IV CSK 446/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 446/10

POSTANOWIENIE

Dnia 14 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Anny K.

przy uczestnictwie Gminy Miasta G., Barbary P., Michała L. –

K., Wojciecha K. – K. i Jadwigi S.

o stwierdzenie zasiedzenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 25 maja 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną i orzeka, że każdy uczestnik ponosi

koszty związane ze swoim udziałem w postępowaniu

kasacyjnym.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 16 lipca 2008 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek o

stwierdzenie, że Anna K. oraz uczestnicy postępowania Anna P., Michał L.-K. i

Wojciech K.-K. z dniem 7 stycznia 1994 r. nabyli przez zasiedzenie prawo

użytkowania wieczystego zabudowanej nieruchomości położonej w G. przy ul.

K.[...].

Sąd ustalił, że dnia 7 stycznia 1974 r. Zbigniew i Anna małż. K. zawarli ze

Skarbem Państwa – Prezydentem Miasta G. umowę użytkowania wieczystego

nieruchomości gruntowej położonej w G. przy ul. K.[...], stanowiącej działkę nr 30/7

(obecnie nr 417), o powierzchni 218 m2, na okres 99 lat, tj. do dnia 7 stycznia 2073

r. Oddanie wymienionej nieruchomości w użytkowanie wieczyste zostało ujawnione

w prowadzonej przez Sąd Rejonowy księdze wieczystej kw nr [...].

Zbigniew i Anna K. – po otrzymaniu dnia 25 marca 1974 r. pozwolenia na

budowę domu i wydaniu im nieruchomości gruntowej w dniu 15 grudnia 1974 r. –

rozpoczęli budowę domu (tzw. segmentu w budynku sześciosegmentowym).

Została ona zakończona dnia 26 stycznia 1996 r.

Dnia 22 listopada 1985 r. zmarł Zbigniew K. Spadek po nim odziedziczyli

Anna K., Michał L.-K., Barbara P. i Wojciech K.-K. po ¼ każdy z nich. W

stanowiącej przedmiot zasiedzenia nieruchomości zamieszkują Anna K., Michał L.K. i Wojcech K.-K.; Barbara P. wyprowadziła się w maju 2008 r.

Sąd Rejonowy prawomocnym wyrokiem z dnia 17 maja 1990 r., uznał za

nieważną umowę z dnia 7 stycznia 1974 r. o oddaniu wymienionej wyżej

nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste. W grudniu 2001 r. Zarząd

Miasta G., mimo stwierdzenia nieważności umowy, wypowiedział dotychczasową

wysokość opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego. Jednakże Anna K.

płaciła ją do 2007 r., w wysokości sprzed wypowiedzenia.

Powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego, Sąd pierwszej instancji

uznał, że prawo użytkowania wieczystego może być przedmiotem zasiedzenia.

Jednakże w rozpoznawanej sprawie osobom, na rzecz których ma nastąpić

stwierdzenie nabycia prawa użytkowania wieczystego przez zasiedzenie, prawo

użytkowania wieczystego spornej nieruchomości nie przysługuje na skutek

unieważnienia umowy z dnia 7 stycznia 1974 r. Wniosek o stwierdzenie nabycia

tego prawa w drodze zasiedzenia ulega więc oddaleniu.

Zaskarżonym

postanowieniem

Sąd

Okręgowy

oddalił

apelację

wnioskodawczyni, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej

instancji.

W

skardze

kasacyjnej,

opartej

na

obu

podstawach,

pełnomocnik

wnioskodawczyni zarzucił naruszenie art. 172 k.c. i art. 378 § 1 k.p.c. Powołując się

na te podstawy wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 172 k.c. przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie sprowadza się w istocie do zakwestionowania stanowiska, że

niedopuszczalne jest nabycie prawa użytkowania wieczystego przez zasiedzenie

biegnące przeciwko właścicielowi gruntu.

Kwestia zasiedzenia prawa użytkowania wieczystego, zwłaszcza możliwości

powstania prawa użytkowania wieczystego w drodze zasiedzenia, budziła

wątpliwości na gruncie Kodeksu cywilnego, spowodowane zmianą stanu prawnego.

Obowiązujący do czasu wejścia w życie Kodeksu cywilnego dekret z dnia

11 października 1946 r. o prawie rzeczowym (Dz. U. Nr 57, poz. 319, dalej:

„pr. rzecz.”)

przewidywał

nabycie

ograniczonych

praw

rzeczowych

przez

zasiedzenie (art. 127 pr. rzecz.). W związku z tym, że wówczas prawo użytkowania

wieczystego było ograniczonym prawem rzeczowym, zgodnie przyjmowano pogląd

o możliwości nabycia przez zasiedzenie prawa użytkowania wieczystego zarówno

wtedy, gdy zasiedzenie biegło przeciwko Państwu, jak i wówczas, gdy chodziło

o nabycie prawa już ustanowionego na rzecz oznaczonego użytkownika

wieczystego. Jednakże wspomniana możliwość była ograniczona, ponieważ art.

127 pr. rzecz. wymagał, aby prawo użytkowania wieczystego było wpisane do

księgi wieczystej bez ważnej podstawy prawnej. Po wejściu w życie Kodeksu

cywilnego sytuacja prawna zmieniła się o tyle, że – po pierwsze – umieszczona

w Kodeksie regulacja użytkowania wieczystego znalazła się między regulacją

dotyczącą własności a regulacją dotyczącą ograniczonych praw rzeczowych i – po

drugie – Kodeks cywilny przewidywał wyraźnie nabycie przez zasiedzenie jedynie

prawa własności (art. 172 k.c.) i służebności gruntowej (art. 292 k.c.). Kodeks

cywilny nie zawierał natomiast przepisu wprost odnoszącego się do możliwości

nabycia przez zasiedzenie prawa użytkowania wieczystego.

Rozstrzygając zagadnie prawne, czy dopuszczalne jest nabycie użytkowania

wieczystego przez zasiedzenie, Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 1975 r., III CZP 63/76 (OSNC 1976, nr 12,

poz. 259) – wpisanej do księgi zasad prawnych – orzekł, że dopuszczalne jest

nabycie prawa użytkowania wieczystego przez zasiedzenie biegnące przeciwko

poprzedniemu użytkownikowi wieczystemu.

W uchwale wskazano, że w świetle zmienionego stanu prawnego przepisy

o ograniczonych prawach rzeczowych nie mogą stanowić podstawy dla poglądu

o dopuszczalności nabycia użytkowania wieczystego przez zasiedzenie przede

wszystkim dlatego, że Kodeks cywilny nie zna generalnej zasady nabycia praw

rzeczowych przez zasiedzenie, a ponadto dlatego, że użytkowanie wieczyste nie

stanowi już ograniczonego prawa rzeczowego. Podkreślono, że Kodeks cywilny

przyjął zasadę, iż możliwość nabycia przez zasiedzenie prawa rzeczowego zależy

od pozytywnego przepisu, co potwierdzają normy zawarte w art. 172 i 292 k.c.

Zwrócono jednak uwagę na wyrażoną w judykaturze zasadę, że w wypadkach

nieuregulowanych w art. 232-243 k.c. oraz w umowie o oddaniu gruntu

w użytkowanie wieczyste należy przy wykładni tych przepisów posługiwać się

analogią, przede wszystkim do przepisów zawartych w dziale II tytułu I księgi

drugiej

Kodeksu

cywilnego

dotyczących

treści

i

wykonywania

własności.

Nawiązując do tej zasady, uznano, że należy – ze względu na społecznie w pełni

uzasadnioną potrzebę ochrony użytkownika wieczystego – przyjąć, iż także co do

możliwości nabycia przez zasiedzenie prawa użytkowania wieczystego istnieje

luka, podlegająca uzupełnieniu przez zastosowanie w drodze analogii przepisów

art. 172-177 k.c. Rodzajowa bliskość prawa własności i prawa użytkowania

wieczystego, zwłaszcza w zakresie uprawnień dotyczących rozporządzania

i władania, i tożsamość spełnianych funkcji pozwalają przyjąć, że i w stosunku do

wieczystego

użytkownika

mają

w drodze

analogii

zastosowanie

przepisy

o zasiedzeniu.

Przewidziana w omawianej uchwale Sądu Najwyższego możliwość nabycia

przez zasiedzenie prawa użytkowania wieczystego podlegała jednak istotnemu

ograniczeniu. Jest ona bowiem dopuszczalna tylko wtedy, gdy użytkowanie

wieczyste zostało już ustanowione na rzecz oznaczonej osoby. Nie wchodzi

natomiast w grę nabycie tego prawa na skutek długotrwałego władania

nieruchomością państwową, która nie została oddana w użytkowanie wieczyste,

w zakresie odpowiadającym treści prawa użytkowania wieczystego. Przeciwko

takiej możliwości przemawia – po pierwsze – przepis art. 177 k.c., wyłączający

zasiedzenie nieruchomości będącej przedmiotem własności państwowej i – po

drugie – konieczność zachowania szczególnego trybu ustanowienia prawa

użytkowania

wieczystego

poprzedzającej

zawarcie

nieuzasadnionemu

ze

(wydanie

odpowiedniej

decyzji

umowy),

mającego

na

społecznego

i

gospodarczego

celu

administracyjnej

zapobieganie

punktu

wiedzenia

przeznaczeniu nieruchomości państwowych. Jako najbardziej typowy wypadek

nabycia w drodze zasiedzenia użytkowania wieczystego wskazano sytuację,

w której użytkownik wieczysty przenosi to prawo na inną osobę bez zachowania

formy aktu notarialnego (art. 158 w związku z art. 237 k.c.).

Od chwili wejścia w życie Kodeksu cywilnego również w literaturze uważano,

że nie może dojść do powstania użytkowania wieczystego w drodze zasiedzenia.

Dopuszczano jedynie zasiedzenie już istniejącego prawa użytkowania wieczystego

na podstawie odpowiednio stosowanych przepisów o zasiedzeniu własności. Mimo

uchylenia art. 177 k.c. (art. 1 pkt 34 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie

ustawy – Kodeks cywilny, Dz. U. Nr 55, poz. 321), wyłączającego możliwość

zasiedzenia własności nieruchomości państwowej, stanowisko to w zasadzie nie

uległo zmianie. Nadal zdecydowanie dominuje zapatrywanie, że ustanowienie

użytkowania wieczystego wskutek zasiedzenia nie jest możliwe, zasiedzenie może

prowadzić do nabycia jedynie już istniejącego użytkowania wieczystego. Podkreśla

się, że uchylenie art. 177 k.c., a tym samym otwarcie drogi do nabycia własności

nieruchomości państwowej przez zasiedzenie, nie ma wpływu na stanowisko

w sprawie dopuszczalności zasiedzenia użytkowania wieczystego. Przeciwko

powstaniu użytkowania wieczystego w drodze zasiedzenia przemawia umowy tryb

oddania gruntu w użytkowanie wieczyste i konstytutywność wpisu, a także brak

przepisu szczególnego zezwalającego na nabycie w drodze zasiedzenia prawa

użytkowania wieczystego skutecznego wobec Skarbu Państwa lub jednostki

samorządu terytorialnego, zwłaszcza, że nabycie prawa w drodze zasiedzenia ma

charakter wyjątkowy. Nie nastąpiła też – na skutek uchylenia art. 177 k.c. – zmiana

w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Nadal przyjmuje się, że dopuszczalne jest

nabycie w drodze zasiedzenia jedynie już istniejącego prawa użytkowania

wieczystego (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 6 października 2006 r.,

IV CKN 137/00 i z dnia 13 sierpnia 2008 r., I CSK 67/08, niepubl.).

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną

podziela ugruntowane w doktrynie i judykaturze stanowisko, że dopuszczalne jest

nabycie prawa wieczystego użytkowania przez zasiedzenie biegnące przeciwko

wieczystemu użytkownikowi. To oznacza, że zarzut naruszenia art. 172 k.c. oparty

na zapatrywaniu, iż dopuszczalne jest nabycie prawa wieczystego użytkowania

przez

zasiedzenie

nieuzasadniony.

biegnące

Skarżąca

także

nie

przeciwko

przedstawiła

właścicielowi

przekonujących

gruntu,

jest

argumentów

przemawiających za przyjęciem – wbrew ugruntowanemu stanowisku – że możliwe

jest także nabycie przez zasiedzenie użytkowania wieczystego bezpośrednio od

Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego. Innymi słowy, że może

dojść do powstania użytkowania wieczystego w drodze zasiedzenia. Trafnie

przyjmuje się w piśmiennictwie i w orzecznictwie, że uchylenie art. 177 k.c. nie ma

wpływu na przyjęte stanowisko co do dopuszczalności zasiedzenia użytkowania

wieczystego. Przeciwko powstaniu użytkowania wieczystego w drodze zasiedzenia

nadal przemawia fakt, że ustanowienie użytkowania wieczystego może nastąpić

tylko w określony sposób (na podstawie umowy i wpisu do księgi wieczystej).

Ponadto żaden przepis nie przewiduje powstania wieczystego użytkowania na

skutek zasiedzenia. Zasiedzenie nie stanowi wreszcie generalnego sposobu

nabycia praw rzeczowych. Przyjęta natomiast dopuszczalność nabycia w drodze

zasiedzenia już ustanowionego prawa użytkowania wieczystego wynika z samej

natury tego prawa, pokrewnego prawu własności.

W okolicznościach sprawy nie można też pomijać, że w okresie od 20 lipca

1988 r. do 31 grudnia 2005 r. istniała możliwość uzyskania prawa użytkowania

wieczystego na szczególnej podstawie, w uproszczony sposób, w trybie tzw.

uwłaszczenia posiadaczy, z pominięciem przetargu i z możliwością ustawowego lub

uznaniowego zwolnienia z obowiązku uiszczenia pierwszej opłaty. Stosowne

regulacje zawierała ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami

i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 99 ze zm.; dalej: „u.g.w.n.”)

i ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. Nr 115,

poz. 741 ze zm.; dalej: „u.g.n.).

W wypadku pierwszej z wymienionych ustaw

chodzi o art. 87 ust. 2, wprowadzony ustawą z dnia 13 lipca 1988 r. o zmianie

ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz. U. Nr 24, poz.

170) i art. 80 ust. 1a wprowadzony ustawą z dnia 21 października 1994 r. o zmianie

ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz. U. Nr 121, poz.

601), a w wypadu drugiej – o art. 207 ust. 1 w pierwotnej wersji i po nowelizacji,

dokonanej ustawą z dnia 7 stycznia 2000 r. o zmianie ustawy o gospodarce

nieruchomościami i innych ustaw (Dz. U. Nr 6, poz. 70). Wymienione przepisy miały

charakter porządkujący wieloletnie władanie gruntami skarbowymi i komunalnymi.

Temu procesowi porządkowania patronowała idea ochrony posiadaczy, którzy

legalnie podjęli określone działania na gruntach, do których formalnie nie

przysługiwały im prawa rzeczowe (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

17 kwietnia 2008 r., I CSK 485/07, niepubl.).

W konsekwencji przyjętego stanowiska, że w drodze zasiedzenia możliwe

jest nabycie jedynie już istniejącego prawa użytkowania wieczystego, bezskuteczny

jest także zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c., polegającego – zdaniem skarżącej

– na nieodniesieniu się przez Sąd odwoławczy do zarzutu, że niemożność ustalenia

treści prawa użytkowania wieczystego wyklucza zastosowanie w sprawie art. 172

k.c., albowiem nie ma on istotnego wpływu na wynik sprawy.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39814 k.p.c. oraz art. 520 § 1 w związku z art. 398 21 i art. 391

§ 1 k.p.c.).