German state immunity bars civil claims for WWII war crimes despite human rights violations.

Postanowienie z dnia 29 października 2010 r., IV CSK 465/09

Na obecnym etapie rozwoju prawa międzynarodowego publicznego

państwu niemieckiemu przysługuje immunitet jurysdykcyjny w sprawach o

roszczenia z czynów niedozwolonych popełnionych przez niemieckie siły

zbrojne podczas drugiej wojny światowej na terenie Polski.

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosława Wysocka

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Winicjusza N. przeciwko Republice

Federalnej Niemiec – Federalnemu Urzędowi Kanclerskiemu w Berlinie o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 29 października 2010 r. skargi

kasacyjnej powoda od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 13

maja 2008 r.

oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Winicjusz N. w pozwie z dnia 29 października 2007 r. skierowanym przeciwko

Republice Federalnej Niemiec – Federalnemu Urzędowi Kanclerskiemu wniósł o

zasądzenie na jego rzecz od strony pozwanej kwoty 1 000 000 zł tytułem

zadośćuczynienia za krzywdę doznaną podczas pacyfikacji przez niemieckie siły

zbrojne w czasie drugiej wojny światowej miejscowości Szczecyn, położonej w

województwie lubelskim. Pacyfikacja ta, podczas której wysiedlano ludność,

dokonywano egzekucji, palono zabudowania oraz rabowano mienie,

przeprowadzona została w dniu 2 lutego 1944 r. W jej wyniku śmierć poniosło

kilkuset mieszkańców. Według twierdzeń pozwu, powód, wówczas sześcioletnie

dziecko, doznał w następstwie akcji niemieckich sił zbrojnych licznych, rozległych

poparzeń głowy, klatki piersiowej oraz obu rąk, ze skutkami, których dotkliwe

konsekwencje ujawniają się do dziś.

Postanowieniem z dnia 8 listopada 2007 r. Sąd Okręgowy odrzucił pozew na

podstawie art. 1099 k.p.c., bez doręczania go stronie pozwanej ze względu na brak

w sprawie jurysdykcji krajowej. Uznając rozporządzenie Rady (WE) nr 44/2001 z

dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz

ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. Urz. UE L 2001 nr 12, s.

1 – dalej: „rozporządzenie nr 44/01”) za podstawę oceny jurysdykcji krajowej i

przyjmując, w nawiązaniu do wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z

dnia 15 lutego 2007 r. w sprawie Eirini Lechouritou i inni przeciwko Republice

Federalnej Niemiec (Zb. Orz. 2007, s. I-1519 – dalej: „wyrok w sprawie

Lechouritou”) – wydanego na tle Konwencji o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń

sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, podpisanej w Brukseli dnia 27

września 1968 r. (jedn. tekst: Dz. Urz. UE C 1998 nr 27, s. 1 – dalej: „konwencja

brukselska”), ale zachowującego aktualność na gruncie rozporządzenia nr 44/01 –

że sprawa ta, podobna do sprawy, w której zapadł powołany wyrok Trybunału, nie

jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/01, wskazał na

brak normy uzasadniającej właściwość sądu polskiego do rozpoznania tej sprawy.

Postanowienie z dnia 8 listopada 2007 r. i zażalenie powoda na to

postanowienie Sąd Okręgowy próbował doręczyć stronie pozwanej w sposób

przewidziany przepisami rozporządzenia Rady (WE) z dnia 29 maja 2000 r.

1348/2000 w sprawie doręczania w państwach członkowskich sądowych i

pozasądowych dokumentów w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. Urz. UE L

2000 nr 160, s. 37 – dalej: „rozporządzenie nr 1348/00), jednakże po stwierdzeniu

bezskuteczności podjętej próby doręczenia zaniechał dalszych działań mających na

celu doręczenie tych dokumentów stronie pozwanej.

Zażalenie powoda na postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 8 listopada

2007 r. Sąd Apelacyjny oddalił postanowieniem z dnia 13 maja 2008 r., podzielając

pogląd leżący u podstaw rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym postanowieniu.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, pogląd ten miał oparcie w wykładni zawartej w

wyroku w sprawie Lechouritou.

Sąd Apelacyjny podjął próbę doręczenia postanowienia z dnia 13 maja 2008 r.

i skargi kasacyjnej powoda na to postanowienie w trybie określonym przepisami

Konwencji z dnia 15 listopada 1965 r. o doręczaniu za granicą dokumentów

sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych, sporządzonej w

Hadze dnia 15 listopada 1965 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 87, poz. 968). Gdy próba ta się

nie powiodła ze względu na pozostawanie sprawy w ocenie organów państwa

wezwanego poza przedmiotowymi granicami zastosowania tej konwencji,

określonymi w art. 1 ust. 1, skorzystał w celu doręczenia stronie pozwanej

wspomnianych dokumentów z drogi dyplomatycznej, tj. przekazał te dokumenty za

pośrednictwem Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w Berlinie Ministerstwu Spraw

Zagranicznych Republiki Federalnej Niemiec. Ministerstwo jednak zwróciło

przekazaną korespondencję z notą werbalną, że dokonane doręczenie, mimo

prawidłowości postanowienia Sądu Apelacyjnego, narusza immunitet jurysdykcyjny

Republiki Federalnej Niemiec ze względu na przynależność sprawy do sfery

imperium, czyli działań władczych państwa.

Skarżąc postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 13 maja 2008 r., powód

przytoczył jako podstawy kasacyjne naruszenie art. 1 w związku z art. 5 pkt 3

rozporządzenia nr 44/01 przez przyjęcie, że sprawy z powództwa osoby fizycznej

przeciwko obcemu państwu o odszkodowanie za szkody wywołane działaniami sił

zbrojnych tego państwa nie są sprawami cywilnymi w rozumieniu tego aktu,

naruszenie art. 1096 k.p.c. przez uznanie, że w sprawie nie mają zastosowania

przepisy tego kodeksu, oraz naruszenie art. 385 w związku z art. 1103 pkt 3 k.p.c.

przez błędne przyjęcie braku w sprawie jurysdykcji krajowej i w konsekwencji

bezzasadne oddalenie zażalenia powoda na postanowienie Sądu Okręgowego z

dnia 8 listopada 2007 r. Na istnienie w sprawie jurysdykcji krajowej wskazuje w

szczególności – zdaniem powoda – postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7

listopada 2007 r., I CO 29/07 (nie publ.). Określono w nim na podstawie art. 45

k.p.c. sąd właściwy do rozpoznania podobnej sprawy przeciwko Republice

Federalnej Niemiec, a warunkiem zastosowania art. 45 k.p.c. jest istnienie

jurysdykcji krajowej

Prokurator Generalny, zajmując stanowisko w sprawie na podstawie art. 398 8

§ 1 k.p.c., wyraził pogląd, że skarga kasacyjna powinna zostać oddalona.

Ministerstwo Sprawiedliwości, wykonując postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 22 grudnia 2009 r., pismem z dnia 26 lutego 2010 r. (dalej: „pismo Ministerstwa

Sprawiedliwości”) udzieliło na podstawie art. 1116 k.p.c. informacji dotyczących

międzynarodowych aktów prawnych, praktyki państw oraz orzecznictwa sądów

międzynarodowych w celu ustalenia norm międzynarodowego prawa zwyczajowego

w zakresie immunitetu państwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznając skargę kasacyjną Sąd Najwyższy uwzględnia z urzędu w

granicach zaskarżenia nieważność postępowania (art. 39813 § 1 k.p.c.). Jedną z

przyczyn nieważności postępowania jest pozbawienie strony możności obrony

swych praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Pozbawienie strony możności obrony swych

praw może być m.in. skutkiem uchybień w zakresie doręczenia pism sądowych lub

procesowych.

Ze względu na zawarty w art. 39813 § 1 k.p.c. nakaz uwzględniania z urzędu

nieważności postępowania należało w pierwszej kolejności rozważyć, czy strona

pozwana została pozbawiona możności obrony swych praw wskutek braku

prawidłowych doręczeń pism sądowych lub procesowych. Odpowiedzi wymagało

przede wszystkim pytanie o skuteczność dokonanego drogą dyplomatyczną

doręczenia stronie pozwanej postanowienia Sądu Apelacyjnego oddalającego

zażalenie powoda i skargi kasacyjnej powoda na to postanowienie. Obowiązek

doręczenia postanowienia oddalającego zażalenie powoda wynika z art. 387 k.p.c.,

a obowiązek doręczenia skargi kasacyjnej powoda z art. 3987 k.p.c.

Polska nie jest stroną konwencji europejskiej o immunitecie państwa,

sporządzonej dnia 16 maja 1972 r. w Bazylei (załącznik nr 1b do pisma

Ministerstwa Sprawiedliwości – dalej: „konwencja bazylejska”), w której

przewidziano doręczanie określonych dokumentów w postępowaniu przeciwko

obcemu państwu drogą dyplomatyczną z tym skutkiem, że dokument uważa się za

doręczony w chwili jego wpływu do ministerstwa spraw zagranicznych pozwanego

państwa (art. 16 ust. 2 i 3), a konwencja Narodów Zjednoczonych z dnia 2 grudnia

2004 r. o immunitetach jurysdykcyjnych państw i ich mieniu (załącznik nr 3b do

pisma Ministerstwa Sprawiedliwości – dalej: „konwencja Narodów Zjednoczonych”),

zawierająca podobne uregulowanie (art. 22 ust. 1 lit. i oraz ust. 2), nie weszła

jeszcze w życie. Kodeks postępowania cywilnego nie określa zaś w ogóle sposobu

doręczania pism sądowych i procesowych obcemu państwu. Obecnie podstawę

prawną dokonania przez sąd polski doręczenia takiego pisma państwu obcemu

drogą dyplomatyczną mógłby stanowić § 28 ust. 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 stycznia 2002 r. w sprawie szczegółowych czynności

sądów w sprawach z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego oraz

karnego w stosunkach międzynarodowych w brzmieniu obowiązującym od 23

grudnia 2009 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 164 ze zm.), ale i on – ani żaden inny przepis

tego rozporządzenia – nie określa konsekwencji odmowy przyjęcia doręczanego

pisma przez ministerstwo spraw zagranicznych pozwanego państwa.

Mimo to doręczenie drogą dyplomatyczną stronie pozwanej postanowienia

Sądu Apelacyjnego oddalającego zażalenie powoda i skargi kasacyjnej powoda na

to postanowienie należało uznać za skutecznie dokonane z chwilą otrzymania

przesyłki przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Republiki Federalnej Niemiec.

Zajęcie odmiennego stanowiska oznaczałoby uzależnienie prowadzenia

postępowania sądowego od decyzji pozwanego państwa, a tego nie można

zaakceptować, ponieważ współcześnie ochrona immunitetowa przed sądem

zagranicznym jest udzielana państwom nie we wszystkich sprawach, a jedynie w

określonej ich kategorii. Przekazanie pozwanemu państwu przesyłki w omawiany

sposób w pełni przy tym urzeczywistnia cele instytucji doręczenia w postępowaniu

cywilnym. W świetle prawa międzynarodowego publicznego, ministrowi spraw

zagranicznych przysługuje ogólna kompetencja do reprezentowania państwa w

stosunkach z zagranicą (por. art. 7 ust. 2 lit. a konwencji wiedeńskiej o prawie

traktatów, sporządzonej dnia 23 maja 1969 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439).

Przekazanie przesyłki ministerstwu spraw zagranicznych zapewnia zatem państwu

pozwanemu uzyskanie wiedzy o toczącym się postępowaniu i podjęcie obrony

swych praw. Wymaga podkreślenia, że doręczanie pism sądowych i procesowych

państwu pozwanemu drogą dyplomatyczną jest szeroko akceptowane w praktyce

międzynarodowej, czego potwierdzeniem są nie tylko powołane umowy

międzynarodowe dotyczące immunitetu państwa (konwencja bazylejska i

konwencja Narodów Zjednoczonych), ale i przepisy ustaw krajowych (np. art. 12

ust. 1 brytyjskiej ustawy o immunitecie państwa z 1978 r. – załącznik nr 12 do

pisma Ministerstwa Sprawiedliwości, art. 24 australijskiej ustawy o immunitecie

państwa z 1985 r. – załącznik nr 15 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości, oraz

art. 13 ust. 1 południowoafrykańskiej ustawy o immunitecie państw z 1981 r. – pkt II

pisma Ministerstwa Sprawiedliwości).

Kolejnym zagadnieniem wymagającym rozstrzygnięcia w związku z nakazem

uwzględniania z urzędu przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej nieważności

postępowania są konsekwencje niedoręczenia stronie pozwanej pozwu,

postanowienia z dnia 8 listopada 2007 r. o odrzuceniu pozwu i zażalenia powoda na

to postanowienie.

Należy podzielić wyrażany w piśmiennictwie pogląd, że ze względu na

przysługiwanie państwu immunitetu jurysdykcyjnego nie jest wykluczone – w świetle

właściwego w tym względzie prawa międzynarodowego publicznego – doręczenie

państwu odpisu pozwu. Poza tym zajęcie odmiennego stanowiska i przyjęcie – jak

to miało miejsce w niniejszej sprawie – że pozew na podstawie art. 1099 k.p.c.

może być odrzucony bez doręczenia stronie pozwanej, nie zwalniało Sądu

Okręgowego od wynikającego z art. 357 § 2 k.p.c. obowiązku doręczenia odpisu

postanowienia o odrzuceniu pozwu obu stronom (zob. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 28 marca 1955 r., I CO 18/55, OSN 1955, nr 4, poz. 66). Obowiązek

doręczenia stronie pozwanej zażalenia powoda na to postanowienie wynikał z art.

395 § 1 k.p.c.

Próba doręczenia stronie pozwanej postanowienia z dnia 8 listopada 2007 r. o

odrzuceniu pozwu i zażalenia powoda na to postanowienie na podstawie przepisów

rozporządzenia nr 1348/00 była nieprawidłowa. Wymienione rozporządzenie miało

zastosowanie tylko w sprawach cywilnych i handlowych (art. 1 ust. 1), zgodnie zaś z

wykładnią przyjętą w wyroku w sprawie Lechouritou, zachowującą aktualność także

na gruncie tego rozporządzenia, do wymienionej kategorii spraw nie należały

sprawy z powództwa wniesionego przez osoby fizyczne w państwie członkowskim

Unii Europejskiej przeciwko innemu państwu członkowskiemu Unii Europejskiej o

naprawienie szkody poniesionej wskutek działania sił zbrojnych w ramach operacji

wojennej na terenie pierwszego z tych państw.

Sąd Okręgowy nie doręczył zatem stronie pozwanej skutecznie nie tylko

pozwu, ale i postanowienia o odrzuceniu pozwu oraz zażalenia powoda na to

postanowienie, a Sąd Apelacyjny to zaakceptował. Mimo to nie ma podstaw do

przyjęcia, że strona pozwana została z tego powodu pozbawiona możności obrony

swych praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. Ocena, czy doszło do pozbawienia

strony możności obrony, musi być dokonywana na tle okoliczności konkretnego

przypadku. O nieważności postępowania z tego powodu może być mowa jedynie w

razie takiego naruszenia prawa procesowego, które w okolicznościach sprawy

wpływa w sposób istotny na możliwość działania strony w postępowaniu. Wyklucza

się przy tym nieważność postępowania ze wspomnianej przyczyny, gdy strona nie

skorzystała ze stojącej do jej dyspozycji możliwości obrony swych praw (por. np.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2004 r., V CK 607/03, nie publ., i z

dnia 8 marca 2002 r., III CKN 461/99, nie publ.). Uwzględniając zachowanie strony

pozwanej w sprawie, nie można uznać, że rozpatrywane uchybienia w zakresie

doręczenia były rzeczywistą przyczyną niedziałania strony pozwanej w

postępowaniu. Z powołanej noty werbalnej Ministerstwa Spraw Zagranicznych

Republiki Federalnej Niemiec wynika jednoznacznie, że w takich sprawach jak

niniejsza samo już doręczenie pozwanemu państwu pism sądowych i procesowych

jest traktowane przez Republikę Federalną Niemiec jako naruszenie immunitetu

jurysdykcyjnego państwa. Treść tej noty pozwala przyjąć z prawdopodobieństwem

graniczącym z pewnością, że gdyby nawet Sąd Okręgowy dokonał doręczenia

drogą dyplomatyczną, wysłana przesyłka zostałaby zwrócona, a strona pozwana

nie wzięłaby udziału w postępowaniu.

Ze względu na brak podstaw do stwierdzenia nieważności postępowania z

powodu pozbawienia strony pozwanej możności obrony możliwe stało się

rozpoznanie przytoczonych przez powoda podstaw kasacyjnych.

Powołane w skardze kasacyjnej rozporządzenie nr 44/01 ma zgodnie z art. 91

ust. 3 Konstytucji pierwszeństwo zastosowania przed ustawami krajowymi.

Pierwszeństwo to wchodzi w grę oczywiście tylko wtedy, gdy dana sprawa mieści

się w zakresie zastosowania tego rozporządzenia. Jego przedmiotowy zakres

zastosowania określa, od strony pozytywnej, art. 1 ust. 1 zdanie pierwsze;

przewiduje on, że rozporządzenie ma zastosowanie w sprawach cywilnych i

handlowych. Przepis ten powtarza art. 1 ust. 1 zdanie pierwsze konwencji

brukselskiej, stanowi więc, jak większość przepisów omawianego rozporządzenia,

wyraz rozwiązania będącego kontynuacją uregulowania wynikającego z przepisów

tej konwencji (zob. pkt 5 i 19 preambuły oraz art. 68 rozporządzenia). Z tego

względu na jego gruncie w pełni zachowuje aktualność orzecznictwo Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczące art. 1 ust.1 konwencji brukselskiej.

Opowiadając się za autonomiczną, niezależną od znaczeń przypisywanych w

poszczególnych państwach członkowskich kwalifikacją terminu „sprawa cywilna i

handlowa”, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stoi na stanowisku, że o

uznaniu sprawy za cywilną lub handlową decyduje charakter stosunku prawnego

będącego podstawą sporu (por. wyrok z dnia 21 kwietnia 1993 r. w sprawie Volker

Sonntag przeciwko Hans Weidman, Elizabeth Weidman i Stefen Weidman, Zb. Orz.

1993, s. I-1963, oraz orzeczenia, powołane przez P. Grzegorczyka, P. Rylskiego, K.

Weitza, "Przegląd orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z

zakresu europejskiego prawa procesowego cywilnego [2003-2008]", "Kwartalnik

Prawa Prywatnego" 2009, nr 3, s. 755). Wychodząc z tego założenia, w wyroku w

sprawie Lechouritou, odpowiadając na związane z niemiecką masakrą wojenną w

miejscowości Kalavrita pytanie greckiego sądu odwoławczego, czy powództwa

osób fizycznych o odszkodowanie przeciwko pozwanemu państwu jako

ponoszącemu odpowiedzialność cywilną za działania lub zaniechania jego sił

zbrojnych należą do przedmiotowego zakresu zastosowania konwencji brukselskiej

w przypadku, gdy działania te lub zaniechania, występujące podczas okupacji

miejsca zamieszkania powodów wskutek agresji wojennej państwa pozwanego, są

w oczywisty sposób sprzeczne z prawem wojny i mogą zostać uznane za zbrodnie

przeciwko ludzkości, Trybunał udzielił odpowiedzi przeczącej. Nie uznał zatem

takich spraw za cywilne w rozumieniu art. 1 ust. 1 konwencji brukselskiej, a tym

samym i w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/01, czyli za objęte

zakresem przedmiotowego zastosowania, uprzednio, konwencji brukselskiej, a

teraz – rozporządzenia nr 44/01. W ocenie Trybunału, operacje zbrojne

prowadzone przez Niemcy w czasie drugiej wojny światowej stanowiły emanację

suwerenności państwa, decyzje bowiem w tym zakresie były podejmowane

jednostronnie i bezwzględnie wiążąco przez organy władzy publicznej w związku z

prowadzoną polityką zagraniczną; dla oceny tej w świetle brzmienia

interpretowanego zwrotu nie ma znaczenia zgodność lub niezgodność władczych

aktów z prawem. Dodatkowo Trybunał uzasadnił swe rozstrzygnięcie odwołaniem

się do innych aktów prawnych z dziedziny europejskiego prawa cywilnego

procesowego, a mianowicie do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady nr

805/04 z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie utworzenia europejskiego tytułu

egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych (Dz. Urz. UE L 2004, nr 143, s. 1) i

rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1896/06 z dnia 12 grudnia

2006 r. ustanawiającego postępowanie w sprawie europejskiego nakazu zapłaty

(Dz. Urz. UE L 2006, nr 399, s. 1), w których wyraźnie – odpowiednio w art. 1 ust. 1

zdanie drugie i art. 2 ust. 1 zdanie drugie – wyłączono z zakresu ich zastosowania

sprawy dotyczące odpowiedzialności państwa za działania lub zaniechania w

wykonywaniu władzy publicznej (acta iure imperii) niezależnie od tego, czy działania

te lub zaniechania podejmowano zgodnie z prawem.

Sąd Apelacyjny trafnie zatem w ślad za Sądem Okręgowym uznał wykładnię

zawartą w wyroku w sprawie Lechouritou za aktualną także na gruncie art. 1 ust. 1

rozporządzenia nr 44/01, a tym samym i w okolicznościach niniejszej sprawy. Sądy

państw członkowskich powinny stosować prawo unijne w sposób zgodny z

wykładnią Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ustaloną w procedurze

pytań prawnych. W rezultacie podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia

art. 1 w związku z art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/01 przez przyjęcie w

zaskarżonym postanowieniu, że wytoczona przez powoda sprawa nie ma

charakteru cywilnego w rozumieniu tego rozporządzenia, jest chybiony. Nie ma przy

tym w skardze kasacyjnej jakichkolwiek argumentów mogących skłaniać Sąd

Najwyższy do wystąpienia do Trybunału na podstawie art. 267 TFUE (dawniej art.

234 TWE) z nowym pytaniem dotyczącym wykładni użytego w art. 1 ust. 1 zdanie

pierwsze rozporządzenia nr 44/01 zwrotu „sprawy cywilne i handlowe”.

Z trafnego ustalenia o niemożności zastosowania w sprawie rozporządzenia

nr 44/01 Sąd Apelacyjny wyprowadził jednak, podobnie jak Sąd Okręgowy, błędny

wniosek, że ustalenie to samo przez się przesądza brak w sprawie jurysdykcji

sądów polskich. Skoro w sprawie nie mogło mieć zastosowania rozporządzenie nr

44/01 ani nie wchodziło w grę oparcie jurysdykcji krajowej na umowie

międzynarodowej, należało jeszcze zbadać, czy jurysdykcja krajowa nie przysługuje

na podstawie ustawodawstwa krajowego. Podstawę oceny w tym zakresie powinien

stanowić Kodeks postępowania cywilnego w brzmieniu sprzed nowelizacji

dokonanej ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 234, poz. 1571),

która weszła w życie w dniu 1 lipca 2009 r. Zgodnie z art. 8 ust. 1 tej ustawy, jej

przepisy stosuje się do postępowań wszczętych po dniu jej wejścia w życie, a

postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte przed dniem 1 lipca 2009 r.

Według kodeksu postępowania cywilnego we wspomnianym brzmieniu,

jurysdykcja krajowa miała – inaczej niż według kodeksu postępowania cywilnego w

obecnym brzmieniu – charakter złożony. Jej istnienie zależało od stwierdzenia – po

pierwsze – powiązania sprawy z polskim obszarem prawnym za pomocą jednego z

łączników jurysdykcji krajowej i – po drugie – braku immunitetu jurysdykcyjnego.

Przepisy art. 1115-1116 k.c. ujmowały immunitet – na co wskazywało ówczesne

brzmienie tytułu, którym były one objęte – w kategoriach zwolnienia spod jurysdykcji

krajowej. Oprócz przewidzianego w tych przepisach immunitetu dyplomatycznego

(art. 1111) i konsularnego (art. 1112), akceptuje się w Polsce również immunitet

jurysdykcyjny państw obcych, wyrażający się niemożnością ich pozywania przed

sądami krajowymi. Ostatecznie w polskim orzecznictwie pod wpływem wypowiedzi

piśmiennictwa przeważył pogląd uznający na gruncie art. 9 Konstytucji za źródło

tego immunitetu powszechnie przyjęty zwyczaj międzynarodowy (postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2008 r., III CSK 293/07, OSNC-ZD 2009, nr B,

poz. 33). Pogląd ten jest zbieżny ze stanowiskiem orzecznictwa sądów wielu

państw (np. Wielkiej Brytanii, Włoch, Szwajcarii, Grecji, Niemiec), a także

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zob. np. wyrok z dnia 21 listopada 2001

r. w sprawie Al-Adsani przeciwko Zjednoczonemu Królestwu – załącznik nr 63 do

pisma Ministerstwa Sprawiedliwości). U podstaw immunitetu jurysdykcyjnego

państw obcych leży zasada równości państw (par in parem non habet imperium);

jest on wyrazem poszanowania suwerenności państw i zmierza do utrzymania

między państwami przyjaznych stosunków.

Badaniem, czy sądom polskim przysługuje w sprawie jurysdykcja na

podstawie ustawodawstwa krajowego należało zatem objąć – ściśle rzecz biorąc –

nie tylko przepisy kodeksu postępowania cywilnego w zakresie dotyczącym

łączników jurysdykcji krajowej, ale i normy międzynarodowego prawa publicznego

zwyczajowego w zakresie dotyczącym immunitetu państwa jako przesłanki

zwolnienia spod jurysdykcji krajowej.

Istnienie – w sprawie w świetle powołanego w skardze kasacyjnej art. 1103

pkt 3 k.p.c. – przesłanki pozytywnej jurysdykcji krajowej nie budzi wątpliwości.

Powód dochodzi wykonania zobowiązania z czynu niedozwolonego popełnionego w

Polsce, w sprawie zachodzi więc określony w tym przepisie łącznik jurysdykcji

krajowej w postaci powstania dochodzonego zobowiązania w Polsce. Doniosłe

praktycznie znaczenie ma zatem jedynie odpowiedź na pytanie o przysługiwanie

stronie pozwanej, jako państwu, immunitetu jurysdykcyjnego, czyli rozstrzygnięcie

nieporównanie trudniejszej – w istocie całkowicie pominiętej przez Sądy orzekające

w toku instancji – kwestii ziszczenia się w sprawie przesłanki negatywnej jurysdykcji

krajowej w postaci braku wspomnianego immunitetu; zwolnienia spod jurysdykcji

krajowej, nie wyrażonego w art. 1111 i 1112 k.p.c., lecz wynikającego z

powszechnie przyjętego zwyczaju międzynarodowego.

Treść zwyczajowej normy prawa międzynarodowego publicznego statuującej

immunitet jurysdykcyjny państwa należy ustalać według kryteriów, które zgodnie z

art. 38 ust. 1 lit. b statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (Dz.U. z

1947 r. Nr 23, poz. 90 ze zm.) decydują o istnieniu prawa zwyczajowego jako źródła

prawa międzynarodowego publicznego. Kryteriami tymi są: powszechna praktyka

oraz poczucie obowiązku prawnego stosowania się do określonego sposobu

postępowania. Materiał do ustaleń w tym względzie stanowią w szczególności

postanowienia konwencji bazylejskiej i konwencji Narodów Zjednoczonych,

orzecznictwo sądów międzynarodowych, rozstrzygnięcia sądów krajowych, teksty

zagranicznych aktów prawnych oraz wypowiedzi piśmiennictwa.

Uwzględniając akcentowany wcześniej związek niniejszej sprawy z wyrokiem

w sprawie Lechouritou należy podkreślić, że analizy opartej na wspomnianym

materiale nie można na użytek tej sprawy zastąpić odwołaniem się do

wymienionego wyroku, zawiera on bowiem wykładnię mającą znaczenie dla

przedmiotowego zakresu zastosowania rozporządzenia nr 44/01, natomiast nie

odnosi się do immunitetu jurysdykcyjnego państwa. Kwestia tego immunitetu

została świadomie pozostawiona przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

poza zasięgiem jego rozważań. Zgodnie z art. 267 TFUE, Trybunał, działając w

trybie prejudycjalnym, jest właściwy do dokonywania wykładni traktatów oraz

orzekania o ważności i wykładni aktów przyjętych przez instytucje, organy lub

jednostki organizacyjne Unii Europejskiej, nie ma więc kompetencji do wykładni

reguł ogólnego międzynarodowego prawa zwyczajowego (por. pkt 78 opinii

Rzecznika Generalnego w sprawie Lechouritou, http://curia.europa.eu). Z tego

powodu na tej podstawie, że określona sprawa przeciwko państwu nie ma

cywilnego charakteru w rozumieniu art. 1 ust.1 zdanie pierwsze rozporządzenia nr

44/01, nie można wnioskować, iż jest ona objęta immunitetem jurysdykcyjnym

państwa.

O ile samo przysługiwanie immunitetu państwom obcym w postępowaniu

przed sądami krajowymi nie budzi wątpliwości, o tyle problemem jest współcześnie

jego zakres. Zagadnienie to, wywołujące wyjątkowo duże zainteresowanie

piśmiennictwa, zazębia się mocno z kwestią dostępu do sądu i ochroną innych

podstawowych praw człowieka.

Do około lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku powszechnie przyznawano

państwu immunitet pełny (absolutny). Przysługiwał on we wszystkich sprawach,

niezależnie od ich charakteru, chyba że państwo się go zrzekło. W Polsce

koncepcja immunitetu pełnego znalazła wyraz jeszcze w uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1990 r., III PZP 9/90 (OSNC 1991,

nr 2-3, poz. 17). W wyniku stopniowego odchodzenia od tej koncepcji, obecnie w

Polsce, podobnie jak w innych państwach, za powszechnie przyjętą zasadę uznaje

się, że państwo obce ma immunitet jurysdykcyjny tylko w sprawach związanych z

władczą działalnością (acta iure imperii), nie przysługuje mu on natomiast w

sprawach związanych z udziałem w zwykłym obrocie cywilnym i gospodarczym

(acta iure gestionis) (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2008 r., III

CSK 293/07). Zakładając zatem, że żądanie powoda wiąże się, zgodnie z poglądem

wyrażonym w wyroku w sprawie Lechouritou, z działaniem strony pozwanej w

sferze imperium, strona ta niewątpliwie miałaby immunitet jurysdykcyjny. Jednakże

od pewnego czasu ujawniają się silne tendencje zmierzające do dalszego

ograniczenia immunitetu jurysdykcyjnego państw, także więc i te tendencje musiały

być w sprawie rozpatrzone.

Przede wszystkim chodzi tu o odstępstwo od immunitetu państwa w sprawach

o roszczenia z czynów niedozwolonych popełnionych – tak jak w niniejszej sprawie

– w państwie forum, czyli państwie sądu orzekającego (tort exception). Wyłączenie

w tym zakresie immunitetu państwa ma głębokie uzasadnienie celowościowe;

przemawia za nim silne powiązanie wniesionej sprawy z porządkiem prawnym

państwa sądu. Organy państwa, na którego obszarze doszło do określonych

zdarzeń, powinny mieć z racji sprawowanego zwierzchnictwa terytorialnego

możliwość oceny legalności tych zdarzeń.

Z jednym wyjątkiem pakistańskiej ustawy o immunitecie państwa z 1981 r., we

wszystkich państwach, w których uchwalono ustawy regulujące immunitet państw

obcych, ustawy te wyłączają immunitet pozwanego państwa obcego w odniesieniu

do spraw z deliktów wyrządzonych na terytorium państwa forum (§ 1605 /a/ /1/

amerykańskiej ustawy z 1976 r. – załącznik nr 11 do pisma Ministerstwa

Sprawiedliwości, art. 5 brytyjskiej ustawy z 1978 r., art. 7 singapurskiej ustawy z

1979 r. – załącznik nr 13 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości, art. 5 kanadyjskiej

ustawy z 1982 r. – załącznik nr 14 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości, art. 13

australijskiej ustawy, art. 6 południowoafrykańskiej ustawy, art. 2 lit. e ustawy z

1995 r. o immunitecie sądowym państw obcych przed sądami argentyńskimi –

załącznik nr 16 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości, art. 62/E ust. 1 lit. c

węgierskiego dekretu o prawie międzynarodowym prywatnym z 1979 r.,

http://ciec1.org/, i art. 10 japońskiej ustawy z 2009 r. o cywilnej jurysdykcji sądów

japońskich w sprawach dotyczących państw obcych).

Podobnie art. 11 konwencji bazylejskiej wyłącza powołanie się przez pozwane

państwo na immunitet jurysdykcyjny w sprawach o zadośćuczynienie za

uszkodzenie ciała lub naprawienie szkody wyrządzonej w mieniu, jeżeli

uszkodzenie to lub szkoda wynikło wskutek zdarzeń, które miały miejsce na

terytorium państwa sądu orzekającego, a sprawca był obecny na tym terytorium,

kiedy doszło do tych zdarzeń. Analogiczne rozwiązanie zawiera art. 12 konwencji

Narodów Zjednoczonych. Przewidziano je też w art. 3F projektu konwencji o

immunitecie państwa, przyjętego w 1982 r. w Montrealu przez Towarzystwo Prawa

Międzynarodowego (International Legal Materials 1983, t. 22, s. 287 i n.), a w

rezolucji Instytutu Prawa Międzynarodowego uchwalonej na konferencji w Bazylei w

1991 r. (Annuaire de l'Institut de Droit International 1992, t. 64-II, s. 267 i n.)

wyrządzenie szkody deliktem popełnionym w państwie forum wymieniono wśród

wskazówek przesądzających o istnieniu władzy jurysdykcyjnej państwa sądu.

Za tym, że pozwanemu państwu nie przysługuje immunitet w sprawach o

roszczenia z czynów niedozwolonych popełnionych w państwie forum opowiada się

także praktyka sądowa. Wyrazem tego stanowiska są np. rozstrzygnięcia

amerykańskiego sądu apelacyjnego z dnia 29 grudnia 1989 r. w sprawie Helen Liu

przeciwko Republice Chin (załącznik nr 51 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości),

greckiego Sądu Najwyższego z dnia 4 maja 2000 r. w sprawie Prefectury Voiotia

przeciwko Republice Federalnej Niemiec, zwanej sprawą Distomo (załącznik nr 19

do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości) i włoskiego Sądu Kasacyjnego z dnia 11

marca 2004 r. w sprawie Ferrini przeciwko Republice Federalnej Niemiec (załącznik

nr 31b do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości). Stanowisko to podziela wielu

autorów.

Przytoczony materiał dotyczący międzynarodowych aktów prawnych oraz

praktyki państw, jak też opinie nauki, dają podstawy do stwierdzenia, że obecnie nie

istnieje prawnomiędzynarodowy obowiązek przyznania obcemu państwu

immunitetu w sprawach o roszczenia z czynów niedozwolonych, jeżeli działanie

sprawcze miało miejsce w państwie sądu i sprawca w chwili tego działania

znajdował się na obszarze państwa sądu.

Na stwierdzeniu tym nie można jednak poprzestać. Uwzględniając

okoliczności sprawy wytoczonej przez powoda, należy jeszcze rozstrzygnąć, czy

obowiązująca norma prawa międzynarodowego publicznego zwyczajowego,

wyłączająca spod immunitetu jurysdykcyjnego sprawy przeciwko państwu o

roszczenia z czynów niedozwolonych wyrządzonych w państwie forum, może mieć

zastosowanie, gdy czyn niedozwolony miał miejsce kilkadziesiąt lat temu, kiedy

norma ta jeszcze nie obowiązywała. Przyjmowana w prawie międzynarodowym

publicznym reguła, uzależniająca doniosłość prawną zdarzeń od ich oceny według

norm obowiązujących w chwili ich ziszczenia się, mogłaby przemawiać za

udzieleniem na to pytanie odpowiedzi negatywnej. Reguła ta ma jednak aspekt

materialnoprawny; dotyczy skutków zdarzeń w sferze międzynarodowego prawa

publicznego, a immunitet państwa, choć jest instytucją międzynarodowego prawa

publicznego, ma wyraźnie procesowy charakter – wpływa na możliwość wydania

orzeczenia co do istoty sprawy. W dziedzinie prawa procesowego podstawowa

reguła intertemporalna jest inna; postępowanie wszczęte pod rządami nowego

prawa toczy się według tego prawa (zasada bezpośredniego stosowania nowego

prawa). Wyjątki od zasady bezpośredniego stosowania nowego prawa dopuszcza

się jedynie wtedy, gdy nowe prawo wchodzi w życie już w toku postępowania (zob.

np. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 1999 r., I

CKN 269/99, OSNC 2000, nr 2, poz. 29, oraz uchwały składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego – zasady prawnej – z dnia 17 stycznia 2001 r., III CZP 49/00,

OSNC 2001, nr 4, poz. 53), a w niniejszej sprawie taki przypadek nie występuje

Z tego względu należy opowiedzieć się za poddaniem oceny o przysługiwaniu

państwu immunitetu normie prawa międzynarodowego obowiązującej w chwili

podejmowania przez sąd decyzji o dopuszczalności postępowania w sprawie, a nie

w chwili nastąpienia zarzucanego przez powoda czynu niedozwolonego. Tak

rozstrzygnięty został podobny problem, powstały na gruncie amerykańskiej ustawy

o immunitetach, w wyroku Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych z dnia 7

czerwca 2004 r. w sprawie Marii Altmann przeciwko Austrii (por. pkt II.9h pisma

Ministerstwa Sprawiedliwości i załącznik nr 57 do tego pisma). Zdaniem tego Sądu,

nie ma przeszkód, aby przewidziane w ustawie odstępstwa od immunitetu stosować

także w sprawach, które dotyczą zdarzeń sprzed jej wejścia w życie, w tym zdarzeń

z okresu drugiej wojny światowej. Argumentu wspierającego zajęte stanowisko

dostarcza także rozwiązanie przyjęte w konwencji Narodów Zjednoczonych. Choć,

zgodnie z art. 4, nie można jej stosować w postępowaniach wszczętych przed jej

wejściem w życie, nie zostało wykluczone jej zastosowanie – ze względu na

niezamieszczenie w niej odpowiednika art. 35 ust. 3 konwencji bazylejskiej – w

postępowaniach wszczętych po jej wejściu w życie w sprawach dotyczących

zdarzeń wcześniejszych.

Po twierdzącej odpowiedzi na pytanie dotyczące możliwości zastosowania

obowiązującej obecnie normy międzynarodowego prawa publicznego

zwyczajowego, kolejną kwestią, która wymaga rozstrzygnięcia w związku z regułą

wyłączającą spod przyznawanego państwu immunitetu jurysdykcyjnego sprawy o

roszczenia z czynów niedozwolonych wyrządzonych w państwie sądu, jest pytanie,

czy wyłączenie to obejmuje również sprawy dotyczące zdarzeń zaistniałych w

czasie konfliktu zbrojnego, w szczególności zdarzeń o tak drastycznych cechach,

jak pacyfikacja Szczecyna.

Artykuł 31 konwencji bazylejskiej, stanowiąc, że żadne z jej postanowień nie

będzie wywierało wpływu na immunitety lub przywileje umawiającego się państwa w

odniesieniu do jakiegokolwiek działania lub zaniechania jego sił zbrojnych lub

jakiegokolwiek działania lub zaniechania wobec jego sił zbrojnych, gdy znajdują się

one na terytorium innego umawiającego się państwa, wyklucza zastosowanie

przewidzianego w art. 11 odstępstwa od immunitetu jurysdykcyjnego państwa w

sprawach o roszczenia z czynów niedozwolonych popełnionych w państwie forum w

przypadkach, które wynikły na tle konfliktów zbrojnych (zob. w związku z tym pkt

116 sprawozdania wyjaśniającego do konwencji – załącznik nr 2 do pisma

Ministerstwa Sprawiedliwości). Podobnie w komentarzu Komisji Prawa

Międzynarodowego do zbieżnego z art. 11 konwencji bazylejskiej art. 12 konwencji

Narodów Zjednoczonych, s. 44-46 (załącznik nr 4 do pisma Ministerstwa

Sprawiedliwości) wyrażono opinię o niestosowaniu tego przepisu w sprawach

wynikłych na tle działań zbrojnych. Pogląd taki przeważał w toku negocjacji nad tą

konwencją. Podobne stanowisko zajmują również autorzy, których wypowiedzi

przytoczone zostały w załącznikach nr 6 i 7 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości.

Jednocześnie trudno o przykład orzeczenia sądu krajowego, w którym sąd ten

uznałby, opierając się wyłącznie na tort exception, dopuszczalność dochodzenia

przeciwko państwu obcemu roszczeń ze zdarzeń objętych działaniami wojennymi

prowadzonymi na terytorium państwa sądu.

Specyfika konfliktów wojennych sprawia, że przysługiwanie państwom

immunitetu jurysdykcyjnego wydaje się najbardziej uzasadnione właśnie w

odniesieniu do spraw wynikłych ze zdarzeń objętych tymi konfliktami. Konflikt

zbrojny – z ofiarami w wielkiej skali, ogromem zniszczeń i cierpień – nie daje się

sprowadzić do relacji miedzy państwem – sprawcą, a poszkodowaną jednostką;

zachodzi przede wszystkim między państwami. Z tego względu tradycyjnie o

roszczeniach majątkowych wynikłych ze zdarzeń wojennych rozstrzyga się w

traktatach pokojowych, zmierzających do całościowego – w skali międzynarodowej i

indywidualnej – uregulowania następstw konfliktu wojennego. Immunitet

jurysdykcyjny państwa w takich sprawach stanowi środek gwarantujący

prawnomiędzynarodowy sposób regulowania roszczeń majątkowych wywodzonych

ze zdarzeń wojennych. Wykluczenie rozstrzygania sporów o te roszczenia przez

sądy ma przeciwdziałać temu, aby normalizacja wzajemnych stosunków między

państwami po zakończeniu wojny nie napotykała przeszkód wskutek wytaczania

wielu spraw o te roszczenia. Sprawy te mogłyby być czynnikiem podtrzymującym

spory polityczne, niekoniecznie zaś prowadzić do zaspokojenia dochodzonych

roszczeń w odpowiednim rozmiarze. Wskazany prawnomiędzynarodowy sposób

załatwiania roszczeń wynikłych ze zdarzeń objętych konfliktem wojennym,

połączony z przysługiwaniem immunitetu jurysdykcyjnego państwom obcym, ma

charakter rozwiązania uniwersalnego. W związku z tym nie można na ten sposób

załatwiania roszczeń ze zdarzeń objętych konfliktem wojennym patrzeć tylko z

perspektywy stosunków między Polską a Niemcami, tj. z perspektywy państw, które

zakończyły wojnę ponad sześćdziesiąt lat temu.

Przypadki działania sił zbrojnych jednego państwa na terytorium innego

państwa dotykają istoty suwerenności państwa i łączą się z wrażliwymi

zagadnieniami rzutującymi na stosunki dyplomatyczne i bezpieczeństwo narodowe

(zob. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 21 listopada 2001 r. w

sprawie McElhinney przeciwko Irlandii, LexPolonica nr 398441).

Jednakże choć nie można – jak wspomniano – wskazać przykładu orzeczenia

sądu krajowego, w którym sąd ten uznałby dopuszczalność dochodzenia przeciwko

obcemu państwu roszczeń wynikających ze zdarzeń objętych działaniami

wojennymi, opierając się wyłącznie na tym, że czyn niedozwolony miał miejsce w

państwie sądu orzekającego, to spotyka się rozstrzygnięcia sądów oraz wypowiedzi

piśmiennictwa dopuszczające dochodzenie takich roszczeń z odwołaniem się do

innych, ogólniejszych racji. Potrzeba rozpatrzenia tych racji jest w okolicznościach

niniejszej sprawy wyjątkowo doniosła ze względu na mogący budzić zasadnicze

wątpliwości natury aksjologicznej stan, w którym pojedyncze szkody deliktowe

pozostawałyby poza granicami immunitetu państwa, a krzywdy masowe wywołane

działaniami zbrojnymi państwa agresora byłyby nim objęte.

W wyroku w sprawie Distomo grecki Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że

jakkolwiek szkody będące wynikiem konfliktu zbrojnego powinny być w zasadzie

likwidowane w drodze umów międzynarodowych zawieranych po zakończeniu

wojny, to państwo nie może być chronione immunitetem wówczas, gdy konkretny

akt nie został podjęty wobec ludności cywilnej w ogólności, lecz skierowano go

przeciw konkretnym jednostkom, które ani bezpośrednio, ani pośrednio nie były

zaangażowane w działania zbrojne. Pogląd ten został odniesiony w szczególności

do aktów stanowiących zbrodnię przeciw ludzkości, będących nadużyciem władzy,

sprzecznych z powszechnie akceptowanymi regułami prawa międzynarodowego. W

omawianym wyroku odwołano się do wcześniejszych orzeczeń sądów Stanów

Zjednoczonych Ameryki Północnej. W orzeczeniach tych sądów, opartych na

amerykańskiej ustawie o immunitetach państw obcych z 1976 r. – m.in. w wyroku z

dnia 15 października 1985 r. w sprawie Von Dardel przeciwko Związkowi

Socjalistycznych Republik Radzieckich (załącznik nr 11 do pisma Ministerstwa

Sprawiedliwości) i wyroku w sprawie Helen Liu przeciwko Republice Chin – zajęto

stanowisko, że pozwane obce państwo nie ma immunitetu w sprawach związanych

z oczywistymi naruszeniami powszechnie akceptowanych reguł prawa

międzynarodowego. W sprawie Distomo grecki Sąd Najwyższy wyraził także

zapatrywanie, że państwo, które dopuszcza się naruszenia norm imperatywnych

(iuris cogentis) prawa międzynarodowego publicznego, zrzeka się w sposób

dorozumiany immunitetu.

Przejawem tej tendencji jest również wyrok włoskiego Sądu Kasacyjnego w

sprawie Ferrini przeciwko Republice Federalnej Niemiec. Uznano w nim, że nakaz

respektowania immunitetu pozwanego państwa nie obowiązuje, gdy działanie

sprawcze leżące u podstaw dochodzonego odszkodowania należy – tak jak

wskazane w tej sprawie deportacje na roboty przymusowe – do kategorii zbrodni

prawa międzynarodowego. Zbrodnie prawa międzynarodowego stanowią poważne

naruszenie imperatywnych norm chroniących prawa człowieka, które należą do

istoty międzynarodowego porządku prawnego i przeważają nad wszystkimi innymi

normami prawa międzynarodowego publicznego zarówno konwencyjnymi, jak i

zwyczajowymi, w tym dotyczącymi immunitetu państwa; każde państwo jest

zobowiązane do sankcjonowania ich naruszenia. Dodatkowo Sąd Kasacyjny

powołał się na to, że już od dawna immunitet funkcjonalny piastunów organów

państwa nie może być powoływany jako przeszkoda do pociągnięcia do

odpowiedzialności karnej sprawców zbrodni międzynarodowych. Ponieważ

immunitet przysługujący funkcjonariuszom państwa stanowi w istocie podtyp

immunitetu państwa (służy temu, aby immunitet państwa nie był obchodzony przez

wytaczanie powództw przeciw piastunom jego organów), nie powinno też być

powodów do utrzymywania immunitetu państwa w sprawach o naprawienie szkód

wyrządzonych przez zbrodnie międzynarodowe. Stanowisko zajęte w wyroku w

sprawie Ferrini przeciwko Republice Federalnej Niemiec podtrzymane zostało w

późniejszych wyrokach włoskiego Sądu Kasacyjnego, m.in. w wyroku z dnia 21

października 2008 r. w sprawie karnej, w której potomkowie ofiar pacyfikacji

miejscowości Civitella dochodzili odszkodowań od Republiki Federalnej Niemiec

(załącznik nr 36 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości).

Z przedstawionymi orzeczeniami współbrzmią zdania odrębne sędziów

orzekających w sprawach podobnych do powołanych, w których jednak zajęto

odmienne stanowisko, a więc uznano immunitet państwa. W szczególności w

sprawie Margellos przeciwko Republice Federalnej Niemiec, w której grecki

Najwyższy Sąd Szczególny, orzekając wyrokiem z dnia 17 września 2002 r.

(załącznik nr 19 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości), odstąpił ze skutkiem na

przyszłość od stanowiska zajętego w wyroku greckiego Sądu Najwyższego w

sprawie Distomo, sędziowie będący w mniejszości wyrazili przekonanie, że art. 31

konwencji bazylejskiej nie obejmuje zbrodni wojennych, których zakaz ma charakter

reguły iuris cogentis, a zatem hierarchicznie wyższej niż jakakolwiek inna reguła

prawa międzynarodowego. W ich ocenie, zbrodnie wojenne nie mogą być uznane

za element konfliktu zbrojnego uzasadniający odstąpienie od prawnozwyczajowej

zasady wyrażonej w art. 11 konwencji bazylejskiej. Podobnie w wyroku

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Al-Adsani przeciwko

Zjednoczonemu Królestwu argumentacja mniejszości sędziów na rzecz stanowiska

o nieprzysługiwaniu państwu (Kuwejtowi) immunitetu w sprawie wytoczonej w

Wielkiej Brytanii w związku ze zdarzeniem (torturami) mającym miejsce w Kuwejcie,

a więc w państwie niebędącym państwem sądu orzekającego, koncentruje się

wokół znaczenia zakazu tortur w prawie międzynarodowym i jego imperatywnego

charakteru. Podkreślają oni, że z takiego charakteru normy statuującej zakaz tortur

wynika jej pierwszeństwo przed każdą inną. W sprawie zaś McElhinney przeciwko

Irlandii sędziowie Europejskiego Trybunał Praw Człowieka będący w mniejszości

podkreślili, że sądy irlandzkie, uznając immunitet brytyjskiego Sekretariatu Stanu

Irlandii Północnej w związku z incydentem, w którym brytyjski żołnierz oddał strzały

na terytorium Irlandii (załączniki nr 37 i 38 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości),

dopuściły się nieproporcjonalnego w kontekście art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie

praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm. –

dalej: „konwencja europejska”) ograniczenia prawa do sądu.

Także część piśmiennictwa opowiada się za odmówieniem immunitetu

państwu w sprawach dotyczących poważnych naruszeń praw człowieka.

Przytaczane są – podobnie jak w orzecznictwie – różne uzasadnienia. Pojawia się

argument o domyślnym w tych przypadkach zrzeczeniu się immunitetu przez

państwo. Wysuwana jest zbliżona do konstrukcji nadużycia prawa koncepcja

„obezwładnienia” immunitetu państwa wskutek postępowania państwa w sposób

oczywiście sprzeczny z prawem międzynarodowym (Verwirkung). Wskazywana jest

analogia ze sprawami o pociągnięcie do odpowiedzialności karnej funkcjonariusza

państwa za naruszenie praw człowieka przy wykonywaniu swych funkcji. Argument

ten bywa łączony z twierdzeniem, że działanie sprzeczne z normami imperatywnymi

jest pozbawione władczego charakteru. Największą jednak wagę zwolennicy

odstąpienia od immunitetu państwa w sprawach dotyczących poważnych naruszeń

praw człowieka wiążą z koncepcją hierarchicznej nadrzędności norm iuris cogentis

w systemie prawa. Niektórzy ze zwolenników odstąpienia od immunitetu państwa w

sprawach dotyczących poważnych naruszeń praw człowieka szczególne znaczenie

z tego punktu widzenia przypisują normie gwarantującej dostęp do sądu (art. 6 ust.

1 konwencji europejskiej).

Jednakże w wielu orzeczeniach nie podzielono przedstawionych argumentów

mających przemawiać za wyłączeniem z zakresu immunitetu państwa spraw o

roszczenia wywodzone ze zdarzeń stanowiących poważne naruszenie praw

człowieka, w tym zaistniałych podczas konfliktu zbrojnego. Odrzuca je także

znaczna część piśmiennictwa.

Niewątpliwie państwo może zrzec się przysługującego mu immunitetu

jurysdykcyjnego, trafnie jednak zakwestionowano zasadność poglądów o

domyślnym zrzeczeniu się immunitetu przez państwo w rozpatrywanych

przypadkach. Zrzeczenie to miałoby być skutkiem bądź działania państwa w sposób

sprzeczny z normami imperatywnymi, bądź skutkiem przystąpienia przez państwo

do umowy międzynarodowej dotyczącej ochrony praw człowieka. Koncepcja

pierwsza opiera się na całkowicie dowolnym założeniu; nie uwzględnia tego, że

rezygnacja przez państwo z immunitetu musi nastąpić, tak jak złożenie każdego

innego oświadczenia woli, w sposób dostatecznie wyraźny, drugą zaś koncepcję

trudno pogodzić z wymaganiami prawa traktatów w zakresie odnoszącym się do

przystąpienia państwa do umowy międzynarodowej. Warto zauważyć, że nawet w

wyroku w sprawie Ferrini przeciwko Republice Federalnej Niemiec zdystansowano

się wobec argumentu odwołującego się do domyślnego zrzeczenia się immunitetu

przez pozwane państwo. Podobne stanowisko zajął amerykański sąd apelacyjny w

wyroku z dnia 1 lipca 1994 r. w sprawie Hugo Princz przeciwko Republice

Federalnej Niemiec związanej z holocaustem (załącznik nr 53a do pisma

Ministerstwa Sprawiedliwości). Stanowisko to zostało podtrzymane w wyrokach

sądów amerykańskich z dnia 8 kwietnia 1997 r. w sprawie Hirsz przeciwko

Republice Federalnej Niemiec i Izraelowi (załącznik nr 56 do pisma Ministerstwa

Sprawiedliwości) i z dnia 26 listopada 1996 r. oraz z dnia 10 lutego 1997 r. w

sprawie Smith przeciwko Libii, dotyczącym katastrofy lotniczej nad Lockerbie

(załącznik nr 54 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości).

Duże wątpliwości nasuwa też zbliżona do konstrukcji nadużycia prawa

koncepcja „obezwładnienia” immunitetu państwa wskutek postępowania państwa w

sposób oczywiście sprzeczny z prawem międzynarodowym. Wątpliwości dotyczą

przede wszystkim możliwości uzasadnienia tej koncepcji odwołaniem się do

ogólnych zasad prawa, o których mowa w art. 38 ust. 1 lit. c statutu

Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości. Immunitet państwa jest regulowany

międzynarodowym prawem zwyczajowym, a odwołanie się do ogólnych zasad

prawa jako źródła prawa międzynarodowego wchodzi w grę tylko w razie luki w

traktatowych lub zwyczajowych normach prawa międzynarodowego. Poza tym w

ramach tej koncepcji dochodziłoby do wyłączenia immunitetu państwa na podstawie

ocen słusznościowych, w związku z czym decyzja sądu w tym względzie zbliżałaby

się do aktu zastosowania represaliów, a jest wysoce wątpliwe, czy ze względu na

polityczny wymiar represaliów, ich stosowanie może należeć do sądów. Jeżeli

nawet tak, to w każdym razie, uwzględniając okoliczności niniejszej sprawy i

oceniając rzecz racjonalnie, trudno przyjąć zastosowanie przez sąd polski

represaliów wobec Republiki Federalnej Niemiec w związku ze zdarzeniami sprzed

ponad sześćdziesięciu lat. W tym kontekście warto też mieć na względzie, że

Polska również zasłania się immunitetem w sprawach zawisłych przeciwko niej

przed sądami zagranicznymi w związku z powojennymi aktami nacjonalizacyjnymi i

wywłaszczeniowymi. Przykładem może być sprawa rozstrzygnięta przez sąd

nowojorski, w której Theo Garb i inni powodowie dochodzili od Polski odszkodowań

z tytułu bezprawnego pozbawienia własności w ramach „zaplanowanej akcji

antysemickiej” (zob. pkt II.9 i pisma Ministerstwa Sprawiedliwości).

Grecki Najwyższy Sąd Szczególny w wyroku w sprawie Margellos przeciwko

Republice Federalnej Niemiec, odstępując ze skutkiem na przyszłość od

stanowiska zajętego w wyroku greckiego Sądu Najwyższego w sprawie Distomo,

wskazał, że działania zbrojne w ramach konfliktu wojennego przybierają różne

postacie, włącznie z akcjami odwetowymi sił zbrojnych agresora, także

nieproporcjonalnymi i okrutnymi. Z tego względu wyodrębnienie przez grecki Sąd

Najwyższy akcji podjętej w Distomo z pojęcia konfliktu zbrojnego jest sztuczne i nie

koresponduje z rzeczywistością, mimo więc nieproporcjonalności i okrucieństwa tej

akcji stanowiła ona element konfliktu zbrojnego. Jakkolwiek art. 3 konwencji

dotyczącej praw i zwyczajów wojny lądowej, podpisanej w Hadze w dniu 18

października 1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161), przewiduje roszczenia

odszkodowawcze na wypadek naruszenia przez stronę wojującą jej postanowień, to

nie zastrzega on sądowej drogi ich dochodzenia. Materia ta objęta jest

międzynarodowym prawem publicznym, które ogranicza w jej zakresie jurysdykcję

sądów przez normę przyznającą państwom immunitet. Zdaniem greckiego

Najwyższego Sądu Szczególnego, na obecnym etapie rozwoju prawa

międzynarodowego publicznego nie istnieje ogólnie akceptowana reguła

zezwalająca w ramach wyjątku od immunitetu państwa na dochodzenie przed

sądem roszczeń związanych z deliktami popełnionymi przez obce państwo na

obszarze państwa forum z udziałem sił zbrojnych państwa pozwanego; dotyczy to

zarówno deliktów popełnionych w czasie pokoju, jak i wojny. Brak klarownych

dowodów dotyczących praktyki międzynarodowej, które wskazywałyby na istnienie

takiego wyjątku.

Izba Lordów w wyroku z dnia 14 czerwca 2006 r. w sprawie Jones i inni

przeciwko Arabii Saudyjskiej o zadośćuczynienie za tortury, których wobec powoda

dopuścili się funkcjonariusze państwowi na terytorium Arabii Saudyjskiej (załącznik

nr 43 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości), respektując immunitet strony

pozwanej, uznała, odwołując się do wyroku kanadyjskiego sądu apelacyjnego z

dnia 30 czerwca 2004 r. w sprawie Bouzari przeciwko Islamskiej Republice Iranu

(załącznik nr 45 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości), że choć zakaz tortur jest

niewątpliwie imperatywną normą prawa międzynarodowego publicznego, to

immunitet państw obcych w sprawach o zadośćuczynienie za tortury nie godzi w ten

zakaz, a jedynie ogranicza jurysdykcję sądów krajowych do osądzenia tych spraw.

Immunitet państwa byłby sprzeczny z zakazem tortur tylko wtedy, gdyby

jednocześnie tkwiła w nim uzupełniająca norma procesowa nakazująca sądom

krajowym uznanie, w drodze wyjątku od zasady immunitetu państw obcych, swej

jurysdykcji w tych sprawach, tak jednak nie jest. Nie jest rzeczą sądu krajowego

„rozwijać” prawo międzynarodowe w drodze jednostronnego nadawania mu takiej

treści, która – jakkolwiek odpowiadająca wartościom tkwiącym w normach

imperatywnych prawa międzynarodowego i pożądana – nie jest akceptowana przez

inne państwa. O ile taki aktywizm w zakresie prawa krajowego mieści się w

granicach funkcji sędziowskich, o tyle nie może być akceptowany w dziedzinie

prawa międzynarodowego, które opiera się na wspólnej zgodzie państw. W sytuacji

zatem, w której brak dowodów na to, że państwa w drodze wyjątku od zasady

immunitetu akceptują jurysdykcję sądów krajowych w zawisłych przeciwko

państwom obcym sprawach wynikłych z naruszenia norm prawa

międzynarodowego o charakterze iuris cogentis, powinna mieć zastosowanie

zasada przysługiwania państwom obcym immunitetu.

Jako wyraz stanowiska, że naruszenie norm iuris cogentis nie pociąga za

sobą automatycznie sankcji w postaci usunięcia immunitetu jako przeszkody do

rozpoznania sprawy o naruszenie tych norm, można odczytywać też wyrok

Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 14 lutego 2002 r. w sprawie

Kongo przeciwko Belgi. W wyroku tym Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości

potwierdził oparty na prawie zwyczajowym immunitet osób sprawujących najwyższe

funkcje państwowe i nie dopatrzył się na obecnym etapie rozwoju tego prawa

wyjątku od wskazanego immunitetu (załącznik nr 58 do pisma Ministerstwa

Sprawiedliwości).

Także część doktryny, podzielonej co do poruszanego zagadnienia,

podkreśla, że nie może być mowy o sprzeczności między normami przyznającymi

państwu immunitet a normami iuris cogentis, ponieważ chodzi o dwa różne rodzaje

norm. Pierwsze mają charakter procesowy, a drugie materialnoprawny, dlatego nie

można wywodzić z normy zakazującej tortur nakazu uchylenia immunitetu państwa

w sprawach o zadośćuczynienie za tortury, podobnie jak nie można z normy

statuującej immunitet wyprowadzić sensownie normy zezwalającej na stosowanie

tortur. Materialna norma prawa międzynarodowego publicznego, nie gwarantując

możliwości jej sankcjonowania przed zagranicznym sądem krajowym, nie może tym

samym kolidować z normą dotyczącą immunitetu państwa, która to sankcjonowanie

uniemożliwia. Odrębność, z jednej strony, materialnych gwarancji w dziedzinie praw

człowieka, a z drugiej, procesowego obowiązku udzielenia ochrony w sferze tych

praw, daje się uzasadnić założeniami prawa międzynarodowego publicznego,

respektującymi suwerenność poszczególnych państw. Immunitet państwa, choć stoi

na przeszkodzie zbadaniu legalności postępowania państwa przed sądami

zagranicznymi, nie wyklucza załatwienia sporu z udziałem państwa metodami

typowymi dla prawa międzynarodowego publicznego.

W sprawie Al-Adsani przeciwko Zjednoczonemu Królestwu Europejski

Trybunał Praw Człowieka nie stwierdził naruszenia art. 6 ust. 1 konwencji

europejskiej przez sądy angielskie wskutek odmówienia zasądzenia od Kuwejtu, z

powołaniem się na przysługujący mu immunitet, zadośćuczynienia za tortury,

których dopuścili się funkcjonariusze państwowi na jego terytorium. Zdaniem

Trybunału, prawo dostępu do ochrony sądowej nie ma charakteru absolutnego.

Immunitet państwa jako instytucja prawa międzynarodowego publicznego służy

słusznej potrzebie – utrzymaniu przyjaznych relacji między suwerennymi

państwami. Odpowiadające ogólnym regułom prawa międzynarodowego

publicznego środki, mające u podstaw instytucję immunitetu, nie mogą też być co

do zasady uznane za nieproporcjonalne ograniczenie prawa do sądu. W ocenie

Trybunału, brak regulacji prawa międzynarodowego, orzeczeń sądowych lub innych

materiałów, które mogłyby skłaniać do wniosku o nieprzysługiwaniu państwu

immunitetu jurysdykcyjnego przed sądami zagranicznymi w sprawach cywilnych o

naprawienie szkód wyrządzonych aktami tortur. Także w sprawie McElhinney

przeciwko Irlandii Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał immunitet państwa za

dopuszczalne ograniczenie prawa dostępu do sądu. Podobnie w wyroku z dnia 12

grudnia 2002 r. w sprawie Kalogeropoulou i inni przeciwko Grecji i Republice

Federalnej Niemiec (załącznik nr 69 do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości)

powtórzył wywody zawarte w wyroku w sprawie Al-Adsani przeciwko

Zjednoczonemu Królestwu i przyjął, że uniemożliwienie przez greckie organy

administracyjne wszczęcia egzekucji z majątku Republiki Federalnej Niemiec

położonego na obszarze Grecji na poczet zaspokojenia należności stwierdzonych

prawomocnym orzeczeniem greckiego Sądu Najwyższego w sprawie Distomo nie

może być uważane za nieuzasadnione ograniczenie dostępu do sądu. W

odpowiedzi na argument, że zakaz zbrodni przeciw ludzkości stanowi normę iuris

cogentis, która wypiera normy regulujące immunitet państwa, ponownie wskazał, iż

obecnie pogląd sprzeciwiający się korzystaniu przez państwo przed sądami innego

państwa z immunitetu w sprawach cywilnych o odszkodowanie za zbrodnie przeciw

ludzkości nie ma dostatecznej akceptacji wśród państw.

W wyrokach w sprawie Al-Adsani przeciwko Zjednoczonemu Królestwu i

sprawie Kalogeropoulou i inni przeciwko Grecji i Republice Federalnej Niemiec

Europejski Trybunał Praw Człowieka odrzucił także analogię ze sprawami o

pociągnięcie do odpowiedzialności karnej funkcjonariusza państwa za naruszenie

przy wykonywaniu swych funkcji praw człowieka, łączoną zwykle przez jej

zwolenników z twierdzeniem, że działania sprzeczne z normami imperatywnymi są

pozbawione władczego charakteru. Stanowisko to harmonizuje z poglądem

wyrażonym w wyroku Izby Lordów w sprawie Jones przeciwko Arabii Saudyjskiej

oraz z rozstrzygnięciem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej zawartym w

wyroku w sprawie Lechouritou. Jak wskazał w tej sprawie w swej opinii (pkt 65)

Rzecznik Generalny, przyjęcie, że działania niemieckich sił zbrojnych nie stanowiły

w okolicznościach rozpatrywanego stanu faktycznego przejawu imperium, stałoby

się źródłem problemów dotyczących określenia podmiotu odpowiedzialnego.

Jeżeliby bowiem nie chodziło o acta iure imperii, to odpowiedzialność za szkodę

mogłaby być przypisana tylko konkretnym sprawcom, a nie państwu.

Należy ponadto zauważyć, że bezwzględne odmówienie państwu immunitetu

w postępowaniu rozpoznawczym w sprawach o naprawienie szkody wyrządzonej

czynem naruszającym prawa człowieka powinno się konsekwentnie łączyć także z

zanegowaniem immunitetu egzekucyjnego państwa w tych sprawach, obecnie

jednak wspólnota międzynarodowa zdecydowanie nie akceptuje odejścia od

immunitetu egzekucyjnego. Wymownym tego przykładem, oprócz wspomnianej

decyzji greckich organów administracyjnych uniemożliwiającej egzekucję

należności zasądzonej w sprawie Distomo, jest zawieszenie przez prezydenta

Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej stosowania rozwiązania pozwalającego

na wszczęcie egzekucji z majątku misji dyplomatycznych i urzędów konsularnych

państw wspierających terroryzm. Uznano, że stosowanie tego rozwiązania

naruszałoby zobowiązania traktatowe Stanów Zjednoczonych oraz pozbawiało

ochrony placówki amerykańskie za granicą.

Całościowe spojrzenie na omówiony materiał mający służyć do odtworzenia

treści obowiązującej obecnie zwyczajowej normy międzynarodowego prawa

publicznego w dziedzinie immunitetu jurysdykcyjnego państwa skłania do

podzielenia stanowiska o braku dostatecznych podstaw do stwierdzenia wyjątku

wyłączającego spod immunitetu państwa sprawy o roszczenia z objętych

działaniami zbrojnymi czynów niedozwolonych popełnionych na terytorium państwa

sądu orzekającego, które były wynikiem naruszenia praw człowieka. Wprawdzie

pewna część tego materiału – w szczególności wyrok greckiego Sądu Najwyższego

w sprawie Distomo, wyrok włoskiego Sądu Kasacyjnego w sprawie Ferrini

przeciwko Republice Federalnej Niemiec i głosy piśmiennictwa popierające

stanowisko zajęte w tych wyrokach – może wskazywać na zaczątki kształtowania

się reguły wykluczającej immunitet państwa we wszelkich sprawach związanych z

poważnymi naruszeniami praw człowieka, ale uwzględnienie innej, znacznej części

tego materiału – zwłaszcza wyroku greckiego Najwyższego Sądu Szczególnego w

sprawie Margellos przeciwko Republice Federalnej Niemiec, wyroku Izby Lordów w

sprawie Jones i inni przeciwko Arabii Saudyjskiej, wyroku Europejskiego Trybunału

Praw Człowieka w sprawie Al-Adsani przeciwko Zjednoczonemu Królestwu oraz

głosów piśmiennictwa akceptujących stanowisko zajęte w tych wyrokach – nie

pozwala przyjąć, że taka reguła już się ukształtowała. Choć więc mogłaby być

pożądana w świetle aksjologii praw człowieka, nie można przyjąć, że już

obowiązuje, ewentualne zaś wątpliwości w tym względzie rozstrzygnie

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, przed którym zawisła sprawa ze skargi

Republiki Federalnej Niemiec przeciwko Republice Włoskiej, zarzucającej Włochom

w związku z wyrokiem w sprawie Ferrini przeciwko Republice Federalnej Niemiec i

wyrokami w innych podobnych sprawach naruszenie swego międzynarodowego

zobowiązania przez nierespektowanie immunitetu jurysdykcyjnego przysługującego

Republice Federalnej Niemiec (załącznik nr 61 do pisma Ministerstwa

Sprawiedliwości).

Poza tym, nie negując wielkiej doniosłości współczesnej koncepcji praw

człowieka, należy pamiętać również o znaczeniu immunitetu państwa; oparty na

zasadzie równości państw, zakładający niepodleganie suwerennych państw swojej

wzajemnej jurysdykcji, służy utrzymywaniu przez państwa przyjaznych stosunków.

Eliminując więc oddziaływanie sądów krajowych na sytuację prawną państw

obcych, zapobiega powstawaniu napięć między państwami na tle poszanowania

suwerenności. Nie wyklucza przy tym załatwiania spraw nim objętych metodami

właściwymi prawu międzynarodowemu. O roszczeniach majątkowych wynikłych ze

zdarzeń wojennych tradycyjnie rozstrzyga się w traktatach międzynarodowych

zmierzających do całościowego rozwiązania następstw konfliktu wojennego i ten

sposób ich załatwienia jest najodpowiedniejszy ze względu na specyfikę konfliktów

wojennych.

Choć więc pacyfikacja S. przez niemieckie siły zbrojne stanowiła jaskrawe

pogwałcenie prawa wojny oraz prawa humanitarnego i – patrząc z perspektywy

dnia dzisiejszego – naruszała w sposób oczywisty bezwzględnie obowiązujące

normy o ochronie praw człowieka, wywodzone z niej sprawy o roszczenia

odszkodowawcze przeciwko Republice Federalnej Niemiec nie mogą być, w świetle

obowiązującej zwyczajowej normy prawa międzynarodowego publicznego, uznane

za wyłączone spod immunitetu jurysdykcyjnego państwa. Zgodnie z omówionym

orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, wyłączenie to nie

narusza art. 6 ust.1 konwencji europejskiej, gwarantującego prawo dostępu do

ochrony sądowej, a ocenę tę należy uznać za aktualną również na gruncie art. 45

ust. 1 Konstytucji, treść bowiem obu przepisów jest co do istoty zbieżna.

W każdym razie immunitet jurysdykcyjny państwa nie może być uznany za

niedopuszczalne ograniczenie prawa dostępu do sądu wówczas, gdy skarżącemu

przysługują alternatywne, rozsądne i efektywne środki prawne ochrony jego praw

(zob. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 18 lutego 1999 r. w

sprawie Waite i Kennedy przeciwko Republice Federalnej Niemiec, LexPolonica nr

400092). Środkiem takim jest co do zasady możliwość wytoczenia powództwa

przed sądami państwa, które dopuściło się naruszenia podstawowych praw

człowieka.

Przysługiwanie stronie pozwanej immunitetu oznacza nieziszczenie się w

sprawie wymaganej przez kodeks postępowania cywilnego w brzmieniu sprzed

nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r. przesłanki jurysdykcji

krajowej – braku immunitetu jurysdykcyjnego. Z tego względu art. 1103 pkt 3 k.p.c.,

mimo istnienia w sprawie określonego w nim łącznika jurysdykcji krajowej nie mógł

mieć w niej zastosowania.

Twierdzenia powoda, że na istnienie jurysdykcji krajowej w niniejszej sprawie

wskazuje postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2007 r., I CO 29/07

(nie publ.), którym określono na podstawie art. 45 k.p.c. sąd właściwy do

rozpoznania analogicznej sprawy, nie można podzielić. Pogląd, że oznaczenie sądu

miejscowo właściwego przez Sąd Najwyższy na podstawie art. 45 k.p.c. powinno

być poprzedzone zbadaniem jurysdykcji krajowej, choć spotykany w piśmiennictwie

i przyjęty w dawniejszej judykaturze (por. w szczególności postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 30 sierpnia 1965 r., IV CO 20/65, nie publ., i z dnia 14 lutego

1985 r., II CO 13/85, OSNCP 1985, nr 12, poz. 196), nie jest trafny i obecnie w

orzecznictwie w zasadzie niepodtrzymywany. Założeniem organizacji sądownictwa

jest podział pracy między sądami, dlatego – jak trafnie wyjaśniono w najnowszym

piśmiennictwie – istnienie w sprawie jurysdykcji krajowej nie powinno być

przedmiotem oceny dowolnego sądu, lecz sądu właściwego. Poza tym gdyby nawet

Sąd Najwyższy był zobowiązany do zbadania jurysdykcji krajowej przed

oznaczeniem sądu właściwego, wynik tego badania nie mógłby być wiążący dla

sądu wskazanego jako właściwy, Sąd ten bowiem ma obowiązek samodzielnego

zbadania wszystkich bezwzględnych przesłanek procesowych.

Z przeprowadzonej kontroli kasacyjnej zaskarżonego postanowienia wynika,

że mimo błędnego uzasadnia odpowiada ono prawu, dlatego skargę kasacyjną

powoda należało na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalić.