IV CSK 461/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 461/13

POSTANOWIENIE

Dnia 10 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Anna Owczarek

w sprawie z wniosku Gminy Z.

przy uczestnictwie K. W. i innych,

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 kwietnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w R.

z dnia 28 lutego 2013 r.

uchyla

zaskarżone

postanowienie

i

oddala

apelację

uczestnika K. W. od postanowienia Sądu Rejonowego w R. z

dnia 3 kwietnia 2012 r. nie obciążając go kosztami postępowania

apelacyjnego i kasacyjnego na rzecz wnioskodawcy.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2012 r. Sąd Rejonowy w R. stwierdził, że

Gmina Z. nabyła przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 2001 r. własność

nieruchomości położonej w miejscowości B., gmina Z., oznaczonej jako działka nr

541 o pow. 0,6894 ha, objętej księgą wieczystą …9733/4 prowadzoną przez Sąd

Rejonowy w R.

Podstawą postanowienia były następujące ustalenia faktyczne.

Posiadaczem przedmiotowej działki według wpisu do ewidencji gruntów jest

J. W. Działka stanowiła część większej nieruchomości o obszarze 8,62 ha

stanowiącej gospodarstwo ogrodnicze. J. W. wydzielił przez swoje grunty od

głównej ulicy dojazd do sadu i działek ogrodniczych. Około 1960 r. podjął decyzję o

sprzedaży ziemi i w tym celu podzielił grunt na mniejsze działki. Ze swoich gruntów

zapewnił drogę dojazdową do nich o szerokości 3 m, zaś nabywcy działek mieli

zapewnić dalsze 3 m na drogę do łącznej jej szerokości 6 m. W 1961 r J. W. złożył

wniosek o odłączenie z pierwotnej księgi wieczystej prowadzonej dla całej dużej

nieruchomości (Kw nr … 6464) 25 wydzielonych z niej działek. Na sporządzonym

wówczas planie podziału wydzielone zostały również działki nr 6/17, 7/6 i 8/2 o

pow.

0,06970

ha

przeznaczone

na

drogę

mającą

stanowić

dojazd

do

sprzedawanych przez niego działek. W 1964 r. wydana została decyzja Wydziału

Rolnictwa i Leśnictwa PPRN w R. dokonująca zmian w operacie ewidencji

gruntów, wyłączająca jako grunty zwolnione pod drogę w klasie V – 0,10 ha i w

klasie IV - 0,16 ha. J. W. zmarł w 1970 r., spadek po nim odziedziczyła żona i

dzieci. Droga, z której korzystają mieszkańcy wsi składa się z działek: nr 541

o powierzchni 0,6894 ha i nr 164 o powierzchni 0,1245 ha. Droga uważana jest za

drogę lokalną publiczną. W latach 70 – tych wzdłuż drogi została przeciągnięta linia

energetyczna. W pasie drogi Gmina Z. wybudowała sieć wodociągową. W 1999 r.

Gmina rozpoczęła w pasie drogi inwestycję

polegającą na budowie sieci

kanalizacyjnej i sanitarnej. Droga została oświetlona ze środków Gminy. Na drodze

w części obejmującej działkę nr 164 został położony asfalt. Po modernizacji

ewidencji gruntów droga ma szerokość 6 – 7 m, a w jej powierzchni są cząstkowe

powierzchnie działek przyległych, dla których były urządzone księgi wieczyste.

Działka nr 541 odpowiada działkom hipotecznym nr 6/17 i 7/6, działka nr 164

odpowiada

działce hipotecznej nr 8/2. W wyniku nowego opracowania operatu

ewidencji gruntów nastąpiła zmiana oznaczenia działek i różnica ich powierzchni.

Po śmierci J. W. nikt nie zgłaszał pretensji do działki nr 541 i nie wykonywał w

stosunku do niej żadnych czynności. Pozostałą po J. W. działkę ogrodniczą objął K.

W. W 1982 r. działki będące w jego posiadaniu zostały zlicytowane, a K. W.

zamieszkał w R. i przestał przyjeżdżać do miejscowości B. Po licytacji działka nr

164 została przekazana Gminie Z., która została wpisana w ewidencji jako

posiadacz samoistny. W 2002 r. K. W. zwrócił się do Gminy Z. o wypłacenie

odszkodowania za grunty zajęte pod drogę oznaczone jako działka nr 541 i został

poinformowany, że zarząd Gminy podejmie decyzje po przedstawieniu stanu

prawnego działki. W 2004 r. zapadły ustalenia, że K. W. przeprowadzi sprawę

spadkową po ojcu i aktem notarialnym przeniesie własność tej działki na Gminę za

rekompensatę w kwocie 10 tys. zł.

W ocenie prawnej przytoczonych ustaleń Sąd Rejonowy przyjął, że Gmina Z.

władała w sposób właścicielski działką nr 541, była jej samoistnym posiadaczem w

złej wierze od 11 grudnia 1970 r. tj. od śmierci J. W. Przed tą datą z drogi uważanej

za publiczną korzystali mieszkańcy wsi bez obciążeń na rzecz właściciela, a po

jego śmierci nie sprzeciwiali się temu jego spadkobiercy. Gmina dokonała szeregu

inwestycji i ponosiła wydatki związane z korzystaniem z drogi przez mieszkańców,

uzewnętrzniając w ten sposób wolę władania spornym pasem gruntu jak właściciel.

Takiej kwalifikacji posiadania Gminy będącej w złej wierze nie podważa fakt

podejmowania

czynności zmierzających

do

uregulowania

stanu

prawnego

nieruchomości. Liczony od 1 stycznia 1971 r. trzydziestoletni termin zasiedzenia

upłynął w dniu 1 stycznia 2001 r.

Postanowieniem z dnia 28 lutego 2013 r. Sąd Okręgowy w R., na skutek

apelacji K. W., zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że wniosek

oddalił.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd Okręgowy wskazał, że przed reformą

administracji państwowej, na podstawie uchwał dawnych WRN lub Ministra

Komunikacji drogi były zaliczane do określonej kategorii (gminna, wojewódzka,

krajowa). Każda inna droga zajmująca grunt prywatny, mimo posiadania

charakteru, czy spełniania funkcji drogi publicznej, przy braku aktu zaliczenia jej do

stosownej kategorii drogi w dacie nastąpienia skutku prawnego ex lege (1 stycznia

1999 r.) nie podlegała nacjonalizacji, czy komunalizacji w trybie art. 73 ustawy

z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące

administrację publiczną (Dz.U. Nr 133, poz. 872). W odniesieniu do działki nr 541

taki akt administracyjny zaliczenia nie został wydany. W wyniku oceny

zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego Sąd Okręgowy doszedł do

odmiennych wniosków niż Sąd pierwszej instancji uznając, że władanie

przedmiotową nieruchomością przez Gminę nie było posiadaniem dla siebie

(animus rem sibi habendi), która to postać władztwa jest zgodnie z art. 336 k.c.

w zw. z art. 172 k.c. niezbędnym warunkiem prowadzącym do nabycia własności

przez zasiedzenie. Władanie nieruchomością dla dobra innych, tak jak w przypadku

wnioskodawcy – Gminy Z. nie spełnia przesłanki zasiedzenia jaką jest charakter

posiadania właścicielskiego. Stwierdził, że dla zaistnienia samoistności posiadania

konieczne jest – co pominął Sąd Rejonowy - wykonywanie przez posiadacza

czynności faktycznych wskazujących na samodzielny, rzeczywisty i niezależny od

woli

innej

osoby

stan

władztwa.

Przymioty

te

nie

zaistniały

po stronie

wnioskodawcy, co uzasadniało oddalenie wniosku.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie art. 172 § 2 k.c.

w zw. z art. 1 i 2 ustawy o samorządzie gminnym z dnia 8 marca 1990 r. i art. 33

k.c. polegające na nieuwzględnieniu, że

zasady animus rem sibi habendi nie

można wyłączyć wobec gminy w związku z uregulowaniem zawartym w art. 1 i 2

ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (jedn. tekst Dz.U. z 2013 r.,

poz. 594 ze zm. – dalej u.s.g.) i posiadaniem przez gminę nieruchomość w związku

z realizacją zadań, do których została powołana.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, która weszła

w życie 27 maja 1990 r. powołała do życia gminy jako jednostki samorządu

terytorialnego wyposażone w osobowość prawną i samodzielność podlegającą

ochronie sądowej (art. 2). Z dniem 27 maja 1990 r., na podstawie ustawy z dnia

10 maja 1990 r. przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym

i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 32, poz. 191 ze zm. – dalej

jako p.w. u.s.t) mienie ogólnonarodowe (państwowe), w tym „należące” do

dotychczasowych gmin stało się z mocy prawa mieniem komunalnym (art. 7 ust. 1).

Przejęcie to obejmowało mienie, do którego poprzednicy mieli tytuł prawny, ale

także posiadane bez takiego tytułu (art. 5). Wraz z nabyciem mienia następowało

przeniesienie posiadania. Gmina stała się następcą prawnym Skarbu Państwa, co

w warunkach określonych w art. 176 k.c. pozwala doliczyć do czasu, przez który

sama jest posiadaczem, czas posiadania swego poprzednika.

Gmina jako osoba prawna może nabywać w obrocie cywilnoprawnym

majątek (art. 44 pkt 5 u.s.g.), z ograniczeniem jednak do majątku, który jest

niezbędny do wykonywania jej statutowych zadań. Możność nabywania majątku

obejmuje także jego nabywanie w drodze zasiedzenia.

Dla istnienia posiadania samoistnego niezbędne jest faktyczne władanie

rzeczą. Przy posiadaniu samoistnym odpowiadającym prawu własności oznacza to

korzystanie z rzeczy w taki sposób jak właściciel. W okolicznościach przedmiotowej

sprawy faktyczne władztwo nad nieruchomością (corpus posesionis) po stronie

wnioskodawcy w zakresie odpowiadającym prawu własności zostało przyjęte

zgodnie przez oba Sądy orzekające. W różny sposób Sądy oceniły natomiast drugi

element tego władztwa, stanowiący kryterium odróżnienia posiadania samoistnego

od posiadania zależnego, w postaci woli władania dla siebie (animus rem sibi

habendi).

Przejawia

się

ona

w

wykonywaniu

czynności,

manifestujących

przekonanie posiadacza, że faktyczny stosunek do rzeczy stanowi jego własną

i nieograniczoną sferę dyspozycji. Posiadacza obciąża obowiązek wykazania faktu

władania rzeczą, nie ma natomiast obowiązku dowiedzenia, że włada rzeczą „dla

siebie”. Czynnik woli jako składnika posiadania należy do kwestii prawa

materialnego, natomiast jej zewnętrzne przejawy sytuują się w sferze przynależnych do problemów procesowych ustaleń faktycznych i oceny dowodów.

Okoliczności uzyskania władania nieruchomością nie mają znaczenia dla

oceny tego władania jako posiadania samoistnego. Władanie przez Skarb Państwa

cudzą nieruchomością uzyskaną w ramach sprawowania władzy publicznej może

być posiadaniem samoistnym prowadzącym do zasiedzenia (uchwała całej izby

Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2007 r., III CZP 30/07, OSNC 2008, nr 5,

poz. 43). W sprawie nie zostało ustalone, że objęcie przedmiotowej działki we

władanie przez Skarb Państwa miało cechy czynności z zakresu funkcji publicznej

Państwa.

Rzeczy wyłączone z obiegu nie mogą stanowić przedmiotu obrotu cywilnego,

co wyłącza możliwość ich zasiedzenia, chyba że utraciły charakter dobra

publicznego. Wyłączenie to obejmuje miedzy innymi dobra publiczne takie jak

drogi. Sama możliwość korzystania z drogi publicznej nie ma cech posiadania na

gruncie

prawa

cywilnego,

lecz

stanowi

korzystanie

ze

sfery

wolności

gwarantowanej obywatelowi przez państwo. Przedmiotowa nieruchomość - jak

ustalił Sąd Okręgowy - nie jest jednak drogą w znaczeniu prawnym.

Zasadnie na tym tle zarzuca skarżący błędną ocenę ustalonego w sprawie

i niespornego między stronami stanu faktycznego, pod kątem zastosowania art.

172 k.c., u podstaw której legło błędne utożsamienie przez Sąd Okręgowy woli

władania

przez

wnioskodawcę

nieruchomością

dla

siebie

ze

sposobem

wykorzystywania posiadanej nieruchomości dla realizacji ustawowo określonych

zadań gminy, pośród których art. 7 ust. 1 pkt 2 u.s.g. wymienia jako zadanie własne

sprawę gminnych dróg, a w pkt 3 sprawy wodociągów, zaopatrzenia w wodę,

kanalizacji, zaopatrzenia w energię elektryczną, bezpieczeństwa.

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

uchylił zaskarżone postanowienie i oddalił apelację uczestnika K. W. od

postanowienia Sądu Rejonowego, nieobciążając go kosztami postępowania na

rzecz wnioskodawcy, z uwagi na brak podstaw do odstąpienia od zasady

określonej w art. 520 § 1 k.p.c.