IV CSK 449/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 449/11

POSTANOWIENIE

Dnia 19 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku S. S.

przy uczestnictwie M. B.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 9 czerwca 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

W

sprawie

o

podział

majątku

wspólnego

Sąd

pierwszej

instancji

postanowieniem wstępnym z dnia 10 września 2009 r. stwierdził nieważność

w całości umowy majątkowej małżeńskiej, zawartej w formie aktu notarialnego

pomiędzy wnioskodawcą a uczestniczką postępowania w dniu 1 sierpnia 1994 r.

Uznał, że nieważność w całości umowy uzasadnia to, że stworzyła ona między

małżonkami ustrój majątkowy nie znany prawu polskiemu, ponieważ z mocy tej

umowy miały powstać trzy masy majątkowe, a wśród nich także i majątek wspólny,

którego nie da się pogodzić z ustrojem rozdzielności majątkowej. W konkluzji Sąd

ten uznał, że w wyniku sprzeczności umowy z ustawą, a mianowicie z art. 47 § 1

k.r.i.o., umowa stron jest w całości nieważna wobec ustalenia nią stosunków

majątkowych w sposób sprzeczny z tym przepisem.

W wyniku uwzględnienia w części apelacji poprzedniczki prawnej obecnego

uczestnika postępowania Sąd drugiej instancji, postanowieniem z dnia 9 czerwca

2011 r., zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że stwierdził nieważność

małżeńskiej umowy majątkowej w części, a mianowicie dotyczącej zapisu:”...

z wyjątkiem majątku nabytego bezpłatnie lub gdy spadkodawca lub darczyńca

inaczej postanowią”, a w pozostałym zakresie oddalił apelację.

Sąd odwoławczy zaaprobował stanowisko, uznając za prawidłowe ustalenia

faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji oraz jego ocenę prawną,

iż umowa utworzyła ustrój majątkowy nieznany polskiemu prawu poprzez

niedopuszczalne

zastrzeżenie

kombinacji

łączącej

wspólność

majątkową

z rozdzielnością majątkową małżonków.

Przyjmując niemożność skutecznego konstruowania umów małżeńskich

łączących w sobie cechy kilku rodzajów ustrojów majątkowych Sąd drugiej instancji

uznał jednak, że przedmiotowa umowa jest nieważna tylko w części obejmującej

zapis wskazany w sentencji postanowienia, ponieważ okoliczności sprawy

wskazują, że bez zakwestionowanego zapisu umowa byłaby zawarta i w pozostałej

części jest ona zgodna z obowiązującymi w chwili jej zawarcia przepisami.

W ocenie Sądu odwoławczego, w świetle zgromadzonego materiału dowodowego

nie można dojść do wniosku, że bez postanowienia umowy dotkniętego

nieważnością czynność prawna w ogóle nie zostałaby dokonana, a zatem z mocy

art. 58 § 3 k.c. umowa pozostaje w mocy co do pozostałej części. Powołując się na

pobudki zawarcia umowy określone przez wnioskodawcę w skardze kasacyjnej Sąd

Okręgowy uznał, że strony bezsprzecznie miały zamiar zawarcia umowy

o rozdzielności majątkowej małżeńskiej i zawarłyby umowę wyłączającą wspólność

majątkową nawet bez zapisu uznanego przez Sąd za nieważny, a to wobec

prowadzonej przez wnioskodawcę działalności gospodarczej, a także sytuacji

materialnej jego i uczestniczki postępowania.

Wnioskodawca zaskarżył w całości postanowienie Sądu drugiej instancji,

opierając skargę kasacyjną na obu podstawach kasacyjnych.

W ramach podstawy pierwszej zarzucił naruszenie art. 58 § 1 i § 3 k.c.

wskutek nieuzasadnionego uznania, że nieważnością objęta jest tylko część

czynności prawnej, co powoduje, że „...treść zachowanego aktu notarialnego...” jest

sprzeczna z wolą stron.

Zarzuty mieszczące się w ramach drugiej podstawy kasacyjnej obejmują

naruszenie art. 233 k.p.c. w zw. z art. 234 k.p.c., polegające na wysnuciu

wniosków, z przekroczeniem granic swobodnej oceny, co do zgodności z zamiarem

stron pozostałej części umowy z naruszeniem przepisu art. 65 § 2 k.c.

W

uzasadnieniu

skargi

kasacyjnej

wnioskodawca

zarzuca,

że w postępowaniu sądowym nie badano woli i zgodnego zamiaru stron oraz celu

zawarcia umowy, jednoznacznie przyznając zarazem, że zamiarem stron było

obejście przepisów dotyczących nabywania nieruchomości przez cudzoziemców

oraz zabezpieczenie przed ewentualnymi roszczeniami finansowymi Skarbu

Państwa

w

razie

stwierdzenia

nieprawidłowości

w

prowadzonej

na

skargę

przez

wnioskodawcę działalności gospodarczej.

Uczestnik

postępowania

wniósł

odpowiedź

kasacyjną

wnioskodawcy, która jednak została zwrócona pełnomocnikowi uczestnika

zarządzeniem przewodniczącego z dnia 15 września 2011 r. (k. 410 akt).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie, co skutkowało

obowiązkiem jej oddalenia.

Zarzuty naruszenia przepisów procesowych zgłoszone w ramach drugiej

podstawy kasacyjnej nie pozwalały na uznanie za usprawiedliwioną tej podstawy

kasacyjnej.

Po pierwsze, skarżący nie twierdzi nawet, aby zarzucane naruszenie art. 233

k.p.c. w zw. z art. 234 k.p.c. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co jest

niezbędnym elementem uznania za usprawiedliwioną drugiej podstawy kasacyjnej

wobec brzmienia art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.

Po wtóre uzasadnienie zarzutu naruszenia wskazanych przepisów k.p.c

zawiera wewnętrzną sprzeczność, ponieważ skarżący zarzuca najpierw naruszenie

granic swobodnej oceny dowodów i wysnucie wniosków w sposób przekraczający

te granice, by zaraz dalej zarzucić brak przeprowadzenia w obu instancjach

postępowania dowodowego odnośnie do oceny zgodnego zamiaru stron co do

części czynności prawnej.

Po trzecie, zarzuty naruszenia art. 233 k.p.c. i art. 234 k.p.c. nie mogą

odnieść skutków w postępowaniu kasacyjnym, ponieważ z mocy art. 398 3 § 3 k.p.c.

ocena dowodów i dokonanych ustaleń faktycznych została z woli ustawodawcy

wyłączona poza zakres dopuszczalnej kontroli kasacyjnej, dlatego zarzuty te nie

mogą być podstawą skargi kasacyjnej.

W tym stanie rzeczy oceny zarzutów naruszenia przepisów prawa

materialnego należało dokonać z uwzględnieniem stanu faktycznego sprawy,

będącego podstawą orzekania dla Sądu drugiej instancji.

Chybiony okazał się zarzut naruszenia art. 58 § 1 k.c., ponieważ brzmienie

uzasadnienia tego zarzutu skarżącego, sformułowanego w ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej, w istocie dowodzi, że skarżący kwestionuje wyłącznie

zastosowanie przez Sąd drugiej instancji art. 58 § 3 k.c.

Sąd drugiej instancji uznał nieważność czynności prawnej, która stworzyła

ustrój majątkowy nie znany polskiemu prawu wskutek przyjęcia niedopuszczalnej

kombinacji elementów dwóch ustrojów majątkowych, mającej prowadzić do

wykreowania trzech mas majątkowych, co spowodowało zastosowanie przez Sąd

przepisu art. 58 § 1 k.c. Taka kwalifikacja przedmiotowej czynności i zastosowanie

art. 58 § 1 k.c. było w pełni uzasadnione nie tylko z powodu sprzeczności zawartej

umowy z obowiązującym prawem, ale również z tego powodu, że umowa zawarta

w dniu 1 sierpnia 1994 r. w formie aktu notarialnego miała także na celu obejście

polskiego prawa, co sam skarżący przyznaje aż dwukrotnie w swojej skardze

kasacyjnej na k. 385 i 387 akt.

Nie okazał się również trafny zarzut naruszenia art. 58 § 3 k.c.

Przepis ten ogranicza sankcję nieważności czynności prawnej, zawierającej

elementy kilku umów, tylko do jej niektórych nieistotnych postanowień, dotkniętych

nieważnością (a nawet części tzw. podzielnej czynności prawnej), postanawiając,

że w pozostałej części czynność pozostaje w mocy, jeżeli tylko z okoliczności nie

wynika, że bez dotkniętych nieważnością postanowień strony nie dokonałyby jej,

co oczywiście

jest

kwestią

ustaleń

faktycznych,

niepodlegających

kontroli

kasacyjnej.

Tymczasem Sąd drugiej instancji wyraźnie ustalił, że okoliczności sprawy

wskazują,

iż

nawet

bez

końcowego

zapisu

wprowadzającego

wyjątek

od wyłączenia wspólności ustawowej umowa byłaby zawarta w pozostałym

zakresie, znajdującym oparcie w obowiązujących

w chwili jej zawierania

przepisach prawa rodzinnego. W ocenie Sądu odwoławczego brak jest w sprawie

okoliczności, w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, aby

przyjąć, że bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność prawna w ogóle

nie zostałaby dokonana. Sąd ten ustalił i swoje stanowisko przekonywająco

uzasadnił, że argumenty wnioskodawcy co do pobudek zawarcia umowy

jednoznacznie wskazują, iż strony bezsprzecznie miały zamiar zawarcia umowy

o rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Te ustalenia faktyczne nie podlegają

kontroli kasacyjnej, a zatem pozostanie w mocy części czynności prawnej na

podstawie art. 58 § 3 k.c. jest następstwem ustalenia przez Sąd, że uwzględniając

konkretne okoliczności w jakich dokonano zawarcia umowy (przyznane dwukrotnie

przez

skarżącego

w skardze

kasacyjnej),

rozsądnie

ocenione

przez

Sąd

odwoławczy, trafne jest ustalenie Sądu drugiej instancji, że strony zawarłyby tę

umowę także i bez nieważnych jej postanowień. Zważyć nadto należy,

że nieważnością nie są dotknięte essentialia negotii umowy tworzącej ustrój

rozdzielności majątkowej, do stworzenia którego dążył usilnie sam skarżący,

wskazując dwukrotnie w skardze kasacyjnej na motywy obejścia w ten sposób

niekorzystnych dla niego przepisów polskiego prawa obowiązujących w dacie

zawarcia umowy.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, na podstawie

art. 39814 k.p.c w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.