IV CSK 447/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 447/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa B.P.

przeciwko S.P. i E.P.

z udziałem Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej

o ustalenie nieistnienia uznania dziecka,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 6 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 czerwca 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 19 czerwca 2008 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelacje

pozwanych od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 27 lutego 2008 r., którym

ustalono, że nie zostało złożone oświadczenie powoda B.P. o uznaniu dziecka pozwanego S.P.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że 31 grudnia 1988 r. E.P. urodziła syna S. nie

pozostając w związku małżeńskim. Małżeństwo z powodem zawarła w dniu 21

stycznia 1989 r. W dniu 2 lutego 1989 r. B.P. zgłosił w Urzędzie Stanu Cywilnego w

S. urodzenie dziecka, przedkładając jednocześnie akt małżeństwa. Wówczas

kierownik USC naniósł, w obecności powoda, poprawki w zgłoszeniu urodzenia

dziecka: wykreślił nazwisko matki „M." wpisując „P.", a w rubryce „ojciec" wpisał

dane powoda. Powód swoim podpisem opatrzył rubrykę o nadaniu dziecku imienia.

W akcie urodzenia dziecka umieszczone zostały dane o matce i ojcu, małżonkach

P., a powód opatrzył podpisem rubrykę osoby zgłaszającej urodzenie. Rubryka V

aktu urodzenia „Uwagi" pozostała pusta. Kierownik USC nie sporządził protokołu

przyjęcia oświadczenia o uznaniu dziecka ani innego dokumentu poświadczającego

złożenie takiego oświadczenia, nie pytał, czy dane zawarte w akcie odpowiadają

rzeczywistej sytuacji dziecka. Przy sporządzaniu aktu urodzenia matka S.P. nie

była obecna i nie składała żadnego oświadczenia wyrażającego zgodę na uznanie

dziecka - zarówno wówczas, jak i w innym czasie.

Wspólne pożycie małżonków trwało 18 miesięcy, a w tym czasie urodził się

syn, P. W dniu 5 listopada 1992 r. małżeństwo stron zostało rozwiązane. Pozwany

S.P. jest pełnoletni, kontynuuje naukę, a powód płaci alimenty.

Powód prawie od początku kwestionował swoje ojcostwo i w tym celu

w 1990 r. wystąpił do Prokuratury Wojewódzkiej w S. W toku postępowania

przeprowadzono dowód z grupowego badania krwi w Akademii Medycznej w B., a

następnie w Akademii Medycznej w L. Pierwsza opinia wykluczyła ojcostwo

powoda, natomiast drugie badanie dało wynik niejednoznaczny - ojcostwo nie

zostało wykluczone, jednak wskazywano na potrzebę dalszych badań polimorfizmu

DNA. Powód występował też z wnioskiem o sprostowanie aktu urodzenia

(oddalony postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z dnia 17 października 1994 r.)

oraz z wnioskiem o unieważnienie aktu urodzenia S.P. (także oddalony

postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z dnia 20 czerwca 2006 r.).

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał dopuszczalność

powództwa opartego na art. 189 k.p.c. oraz istnienie interesu powoda w ustaleniu

nieistnienia uznania dziecka. Ocenił, że postępowanie dowodowe wykazało

niezłożenie przez powoda takiego oświadczenia. W ocenie Sądu kierownik USC

w S., sporządzając akt urodzenia pozwanego S.P. niewłaściwie zinterpretował art.

46 ust. 1 ustawy z dnia 29 września 1986 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst

jedn. Dz.U. 2004, nr 161, poz. 1688 ze zm. - dalej a.s.c.) sporządzając akt

urodzenia tak, jakby dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa rodziców.

Tymczasem dziecko urodziło się już po zawarciu związku małżeńskiego przez

powoda i pozwaną, a nie istniało ani orzeczenie sądu ustalające ojcostwo ani

oświadczenie o uznaniu dziecka. Do skutecznego uznania nie mogło dojść w

sytuacji oczywistego braku zgody E.P. na jego dokonanie.

Uwzględnienie żądania nie pozostawało w sprzeczności z przesłanką dobra

dziecka i art. 3 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka z dnia 20 listopada 1989 r. gdyż

pozwany jest pełnoletni. Nie występuje także sprzeczność z innymi uregulowaniami

z uwagi na to, że w okolicznościach sprawy do uznania dziecka w ogóle nie doszło.

Sąd pierwszej instancji wyraził także pogląd, że nie powstanie obowiązek zwrotu

uiszczonych rat alimentacyjnych, jak również wskazał, iż uwzględnienie powództwa

w żaden sposób nie rozstrzyga o biologicznym ojcostwie pomiędzy powodem

a pozwanym.

Oddalając (jednobrzmiące) apelacje pozwanych Sąd Apelacyjny podzielił

ocenę ustaleń dokonaną przez Sąd Okręgowy, a także wyrażone przez niego

poglądy prawne. Podkreślił, że skuteczność uznania dziecka zależy od spełnienia

przesłanek przewidzianych ustawą. Tymczasem, nawet gdyby założyć, że powód

udał się do USC w Sejnach w celu złożenia oświadczenia o uznaniu dziecka, to

żaden dowód nie wskazuje, aby takie oświadczenie zostało złożone; nie wykazano

także, aby matka dziecka złożyła oświadczenie wyrażające zgodę na uznanie.

Nie stanowi wystarczającego dowodu samo zeznanie pozwanej, że oczywiście

wyrażała taką zgodę. Nie można także uznać za wystarczające twierdzenie

świadka J.P., ówczesnego kierownika USC w S., że oświadczenie o uznaniu

dziecka musiało zostać złożone, gdyż w przeciwnym razie kontrola wykryłaby

nieprawidłowe postępowanie i poniósłby on stosowną odpowiedzialność. Jego

zeznania pozostają w sprzeczności z zeznaniami samej pozwanej, a ponadto w

akcie urodzenia S.P. brak wzmianki dodatkowej, o której mowa w art. 46 ust. 2 i 3

a.s.c., jak również adnotacji o uznaniu dziecka. W ocenie Sądu Apelacyjnego

powód wykazał w sposób należyty, że nie składał oświadczenia o uznaniu dziecka.

Na koniec Sąd Apelacyjny podkreślił, że w sprawach o prawa stanu

stosowanie art. 5 k.c. powinno mieć miejsce w sytuacjach zupełnie wyjątkowych,

które nie występują w rozpoznawanej sprawie. Przeciwnie, na skutek rozwiązania

małżeństwa powoda i pozwanej nastąpiło rozluźnienie więzów pomiędzy powodem

a pozwanym już we wczesnym okresie życia S.P.

Skarga kasacyjna obojga pozwanych oparta została na obu podstawach.

W ramach naruszenia prawa materialnego wskazuje się art. 5 k.c., a w ramach

naruszenia przepisów postępowania - art. 189 k.p.c. oraz art. 244 § 1 w związku

z art. 252 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności niezbędne jest odniesienie się do problemu

dopuszczalności wystąpienia z powództwem o ustalenie nieistnienia uznania

dziecka oraz pozostającego w ścisłym związku problemu relacji pomiędzy

przepisem art. 189 k.p.c. oraz przepisami prawa o aktach stanu cywilnego, przede

wszystkim art. 30 i 36 tej ustawy. Problem ten był już podejmowany w orzecznictwie

Sądu Najwyższego, zarówno pod rządami ustawy z dnia 29 września 1986 r., jak

i pod rządem wcześniejszej ustawy z dnia 8 czerwca 1955 r. - Prawo o aktach

stanu cywilnego (Dz.U. nr 25, poz. 151 ze zm.). Za utrwalone w orzecznictwie

należy uznać stanowisko, zgodnie z którym w sprawach dotyczących uznania

dziecka oraz unieważnienia takiego uznania właściwy jest tryb procesu i to nie tylko

w postępowaniu o unieważnienie uznania z przyczyn określonych w art. 80 i 81

k.r.o., lecz także w sprawach o stwierdzenie bezwzględnej nieważności uznania

i w sprawach o ustalenie nieistnienia uznania (por. uzasadnienie postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 2003 r., V CKN 1788/00, Lex Polonica nr

367882 oraz powołane w nim dalsze orzeczenia). W uchwale Sądu Najwyższego

z dnia 10 maja 1994 r., III CZP 65/94 (OSNCP 1994, nr 12, poz. 231)

jednoznacznie stwierdzono, że w sprawie o unieważnienie aktu urodzenia

i ustalenie jego nowej treści (art. 30 i art. 32 pkt 1 a.s.c.) nie jest dopuszczalne

unieważnienie aktu na tej podstawie, że osoby wpisane jako rodzice nie są

biologicznymi lub prawnymi rodzicami. Ustalenie tej kwestii może nastąpić

w procesie. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy podkreślił, że we wszystkich

wypadkach, gdy ma być ustalone lub zaprzeczone pochodzenie dziecka albo

unieważnione jego uznanie z rozmaitych przyczyn, właściwy jest tryb procesu,

a w wyniku i na podstawie wydanego orzeczenia dochodzi do zmiany aktu stanu

cywilnego w formie wzmianki dodatkowej. Dopiero pozostałe niezgodności aktu

stanu

cywilnego

z

rzeczywistością

usuwane

są

w

trybie

postępowania

nieprocesowego, zgodnie z art. 30 i 31 a.s.c.

W rozpoznawanej sprawie wchodzi w grę ustalenie prowadzące do

swoistego zaprzeczenia pochodzenia dziecka, gdyż stwierdzenie nieistnienia

uznania pociąga za sobą ustanie więzi prawnych opartych na skutkach związanych

z uznaniem dziecka urodzonego poza małżeństwem. Dlatego też trafnie Sądy

orzekające przyjęły dopuszczalność prowadzenia procesu zmierzającego do

ustalenia, że oświadczenie o uznaniu S.P. przez powoda nie zostało złożone. W

związku z tym nie jest trafny zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. ani wskazanych w

skardze kasacyjnej przepisów ustawy prawo o aktach stanu cywilnego.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 244 § 1 k.p.c. w związku z art. 252

k.p.c. należy stwierdzić, że oparty on został na nieporozumieniu. Sądy orzekające

nie zajęły stanowiska, iż dla obalenia domniemania zgodności z prawdą dokumentu

urzędowego wystarczy zeznanie powoda. Po pierwsze, w sprawie nie chodziło

o obalenie domniemania, o którym mowa w art. 244 § 1 k.p.c., lecz o ustalenie

nieistnienia stosunku prawnego pomiędzy powodem a pozwanym, który istniałby

w przypadku złożenia oświadczenia o uznaniu dziecka. Ustalenie, że oświadczenie

o uznaniu dziecka nie zostało złożone przez powoda prowadzi w konsekwencji do

zaprzeczenia pochodzenia dziecka od określonego mężczyzny i konieczności

zmiany aktu stanu cywilnego w formie wzmianki dodatkowej. Po drugie, Sądy

orzekające nie poprzestały, wbrew twierdzeniom skarżących, na zeznaniach

powoda, lecz dopuściły i przeprowadziły, a także poddały ocenie, szereg innych

dowodów, w tym także dowodów z dokumentów. Także zatem zarzut naruszenia

art. 244 § 1 w związku z art. 252 k.p.c. nie znajduje uzasadnienia.

Z tych wszystkich powodów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 398 14

k.p.c.).