do odstąpienia od umowy wzajemnej,

jeżeli w dniu ogłoszenia upadłości zobowiązania z takiej umowy nie zostały

wykonane w całości lub w części.

Przedmiotem sporu prawnego w niniejszej sprawie są skutki skorzystania

przez syndyka z uprawnienia do odstąpienia od umowy wzajemnej przeniesienia

własności nieruchomości. Sądy obu instancji stanęły na stanowisku, że złożenie

przez syndyka oświadczenia w tym przedmiocie wywołuje jedynie skutki

obligacyjne, dlatego też nie może ono stanowić podstawy do ujawnienia zmiany

wpisu właściciela w księdze wieczystej. Natomiast skarżący twierdzi, że pociąga

ono za sobą także skutki rzeczowe, a tym samym jego wniosek wieczystoksięgowy

powinien zostać uwzględniony.

Punktem wyjścia przy rozstrzyganiu tych rozbieżnych stanowisk musi być

stwierdzenie, że uprawnienie syndyka do odstąpienia od umowy na podstawie art.

98 ust. 1 p.u.n. nie jest działaniem za stronę, czy w imieniu upadłego; w grę

wchodzi tu oświadczenie organu sądowego powołanego do przeprowadzenia

egzekucji uniwersalnej, jaką jest postępowanie upadłościowe z opcją likwidacyjną.

Przepis ten daje syndykowi prawo wyboru: może wykonać zobowiązanie upadłego

i zażądać od drugiej strony umowy świadczenia wzajemnego albo od umowy

odstąpić. Decyzja w tym przedmiocie nie może być arbitralna, lecz powinna opierać

się na wszechstronnym rozważeniu prognoz osiągnięcia zasadniczego celu tego

postępowania, jakim jest równomierne zaspokojenie możliwie wszystkich wierzycieli

upadłego, stosownie do kategorii należności uregulowanych w art. 343 p.u.n.

Ze względu na wagę i konsekwencje tej decyzji, każda jej postać wymaga

zezwolenia rady wierzycieli (art. 206 ust. 5 p.u.n.), a w razie niepowołania tej rady,

zezwolenia sędziego komisarza (art. 213 p.u.n.). W niniejszej sprawie sędzia

komisarz udzielił zezwolenia na odstąpienie od umowy sprzedaży nieruchomości

zawartej przed ogłoszeniem upadłości w dniu 8 lutego 2010 r. ze spółką litewską

U.P.Tak więc uregulowana w art. 98 ust 1 p.u.n. instytucja odstąpienia od umowy

różni się zasadniczo od przewidzianej w art. 491 k.c. możliwości odstąpienia przez

jedną ze stron od umowy z przyczyny zwłoki w realizacji świadczenia wzajemnego

przez drugą stronę. Odmienność ta dotyczy zarówno podmiotu uprawnionego do

odstąpienia, którym jest syndyk, a nie strona umowy, raz przesłanek zastosowania

tej instytucji; w postępowaniu upadłościowym jest ono podyktowane względem na

interes wszystkich wierzycieli upadłego, a nie tylko jednej ze stron umowy

wzajemnej. Już te odmienności uzasadniają tezę, że odstąpienie od umowy

wzajemnej przez syndyka jest autonomiczną instytucją prawa upadłościowego, do

której nie stosuje się skutków odstąpienia od umowy wzajemnej przez stronę,

dokonanego na podstawie art. 491 k.c. Za takim stanowiskiem przemawia

dodatkowo treść art. 99 p.u.n., zgodnie z którym, inaczej niż w art. 494 k.c., w razie

odstąpienia przez syndyka od umowy, druga strona nie ma prawa do zwrotu

spełnionego świadczenia, chociażby świadczenie to znajdowało się w masie

upadłości. Strona ta może dochodzić należności z tytułu wykonania zobowiązania i

poniesionych strat jedynie w postępowaniu upadłościowym, zgłaszając te

wierzytelności sędziemu komisarzowi. W związku z tymi istotowymi różnicami

pomiędzy odstąpieniem od umowy przez syndyka w postępowaniu upadłościowym

a odstąpieniem przez stronę umowy na podstawie art. 491 i nast. k.c. nietrafne jest

odwoływanie się przez Sądy obu Instancji do poglądu orzecznictwa o obligacyjnym

jedynie skutku odstąpienia od umowy. Pogląd ten ukształtował się bowiem na tle

instytucji odstąpienia od umowy oraz odwołania darowizny uregulowanych w

kodeksie cywilnym i nie może być mechanicznie przenoszony na grunt odstąpienia

od umowy przez syndyka w postępowaniu upadłościowym. Ustawodawca, kierując

się celami postępowania upadłościowego, wyposażył syndyka w uprawnienie

władcze do odstąpienia od umowy wzajemnej łączącej upadłego z wierzycielem po uzyskaniu zezwolenia rady wierzycieli lub sędziego komisarza. Charakter i cel

tej ingerencji syndyka, polegającej na zerwaniu umowy, przemawia za tym, że

wywołuje ono nie tylko skutek obligacyjny, ale także rzeczowy. Chodzi przecież o

jak najszybsze ustalenie masy czynnej upadłego i stanu jego zadłużeń.

Nieprzystawalność odstąpienia od umowy przez syndyka do określanej identycznie

instytucji z prawa cywilnego najlepiej ukazuje stan faktyczny niniejszej sprawy, w

której syndyk na odstąpienie od umowy uzyskał zezwolenie sędziego komisarza.

Gdyby zaakceptować stanowisko Sądów o obligacyjnym tylko skutku odstąpienia

od umowy przez syndyka, dla wywołania skutku rzeczowego konieczne byłoby

zawarcie umowy notarialnej o przeniesieniu własności z powrotem na upadłego. W

razie odmowy jej zawarcia przez drugą stronę, należałoby uzyskać orzeczenie

sądowe zastępujące jej oświadczenie woli, mimo że zgodnie z art. 154 p.u.n.

sędzia komisarz w zakresie swych czynności ma prawa i obowiązki sądu i

przewodniczącego. Prowadziłoby to w rezultacie do piętrowego orzekania w tej

materii przez dwa różne sądy i to w dodatku w sytuacji, kiedy uprawnienie do

odstąpienia od umowy zostało ustawowo przyznane powoływanemu ad hoc w

postępowaniu upadłościowym organowi, jakim jest syndyk. Takiego rozwiązania,

jako nieracjonalnego, nie da się zaakceptować, nie mówiąc już o tym, że

prowadziłoby ono do zbędnego przedłużania postępowania upadłościowego.

Reasumując, trzeba uznać, że w skardze kasacyjnej podważono skutecznie

samą zasadę konstrukcyjną stanowiska prawnego prezentowanego w zaskarżonym

orzeczeniu, co jest wystarczającym powodem uwzględnienia skargi (art. 398 15

w zw. z art. 108 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c.). Wypada jednak zaznaczyć, że - z uwagi na

zakres jej zarzutów - Sąd Najwyższy nie ma podstaw do wypowiadania się

w kwestii, czy w sprawie wykazano odpowiednim dokumentem fakt częściowego

niewykonania umowy (art. 98 ust. 1 p.u.n. w zw. z art. 31 ust 1 u.k.w.h.), co stanowi

przesłankę do odstąpienia od umowy przez syndyka.