IV CSK 462/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 462/11

POSTANOWIENIE

Dnia 18 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku B. R. i M. R.

przy uczestnictwie P. G. i A. G.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 13 stycznia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 8 lutego 2010 r. oddalił wniosek B. R.

i M. R. o wykreślenie z działu III księgi wieczystej Kw nr x roszczenia o zawarcie

umowy sprzedaży lokalu mieszkalnego na rzecz uczestników postępowania małżonków P. i A. G., przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące

ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną.

W dniu 23 lutego 2007 r. w dziale III księgi wieczystej KW nr x, założonej w

wyniku wydzielenia z księgi wieczystej KW nr y, zostało wpisane na rzecz

uczestników postępowania roszczenie o zawarcie umowy sprzedaży lokalu nr 6, o

powierzchni 65,74 m2 na pierwszym piętrze w budynku F wraz z jednym miejscem

parkingowym w hali garażowej i komórką lokatorską w tymże budynku oraz

przynależnymi

prawami,

w

szczególności

z proporcjonalnym

udziałem

w

nieruchomości, za cenę i na warunkach określonych w umowie zawartej w dniu 21

października 2005 r. w formie aktu notarialnego Rep.[…], sporządzonego w G.

przez notariusza E. O. Roszczenie to zostało przeniesione do współobciążenia z

księgą wieczystą nr z; do księgi macierzystej (KW nr y) wpisano je w dniu 12

stycznia 2005 r.

Sąd Rejonowy uznał, że w opisanych okolicznościach doszło do wpisu

roszczenia

przyszłego, dotyczącego lokalu mieszkalnego, który w chwili zawarcia

wzmiankowanej umowy jeszcze nie istniał. Roszczenie to – zgodnie z treścią wpisu

- stało się wymagalne z dniem 30 listopada 2005 r. i od tej daty należy liczyć bieg

rocznego terminu do jego wykreślenia (art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece, tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361

ze zm.; dalej: „u.k.w.h.”). Uczestnicy postępowania w dniu 13 listopada 2006 r.

wnieśli pozew przeciwko D. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w S. o

zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli przenoszącego na ich rzecz własności

lokalu na podstawie umowy z dnia 21 października 2005 r., a więc przed upływem

terminu przewidzianego w art. 19 ust. 3 u.k.w.h. Z tego względu wniosek o

wykreślenie roszczenia nie mógł być uwzględniony. Bez znaczenia jest przy tym

okoliczność, czy powództwo to zostało wytoczone przeciwko podmiotowi biernie

legitymowanemu, gdyż art. 19 ust. 2 u.k.w.h. o przesłance tej nie wspomina.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 13 stycznia 2011 r. oddalił apelację

wnioskodawców od postanowienia Sądu Rejonowego, aprobując przyjęte za

podstawę zaskarżonego orzeczenia ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego

(art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), wnioskodawcy zarzucili naruszenie:

- art. 19 ust. 3 u.k.w.h. przez niewłaściwe zastosowanie wynikające

z wadliwego uznania, że roszczenie wpisane w księdze wieczystej nr x na rzecz

uczestników postępowania ma charakter roszczenia przyszłego i stało się

wymagalne z dniem 30 listopada 2005 r.;

- art. 19 ust. 2 u.k.w.h. przez błędną wykładnię polegająca na uznaniu, że

przepis ten nie nakłada na uczestników postępowania obowiązku wykazania

w ściśle określonym przedziale czasowym („przed upływem roku od dnia wpisu”)

wystąpienia do sądu z właściwym powództwem;

- art. 19 ust. 1 i art. 19 ust. 2 u.k.w.h. w związku z art. 198 § 1 k.p.c. przez

błędną wykładnię i przyjęcie, że bieg terminu do wykreślenia roszczenia na

jednostronny

wniosek

właściciela

przerywa

wystąpienie

z

powództwem

o ustanowienie prawa objętego wpisem przeciwko innej osobie niż aktualny

właściciel nieruchomości.

Powołując się na powyższe zarzuty, wnioskodawcy wnieśli o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i uwzględnienie apelacji, ewentualnie o uchylenie

tego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnicy postępowania wnieśli o jej

oddalenie i zasądzenie na ich rzecz od wnioskodawców kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wykreślenie wpisanego do księgi wieczystej roszczenia o przeniesienie

własności nieruchomości lub użytkowania wieczystego albo o ustanowienie

ograniczonego prawa rzeczowego na wniosek właściciela nieruchomości lub

wieczystego

użytkownika

zostało

uwarunkowane

spełnieniem

przesłanek

określonych w art. 19 u.k.w.h. Przesłanki te zostały zróżnicowane w zależności od

charakteru roszczenia zabezpieczonego wpisem oraz podjęcia przez uprawnionego

określonych działań.

Roszczenie istniejące może być wykreślone po upływie roku od dnia wpisu

w księdze wieczystej, jeżeli w tym terminie nie złożono wniosku o wpis prawa,

którego dotyczy roszczenie; jeżeli złożony w tym terminie wniosek nie został

uwzględniony, roszczenie może być wykreślone z chwilą uprawomocnienia się

orzeczenia

odmawiającego

uwzględnienia

wniosku

(ust.

1). Jeżeli

jednak

uprawniony wykaże przed upływem roku od dnia wpisu, że wystąpił do sądu

o przeniesienie lub ustanowienie prawa określonego w ust. 1, bieg terminu do

wykreślenia roszczenia liczy się od dnia zakończenia postępowania, jednakże

w razie nieuwzględnienia żądania roszczenie może być wykreślone z chwilą

zakończenia postępowania (ust. 2). W razie wpisu roszczenia przyszłego bieg

terminu do wykreślenia takiego roszczenia liczy się od dnia, w którym stało się ono

wymagalne (ust. 3).

Z przytoczonych unormowań wynika, że prawidłowe rozstrzygnięcie wniosku

o wykreślenie wpisu wymaga w pierwszym rzędzie rozważenia charakteru

zabezpieczonego nim roszczenia. Sąd Okręgowy - wychodząc z tego założenia uznał, że roszczenie objęte wnioskiem o wykreślenie wpisane zostało do księgi

wieczystej jako roszczenie przyszłe. Wniosek ten wysnuł z treści ujawnionego

w księdze wieczystej, roszczenia określającego termin zawarcia umowy sprzedaży

lokalu (30 listopada 2005 r.). Wskazał przy tym, że w chwili zawarcia umowy z dnia

21 października 2005 r. lokal ten jeszcze nie istniał. Ocena ta – co trafnie zarzucili

skarżący - budzi jednak istotne zastrzeżenia.

Z przyjętych za podstawę zaskarżonego postanowienia ustaleń faktycznych

wynika, że w księdze wieczystej Kw nr x wpisane zostało na rzecz uczestników

postępowania roszczenie o zawarcie umowy sprzedaży szczegółowo opisanego

lokalu mieszkalnego wraz z miejscem parkingowym i komórką lokatorską oraz

udziałem w nieruchomości, na warunkach określonych w umowie z dnia 21

października 2005 r. w terminie do dnia 30 listopada 2005 r. Wbrew odmiennemu

zapatrywaniu Sądu Okręgowego, ujęta w powyższy sposób treść zabezpieczonego

roszczenia nie stanowi dostatecznej podstawy do uznania, że roszczenie to ma

charakter przyszły. Określenie przyszłego terminu realizacji konkretnego roszczenia

możliwe jest wszakże w odniesieniu do roszczeń istniejących. Z treści

przytoczonego roszczenia nie wynika również, że dotyczy ono lokalu, który nie

został jeszcze wybudowany. Być może wniosek taki wynika z treści umowy z dnia

21 października 2005 r., do której nawiązuje wpis przedmiotowego roszczenia,

jednakże umowa ta nie była przedmiotem analizy Sądów meriti.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwrócono uwagę, że sąd wieczystoksięgowy nie tylko może, ale musi dokonać wykładni umowy stanowiącej podstawę

żądania dokonania wpisu (wykreślenia) w księdze wieczystej. Uzasadnione jest to

potrzebą oceny skuteczności materialnoprawnej tej umowy, a więc zgodnego

zamiaru stron i celu umowy. Wykładni tej dokonuje się jedynie na podstawie tekstu

dokumentu i treści księgi wieczystej; nie przeprowadza się innych dowodów,

w szczególności nie wysłuchuje się stron czynności prawnej dla ustalenia ich

zgodnego zamiaru i celu umowy (zob. postanowienie z dnia 30 września 2009 r.,

V CSK 63/09, niepubl). Podkreśla się przy tym, że konieczność taka zachodzi

również w sytuacji, gdy dokonano już wpisu określonego prawa na podstawie tej

umowy i zgłoszony został wniosek o jego wykreślenie (zob. postanowienie z dnia

23 listopada 2011 r., IV CSK 123/11, niepubl.).

Skład orzekający w pełni aprobuje powyższe zapatrywanie, gdyż określenie

charakteru konkretnego roszczenia zazwyczaj wymaga przeprowadzenia analizy

treści umowy, z której to roszczenie wynika. Sąd Okręgowy dokonał oceny

charakteru roszczenia objętego wnioskiem o wykreślenie z pominięciem treści

umowy z dnia 21 października 2005 r. Było to nieuzasadnione tym bardziej, że

według zarówno wnioskodawców, jak i uczestników postępowania ujawnione

roszczenie miało charakter roszczenia istniejącego.

Skarżący, kwestionując ocenę Sądu Okręgowego, nie

wytknęli wprost

naruszenia art. 65 k.c. Nie można jednak skutecznie odeprzeć podniesionego przez

nich zarzutu obrazy art. 19 ust. 3 u.k.w.h., skoro Sąd Okręgowy zastosował ten

przepis bez wskazania przesłanek usprawiedliwiających uznanie, że roszczenie

wpisane na rzecz uczestników postępowania zostało ujawnione jako roszczenie

przyszłe. Przesądzenie tej kwestii, stanowi – jak już wspomniano – punkt wyjścia

do oceny zasadności wniosku i determinuje konieczność jego rozważenia przez

pryzmat właściwych przesłanek, przewidzianych w art. 19 ust. 1-3 u.k.w.h.

Trafnie zarzucili skarżący Sądowi Okręgowemu dokonanie błędnej wykładni

art. 19 ust. 2 u.k.w.h. polegającej na uznaniu, że dla zastosowania tego przepisu

istotny jest sam fakt wystąpienia przez uprawnionego w określonym czasie do sądu

o przeniesienie lub ustanowienie prawa, którego dotyczy wpisane roszczenie,

obojętna zaś pozostaje kwestia, czy adresatem tego żądania jest podmiot biernie

legitymowany. Takie rozumienie powołanego przepisu prowadzi wprost do - nie

dającego się zaakceptować i mogącego stanowić pole do nadużyć - wniosku, że

bieg terminu do wykreślenia roszczenia przerywa akcja uprawnionego podjęta

przeciwko komukolwiek.

Chybiony natomiast okazał się zarzut błędnej wykładni art. 19 ust. 2 u.k.w.h.

przez uznanie, że uprawniony nie ma obowiązku wykazania w zakreślonym

terminie (przed upływem roku od dnia wpisu), że wystąpił do sądu ze stosownym

powództwem przeciwko właścicielowi nieruchomości. Nałożenie na uprawnionego

takiego obowiązku wymagałoby wprowadzenia specjalnego trybu postępowania

umożliwiającego stwierdzenie jego wykonania, przede wszystkim wskazania sądu,

przed

którym

postępowania

takie

mogłoby zostać

przeprowadzone,

jego

uczestników, a także sposobu zakończenia. Ustawodawca takiego specjalnego

postępowania – co jest oczywiste - nie przewidział. Oznacza to, że wykazanie

wystąpienia do sądu ze stosownym żądaniem w zastrzeżonym terminie może

nastąpić w postępowaniu wszczętym na skutek wniosku o wykreślenie roszczenia,

a więc po upływie roku od dnia wpisu.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.