IV CSK 440/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 440/12

POSTANOWIENIE

Dnia 27 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Wojciech Katner (przewodniczący)

SSN Maria Szulc

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku B. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G.

przy uczestnictwie P. Spółki Gazownictwa Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w G.

o ustanowienie służebności przesyłu,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 27 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 13 kwietnia 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania

o kosztach postępowania kasacyjnego.

i rozstrzygnięcia

Uzasadnienie

Postanowieniem

ustanowił

na

z

dnia

opisanych

czerwca

nieruchomościach,

Sąd

Rejonowy

stanowiących

własność

2011

r.

wnioskodawczyni B. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G. służebność

przesyłu na rzecz uczestniczki

P. Spółki Gazownictwa Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w G., polegającą na znoszeniu przez właściciela tych

nieruchomości istnienia pod ich powierzchnią urządzeń przesyłowych - gazociągu

wysokiego ciśnienia DN 200 relacji S.-S. oraz na korzystaniu z nich w zakresie

niezbędnym do konserwacji, remontów, modernizacji i usuwania awarii urządzeń,

ich eksploatacji wraz z prawem wejścia i wjazdu na teren nieruchomości

odpowiednim sprzętem oraz zasądził na rzecz wnioskodawczyni kwotę 285000 zł

tytułem

wynagrodzenia

za

ustanowienie

tej służebności.

Zaskarżonym

postanowieniem Sąd Okręgowy, po rozpoznaniu apelacji uczestniczki w części

obejmującej zasądzenie wynagrodzenia,

zmienił postanowienie Sądu pierwszej

instancji przez obniżenie zasądzonej nim kwoty do 190000 zł, a w pozostałej części

apelację oddalił.

Orzeczenie to oparte zostało na następujących podstawach:

Ustalenie lokalizacji gazociągu na trasie W.-S.-S. dokonane zostało decyzją

Wojewody […] z dnia 19 lipca 1976 r. zatwierdzającą warunki realizacji inwestycji

oraz plan realizacyjny, wydaną na podstawie art. 21 ust. 3 ustawy z dnia 24

października 1974 r.

– Prawo budowlane (Dz. U. Nr 38, poz.229) oraz

rozporządzenia Ministra Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 20

lutego 1975 r. w sprawie nadzoru urbanistyczno - budowalnego (Dz. U. Nr 8, poz.

48), uwzględniającą założenia do planu ogólnego województwa […] i miejscowego

planu zagospodarowania przestrzennego. Uczestniczka nie wykazała, że uzyskała

zgodę ówczesnych właścicieli nieruchomości na wejście na ich teren albo

zezwolenie naczelnika gminy wydane w oparciu o art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12

marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. W latach 1981 1982 wybudowany został podziemny gazociąg wysokiego ciśnienia DN 200 na

odcinku S. – S., którego właścicielem i użytkownikiem jest obecnie uczestniczka.

Przebiega on także przez trzy nieruchomości położone w B., na długości 154 m2,

będące własnością wnioskodawczyni. Gazociąg nie powoduje całkowitego

wyłączenia

możliwości

korzystania

doszło do współkorzystania,

przez

z

nieruchomości

uczestniczki

z

przez

obszaru

właściciela;

nieruchomości

w zakresie zajętym instalacją. Strefa ograniczająca korzystanie właściciela

obejmuje powierzchnię 4620 m2 jako iloczynu długości gazociągu i 30 metrowej

szerokości podstawowej strefy ochronnej, odległości po obu jego stronach, zgodnej

z wymaganiami rozporządzenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 14 listopada

1995 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać sieci gazowe

(Dz.

U. Nr

139,

poz.

686).

W

miejscowym

planie

zagospodarowania

przestrzennego wsi B. nieruchomości wnioskodawczyni przeznaczone zostały na

cele usługowe. Wybudowano na nich salon samochodowy i zakład naprawczy.

Uczestnicy uzgodnili w 2009 r. lokalizację zaplanowanej przez wnioskodawczynię

rozbudowy salonu przez wzniesienie budynku portierni wraz z przyłączami wody i

kanalizacji, kierując się warunkami przewidzianymi wymienionym rozporządzeniem.

Rozmiar wynagrodzenia określony został przez Sąd Rejonowy w oparciu o opinię

biegłego rzeczoznawcy majątkowego, który uznał, że miarodajne jest obliczenie

wynagrodzenia przy uwzględnieniu wartości nieruchomości w stanie wolnym od

gazociągu,

powierzchni

obejmującej

gazociąg

wraz

ze

strefą

ochronną,

współczynników korygujących: „k” – korzystania z tej części nieruchomości przez

obie uczestniczki w takim samym zakresie oraz „s”- zmniejszenia wartości gruntu

w odniesieniu do zabudowy, którego wnioskodawczyni nie doznała. Uczestniczka

zakwestionowała tę opinię w odniesieniu do nieprawidłowo zastosowanej metody

podejścia i sposobu jej zastosowania, z uwagi

na brak nieruchomości

porównawczych,

pasa

błędnego

określenia

szerokości

strefy

ochronnej,

nieuwzględniającego rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 30 lipca 2001 r. w

sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać sieci gazowe, a

bazującego na wymienionym rozporządzeniu z 1995 r., wadliwie ustalonego

współczynnika korygującego „k”, przyjmującego korzystanie z zajętego gruntu w

równej mierze przez uczestniczki,

nieokreślenia, czy zastosowane stawki są

stawkami brutto, czy netto. Zaproponowała wynagrodzenie w wysokości 4154 zł.

Zastrzeżenia uczestniczki nie zostały podzielone, jak też nie został uwzględniony

wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii innego biegłego. Sąd Okręgowy uznał,

że opinia biegłego mogła być podstawą określenia wynagrodzenia za ustanowienie

służebności przesyłu. Przy ustalaniu tego wynagrodzenia uwzględnieniu podlega,

stosownie do art. 3051 i 3052 k.c., interes uczestnika związany z zakresem

korzystania z nieruchomości, skala ograniczenia właściciela nieruchomości w

prawie swobodnego decydowania o jej przeznaczeniu, zagospodarowaniu

i czerpaniu

pożytków,

obowiązek

liczenia

się

z ingerencją

przedsiębiorcy

w przypadku konieczności przeprowadzenia wymaganych robót remontowych lub

naprawczych,

quasi

energetycznych,

-

publiczny

konieczność

charakter

świadczeń

doprowadzenia

energii

przedsiębiorców

lub

gazu

siecią

przeprowadzoną przez nieruchomości niestanowiące ich własności, konieczność

ograniczenia właścicieli w korzystaniu z tych nieruchomości za odpowiednim

wynagrodzeniem, które nie może odpowiadać wartości nieruchomości, jak

też wartości

ustalanej

dla

określenia

odszkodowania

za

wywłaszczenie

nieruchomości. Wskazówką może być sposób korzystania z nieruchomości

sąsiednich, stopień rozwoju gospodarczego miejsca usytuowania sieci, fakt jej

przebiegu przez wiele nieruchomości i dostarczania gazu tysiącom mieszkańców

oraz

zmiany

w

zakresie

związane z roszczeniami

o

warunków

ekonomicznych

wynagrodzenie

za

przedsiębiorstw,

bezumowne

korzystanie

z nieruchomości. Nie może również ujść uwagi charakter służebności i jej

przeznaczenie społeczno-gospodarcze. Określone przez biegłego wynagrodzenie,

na

które

składa

się wartość

powierzchni

nieruchomości

zajętej

przez

rurociąg o współczynnik wspólnego korzystania z niej przez uczestniczki (0,5) oraz

o współczynnik

zmniejszenia

wartości

gruntu

budowlanego

(0,5)

uznał

Sąd Okręgowy za odpowiadające kryteriom wskazanym w art. 154 u.g.n.

oraz uwzględniające okoliczności wpływające na wysokość wynagrodzenia.

Stwierdził

jednak,

że

tak, jak odszkodowanie

skoro

biegły

potraktował

za

uszczuplenie

żądanie

prawa

wnioskodawczyni

własności,

nie

podał

innych czynników korygujących, ale nie wyłączył ich istnienia, to wskazane

było zastosowanie

dodatkowego

współczynnika

korygującego,

związanego

ze względami społecznymi, znaczeniem rurociągu dla tysięcy mieszkańców

Województwa P. i Z. oraz wpływem obciążeń z tytułu korzystania przez

uczestniczkę

z

wielu

nieruchomości

na

funkcjonowanie

prowadzonego przedsiębiorstwa. Określoną przez biegłego kwotę

zmniejszył,

stosując współczynnik 0,3.

Uczestniczka

wynagrodzenia

zaskarżyła

postanowienie

przewyższającego

zakresie

dotyczącym

zł

oraz

rozstrzygnięcia

na

podstawach

kwotę

4154

kasacyjną

o kosztach

postępowania.

Oparła

skargę

objętych art.

3983 §

k.p.c.

Naruszenie

w

prawa

obu

materialnego

odniosła

do błędnej wykładni: art. 4 pkt 16 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (j.t. Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651

ze zm., dalej

„u.g.n.”)

-

i

przyjęcia,

że

nieruchomości

porównywalne

są nieruchomościami podobnymi, art. 154 ust. 1 u.g.n. przez przyjęcie, że biegły

wskazał podstawy zastosowania przyjętej metody, art. 3051 k.c. polegającej

na pomięciu istoty służebności przesyłu, która w niewielkim stopniu ogranicza

właściciela

we władztwie, co doprowadziło do

wadliwego zastosowania przez

Sąd współczynnika współkorzystania na poziomie 0,5, art. 3052 § 2 k.c. polegającej

na

pominięciu,

że odpowiednie

zakres korzystania

wynagrodzenie

przez przedsiębiorstwo

odzwierciedlać

energetyczne

z

powinno

nieruchomości

wnioskodawczyni, a stawka za 1 m2 jest niewiele niższa od stawki za prawo

własności, art. 285 § 2 w związku z art. 3054 k.c. i nieuwzględnieniu

w dostatecznym

stopniu

współczynnika

korygującego,

zastosowanie

art.

charakteru

ust.

przesyłu

służebności

przy

określonego

przez

biegłego;

u.g.n.

§

pkt

oraz

ustalaniu

niewłaściwe

rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości

i sporządzania operatu szacunkowego (Dz. U. Nr 204, poz. 2109 ze zm.)

było przyczyną

uznania,

że

metoda

porównywania

parami

została

prawidłowo zastosowana, chociaż nie było odpowiedniej puli nieruchomości.

Naruszenie przepisów postępowania dotyczyło: art. 233 § 1 w związku z art. 328

§ 2, art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. i związane było z przyjęciem za własne ustaleń

Sądu pierwszej instancji bez merytorycznego uzasadnienia, chociaż zarzuty

apelacyjne obejmowały również sprzeczność ustaleń z materiałem dowodowym;

art. 286 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i polegało na niedopuszczeniu dowodu

z opinii innego biegłego mimo, iż ta będąca podstawą orzeczenia była niezgodna

z przepisami, zawierała nieścisłości i wewnętrzne sprzeczności; art. 382 w związku

art. 13 § 2 k.p.c. przez niedopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego,

chociaż dotychczasowy

biegły

odmówił

sporządzenia

opinii

uzupełniającej

w odniesieniu do współczynnika korygującego; art. 328§ 2 w związku z art. 13 § 2

k.p.c.

przez

sporządzenie

uzasadnienia,

które

nie

wyjaśnia

motywów

postanowienia i nie odnosi się do zarzutów podnoszonych przez uczestniczkę.

Skarżąca domagała się uchylenia postanowień Sądów obu instancji i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, ewentualnie

uchylenia zaskarżonego

postanowienia i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona, chociaż nie wszystkie podniesione zarzuty

były trafne.

Służebność gruntowa stanowi formę ograniczenia sfery właściciela jednej

nieruchomości w celu ułatwienia korzystania z innej nieruchomości. Ograniczenie to

znajduje

usprawiedliwienie,

przewyższa

uszczerbek

nieruchomości.

Musi

jeśli

zwiększenie

spowodowany

ono

czynić

użyteczności

zmniejszeniem

zadość

interesom

nieruchomości

użyteczności

każdego

innej

właściciela

nieruchomości władnącej, a zatem mieć charakter obiektywny i w konsekwencji

trwały.

Służebności

mają

różną

treść

i

występują

w

różnej

postaci.

Główne kryterium przy ocenie, czy służebność ma na celu zwiększenie obiektywnej

i trwałej użyteczności nieruchomości władnącej lub jej oznaczonej części, stanowi

społeczno-gospodarcze przeznaczenie tej nieruchomości. Służebność osobista

zaspokaja niektóre potrzeby osobiste uprawnionego - oznaczonej osoby fizycznej,

drogą obciążenia określonej nieruchomości prawem, którego treść odpowiada

służebności gruntowej. Wprowadzenie z dniem 3 sierpnia 2008 r., ustawą z dnia

30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 116, poz. 731) służebności przesyłu (art. 3051 – art. 3054 k.c.)

podyktowane zostało potrzebą uzyskania przez przedsiębiorców tytułu prawnego

do cudzych nieruchomości w celu posadowienia na nich urządzeń wskazanych

w art. 49 § 1 k.c. Stanowi ona trzecią kategorię służebności obok gruntowych

i osobistych. Zgodnie z art. 3054 k.c. stosuje się do niej odpowiednio przepisy

o służebnościach gruntowych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

11 grudnia 2008 r., II CSK 314/08, niepubl.). Za ustanowienie służebności przesyłu

właściciel nieruchomości obciążonej może żądać od przedsiębiorcy, stosownie

do art. 3052 § 2 k.c., odpowiedniego wynagrodzenia. Nie zostały określone

wskazówki, w jaki sposób powinna być ustalona wysokość tego wynagrodzenia.

W literaturze i orzecznictwie wyrażono zapatrywanie, że

można sięgać,

na zasadzie analogii, do wyznaczników wypracowanych w odniesieniu do

wynagrodzeń

właścicieli

nieruchomości

obciążonych

służebnościami

dróg

koniecznych. Powinno to być wynagrodzenie jednorazowe - za ustanowienie

służebności – co nie wyłącza możliwości określenia sposobu jego zapłaty w postaci

świadczeń

płatnych

okresowo

(por.

postanowienia

Sądu

Najwyższego

z dnia 17 stycznia 1969 r., III CRN 379/68, OSNCP 1969, nr 12, poz. 223; z dnia

5 kwietnia 2012 r., II CSK 401/11, niepubl; z dnia 18 kwietnia 2012 r.,

V CSK 190/11, niepubl.; z dnia 20 września 2012 r., IV CSK 56/12, niepubl.; z dnia

8 lutego 2013 r., IV CSK 317/12, niepubl.), ale nie powinno dotyczyć służebności

przesyłu, z uwagi na charakter działalności przedsiębiorcy. Przy ustalaniu

wysokości tego wynagrodzenia należy brać pod uwagę wszystkie okoliczności

danej sprawy, interes

stron,

społeczno-gospodarczy

charakter

służebności

i rekompensaty należnej właścicielowi nieruchomości obciążonej. Określenie

w ustawie tego świadczenia jako wynagrodzenia wskazuje, że powinno odpowiadać

wartości świadczenia spełnionego przez właściciela nieruchomości obciążonej

na rzecz podmiotu uprawnionego w ramach służebności lub osiągniętej przez

niego korzyści. Za odpowiednie wynagrodzenie może być uznane takie, które

będzie stanowić ekwiwalent wszystkich korzyści, jakich właściciel nieruchomości

zostanie

pozbawiony

w

związku

z

jej

obciążeniem.

Indywidualizowany

w konkretnej sprawie sposób obliczenia wynagrodzenia powinien uwzględniać

po stronie właściciela: charakter nieruchomości - położenie, rodzaj, rozmiar, kształt

- jej społeczno - gospodarcze przeznaczenie ujęte w miejscowym planie

zagospodarowania przestrzennego, albo w studium uwarunkowań i kierunków

zagospodarowania przestrzennego, a w ich braku właściwości terenu i sposób

korzystania

z

nieruchomości

sąsiednich,

utratę

pożytków,

zakres

ograniczenia w prawie

rozporządzania,

swobodnego

decydowania

o przeznaczeniu nieruchomości, zagospodarowania jej, zakres i sposób ingerencji

przedsiębiorcy oraz pozbawienia władztwa nad nią, sposób przebiegu urządzeń,

trwałość i nieodwracalność obciążenia w dłuższej perspektywie oraz uciążliwość

ustanowionego prawa. Po stronie przedsiębiorcy rozważaniu podlegać powinno,

że za pośrednictwem urządzeń realizuje on cele społeczne w odniesieniu

do dostarczania energii elektrycznej, wody czy paliw,

także właścicielowi

nieruchomości obciążonej, doprowadzenie tych nośników tysiącom osób

musi

odbywać się za pomocą sieci (instalacji i urządzeń), które posadowić trzeba na

wielu gruntach stanowiących własność osób trzecich, względy społeczne nakazują

ograniczenie ich prawa własności, korzystanie z tych nieruchomości w zakresie

ustanowionej służebności wpływa na wartość przedsiębiorstwa i możliwość

prowadzenia działalności gospodarczej, jak też, że

korzystanie z energii

elektrycznej i paliw wpływa na rozwój społeczno-gospodarczy oraz lepsze

wykorzystanie nieruchomości. Z uwagi na faktyczną niemożność wyliczenia

wynagrodzenia w oparciu o korzyści uzyskiwane przez przedsiębiorcę, na którego

działalność wpływa również korzystanie z cudzej nieruchomości, trzeba określić je

z perspektywy interesów ekonomicznych właściciela nieruchomości. Przytoczone

przykładowo czynniki, podlegające ocenie we wzajemnym powiązaniu, znalazły

wyraz w licznych orzeczeniach Sądu Najwyższego, które oddają istotę tej

problematyki (por. uchwałę z dnia 17 czerwca 2005 r., III CZP 29/05, OSNC 2006,

nr 4, poz. 64; postanowienia: z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 444/09, niepubl.; z dnia

5 kwietnia 2012 r., II CSK 410/11, niepubl.; z dnia18 kwietnia 2012 r., V CSK

190/11, niepubl.; z dnia 20 września 2012

r., IV CSK 56/12, niepubl.; z dnia

8 lutego 2013 r., IV CSK 317/12, niepubl.). Wnioski wysnute z rozważenia

wszystkich istotnych w konkretnej sprawie wyznaczników stanowią również

podstawę do miarodajnego

określenia postaci ekwiwalentu

- obniżenia

użyteczności nieruchomości albo jej wartości, przy czym nie może on przewyższać

wartości nieruchomości. Odniesienie do nich objęte jest również wypowiedziami

Sądu

Najwyższego

(por.

postanowienia

Sądu

Najwyższego

z

dnia

5 kwietnia 2012 r., II CSK 401/11; z dnia 18 kwietnia 2012 r., V CSK 190/11;

z dnia 8 lutego 2013 r.,

IV CSK 317/12), jak też propozycją zmiany kodeksu

cywilnego. Uszczerbek właściciela

związany

z

pogorszeniem

nieruchomości

w następstwie posadowienia na niej i eksploatacji urządzeń przesyłowych

rekompensowany jest wynagrodzeniem, które może on uzyskać na podstawie

art. 3052 § 2 k.c.

Nawiązując do zarzutów skarżącej stwierdzić trzeba, że naruszenie art. 233

§ 1 k.p.c. nie może wypełniać podstawy skargi kasacyjnej przewidzianej art. 398 3

§ 1 pkt 2 k.p.c., z uwagi na wyłączenie objęte art. 398 3 § 3 k.p.c. Mimo niepodania

przepisów postępowania, z którymi wiązany jest zakaz włączania ich do podstawy

skargi kasacyjnej, ugruntowane zostało w orzecznictwie zapatrywanie, podzielane

w rozpoznawanej sprawie, że dotyczy on przepisów obejmujących reguły

odnoszące się do ustalenia stanu faktycznego i oceny dowodów, zawarte w art.

228 do 233 k.p.c. Zarzuty kierowane do tych uregulowań

do podważenia stanu faktycznego ustalonego

i będącego

podstawą

faktyczną

zmierzają wprost

przez sąd drugiej instancji

rozstrzygnięcia

sądu

drugiej

instancji

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2005 r., III CSK 13/05,

OSNC 2006, nr 4, poz. 76; wyroki z dnia 26 maja 2006 r., V CSK 97/06, niepubl;

z dnia 11 stycznia 2007 r., II CSK 400/06, niepubl.; z dnia 7 listopada 2008 r.,

II CSK 289/08, niepubl.; z dnia 13 stycznia 2010 r., III CSK 372/09, niepubl.; z dnia

24 maja 2011 r., III PK 72/10, niepubl.; z dnia 2 grudnia 2011 r., niepubl.;

z dnia 9 lutego 2012 r., UK 248/11, niepubl.). Nie mogło również odnieść

oczekiwanego skutku połączenie tego przepisu z art. 378 § 1 k.p.c., skoro

Sąd Okręgowy nie podzielił zastrzeżeń skarżącej podniesionych

w apelacji,

co do poczynionych ustaleń, które były następstwem uznania za miarodajną opinii

biegłego.

Nie

można

utożsamiać

nierozpoznania

zarzutów

apelacyjnych

ze stwierdzeniem ich nietrafności przez Sąd drugiej instancji. Pretensje skarżącej

w istocie sprowadzają się do podważania określonych ustaleń faktycznych,

co pozostaje

poza

kontrolą

dokonywaną

w

ramach

skargi

kasacyjnej.

Nie zostały przedstawione przez skarżącą argumenty, które mogłyby wskazywać

na to, że do wydania zaskarżonego postanowienia

doszło

w następstwie

pominięcia, z naruszeniem art. 382 k.p.c., części materiału dowodowego.

Przepis ten nie nakłada na sąd drugiej instancji obowiązku przeprowadzenia

postępowania

dowodowego;

wskazuje

natomiast,

że

podstawą

ustaleń

dokonywanych

przez

przeprowadzonych

ten

przez

merytoryczny

sąd

pierwszej

instancji,

sąd

jest

jeśli

ocena

nie

dowodów

doszło

do

przeprowadzenia dowodów w postępowaniu apelacyjnym. Zarzut naruszenia art.

382 k.p.c. w związku z przepisami regulującymi postępowanie rozpoznawcze byłby

usprawiedliwiony, gdyby sąd drugiej instancji bezpodstawnie nie uzupełnił

postępowania dowodowego, jeśli uchybienie to miałoby wpływ na wynik sprawy

(por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia

2008 r., III CZP 49/07, niepubl.; postanowienie z dnia 7 lipca 1999 r., I CKN 504/99,

OSNC 2000, nr 1 poz. 17; wyrok z dnia 16 listopada 2008 r., V CSK 515/10,

niepubl.).

Za

takie

naruszenie

należy

uznać

łącznie

oceniane

zarzuty

niezastosowania art. 286 w związku z art. 382 k.p.c., powołujące się na

nieuwzględnioną

potrzebę dopuszczenia dowodu z opinii innego biegłego.

Utrwalone zostało w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowisko, że wniosek

strony o zażądanie dodatkowej opinii od innego biegłego podlega ocenie w oparciu

o okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu wytkniętych błędów, sprzeczności lub

innych wad dotychczasowej opinii, które dyskwalifikują ją jako dowód mogący być

podstawą ustaleń faktycznych. Potrzeba taka zachodzi, gdy opinia zawiera istotne

luki, bo nie odpowiada na postawione tezy dowodowe, jest niejasna, nienależycie

uzasadniona lub nieweryfikowalna. W takiej sytuacji sąd w zasadzie jest związany

wnioskiem strony. Nie stanowi natomiast uzasadnionej przyczyny niezadowolenie

strony z niekorzystnej dla niej konkluzji opinii dotychczasowej (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 18 października 2001 r., IV CKN 478/00, niepubl.; z dnia

10 stycznia 2002 r., II CKN 639/99, niepubl.; z dnia 10 marca 2011 r., II UK 306/10,

niepubl.; postanowienie z dnia 19 sierpnia 2009 r., III CSK 7/09, niepubl.).

Sąd Okręgowy uznał, że opinia biegłego może stanowić podstawę ustalenia

wynagrodzenia, chociaż stwierdził, iż określenie jego rozmiaru, dokonane jako

uszczuplenie

wartości

w

granicach

obciążenia

służebnością,

wyrażone

zastosowanymi wskaźnikami korygującymi, prowadziło do jego nadmiernego

wygórowania. Wobec kategorycznej wypowiedzi

biegłego, że nie zna innych

wskaźników, dokonał dalszego obniżenia wynagrodzenia przez zastosowanie

wskaźnika uwzględniającego ograniczenie własności ze względu na społecznogospodarcze

znaczenie

służebności.

Stanowisko

Sądu

Okręgowego

jest

niekonsekwentne, nie uwzględnia również zarzutów uczestniczki dotyczących

zgodności wyceny z przepisami ustawy o

mimo wskazania

przez

wyceny. Konieczność

biegłego,

że

rozważenia

gospodarce nieruchomościami

zastosował

trafności

szczególną

procedurę

zastosowanego

sposobu

określenia ekwiwalentności świadczenia właścicielki nieruchomości obciążonej,

znaczny

stopień

uznaniowości

korygujących wyznaczników

oraz

wątpliwości były wystarczającym

biegłego.

wywodów

Podkreślenia wymaga,

biegłego,

zastrzeżenia

podniesione

wskazaniem

że

do

przez

zażądania

postanowienie

co

do

uczestniczkę

opinii

Sądu

innego

Rejonowego

o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego nie określało żadnych wskazań

co do podstawy, na której powinna opierać się wycena oraz czynników

jakie należało

brać

pod

uwagę

w

celu

jej

zindywidualizowania

w okolicznościach tej sprawy. Oznaczało to pozostawienie wyboru biegłemu, który

został zaakceptowany przez Sądy obu instancji mimo opisanych zastrzeżeń.

Nie spełnia postulatu adekwatności założenie, że podstawą ustalenia

wynagrodzenia

powinno

być

odniesienie

do

różnicy

pomiędzy

wartością

nieruchomości bez obciążenia a jej wartością z obciążeniem spowodowanym

ustanowieniem

służebności

postanowienia.

Nie

o

uwzględnia

treści

ono

wynikającej

z

tego,

wnioskodawczyni

że

prawomocnego

już

kupiła

nieruchomości, w których była już wbudowana instalacja gazociągu, a zatem

z obciążeniem, które było jednym z czynników wpływających na cenę. Zawodzić

zatem musi sposób ustalenia wynagrodzenia przy przyjęciu obniżenia wartości

nieruchomości. Miarodajnym, podstawowym kryterium powinno być obniżenie

użyteczności nieruchomości, polegające na niemożności korzystania z obciążonej

części

w

sposób

przewidziany

w

miejscowym

planie

zagospodarowania

przestrzennego przy uwzględnieniu omówionych wyznaczników, decydujących

o ekwiwalentności świadczenia właścicielki nieruchomości obciążonej, łącznie

z wpływem zakresu niemożności korzystania na pozostałą część nieruchomości.

Dla

ustalenia

wynagrodzenia

wymagane

były

wiadomości

specjalne,

a zatem konsekwentnie należało doprowadzić do pozyskania opinii biegłego, która

mogłaby prowadzić do określenia wszystkich czynników wypełniających przesłankę

odpowiedniości wynagrodzenia w warunkach tej sprawy, co łączyło się z potrzebą

wskazania biegłemu zarówno na podstawę, jak i pozostałe czynniki.

Nieuzasadniony okazał się zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., niezależnie

od nieprawidłowego powołania, z pominięciem art.391 § 1 k.p.c. Wielokrotnie

w orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazywano, że art. 328 § 2 k.p.c. jedynie

wyjątkowo może wypełniać podstawę skargi kasacyjnej objętą art. 3983 § 1 pkt 2

k.p.c. Dojdzie do tego, gdy uzasadnienie orzeczenia nie zawiera wszystkich

przewidzianych dla niego wymagań i jeśli wady te lub niekompletność

uniemożliwiają

przeprowadzenie

oceny

prawidłowości

zastosowania

prawa

w konkretnej sprawie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 1998 r.,

III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83; z dnia 5 kwietnia 2002 r.,

III CKN 460/98, OSNC 2000, nr 5, poz. 100; z dnia 20 lutego 2003 r.,

II CKN 1368/00, niepubl.; z dnia 4 października 2012 r., I CSK 632/11, niepubl.;

z dnia 5 września 2012 r., IV CSK 76/12, niepubl.). Ponadto zarzuty powoływane

w ramach drugiej podstawy kasacyjnej mogą być zasadne, gdy wpływ uchybień na

wynik sprawy jest „istotny”, ponieważ ich rodzaj i skala kształtowały lub

współkształtowały treść zaskarżonego orzeczenia (por. postanowienie sądu

Najwyższego z dnia 10 lutego 1997r., I CKN 57/96, OSNC 1997, nr 6-7, poz. 82)

Należy także zwrócić uwagę na to, że art. 328 § 2 k.p.c. ma w postępowaniu

apelacyjnym odpowiednie zastosowanie i zależy w istotnym stopniu od treści

rozstrzygnięcia. Połączenie kontynuacji merytorycznego rozpoznania sprawy

i kontroli postępowania pierwszoinstancyjnego pozwala sądowi drugiej instancji,

przy dokonywaniu ustaleń faktycznych, na korzystanie głównie z materiału

zebranego przez sąd pierwszej instancji (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124). Jeśli zatem nie

doszło do zmian w relacji do orzeczenia sądu pierwszej instancji, to sąd drugiej

instancji może poprzestać na przyjęciu za własne ustaleń poczynionych przez sąd

pierwszej instancji. Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie zawiera

tak istotnych wadliwości, które uniemożliwiałyby przeprowadzenie jego kontroli

w granicach skargi kasacyjnej. Inną natomiast kwestią jest ocena trafności

stanowiska sądu drugiej instancji.

Zastosowanie przez Sąd Okręgowy prawa materialnego do niedostatecznie

ustalonego stanu faktycznego oznacza wadliwą jego subsumcję do przyjętych

norm, w odniesieniu do art. 3051 w związku z art. 285 § 2 i art. 3052 § 2 k.p.c. i czyni

zasadnym zarzut ich błędnej wykładni. Pojęcie „wynagrodzenie” nie zostało

zdefiniowane w kodeksie cywilnym, podobnie jak i pojęcie „odszkodowanie”.

Użycie przez ustawodawcę zwrotu odszkodowanie związane jest z wyrównaniem

uszczerbku w dobrach prawnie chronionych o charakterze majątkowym (art. 361

k.c.). Z wynagrodzeniem połączony został ekwiwalent za świadczone usługi,

również za świadczenie pracy na gruncie kodeksu pracy, za korzystanie z prawa

autorskiego (art. 45 p.a.p.p.), czy korzystanie bez tytułu prawnego z rzeczy będącej

własnością innej osoby, a także w odniesieniu do ustanowionej służebności. Zakres

tego pojęcia jest szerszy od pojęcia odszkodowanie, może obejmować również

wyrównanie szkody, jeśli została poniesiona i wykazana (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 8 maja 2000 r., V CKN 43/00, OSNC 2000, nr 11 poz. 206;

z dnia 5 kwietnia 2012 r., II CSK 401/11; z dnia 18 kwietnia 2012 r., V CSK 190/11).

Istota wynagrodzenia polega na tym, że powinno ono odpowiadać wartości

świadczenia spełnionego

na rzecz strony zobowiązanej do jego zapłaty lub

uzyskanej przez nią korzyści, a w odniesieniu do służebności powinno być ogólnie

ekwiwalentem za znoszenie cudzego korzystania z nieruchomości. Brak w art. 3052

§ 2 k.c. kryteriów określenia rozmiaru wynagrodzenia oznacza, że ustawodawca

pozostawił sądowi swobodę polegającą na indywidualizacji ocen w tym zakresie,

formułowanych na podstawie określonego stanu faktycznego, które mogą także

wynikać z ogólnych reguł porządku prawnego. Może mieć również zastosowanie, do

ustalania jego wysokości, art. 322 k.p.c. Przepis ten ma charakter wyjątku i nie

powinien być obejmowany wykładnią rozszerzającą, ale wskazać trzeba, że natura

tego wynagrodzenia jest przybliżona do roszczenia o zwrot bezpodstawnego

wzbogacenia, podobnie i roszczenia przewidziane w art. 224 i 225 k.c., czy też

związane z korzystaniem z praw autorskich (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

4 lipca 2012 r., I CSK 669/11, niepubl; z dnia 14 lutego 2007 r., I CSK 446/06,

niepubl.; z dnia 6 października 2006 r., V CSK 192/06, niepubl.). Dopuszczalność

stosowania tego uregulowania nie zwalnia z obowiązku zebrania i wykorzystania

całości materiału dowodowego, wyczerpania wszystkich dostępnych dowodów oraz

wskazania faktów, z których wynika, iż udowodnienie wysokości żądania było

niemożliwe lub nader utrudnione (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada

2007 r., V CSK 220/07, niepubl; z dnia 11 grudnia 2007 r., I PK 157/07,

OSNP 2009, nr 3-4, poz. 33).

Zarzuty naruszenia art. 4 pkt 16, art. 153 ust. 1 i art. 154 ust. 1 u.g.n. przez

uznanie opinii biegłego za miarodajną dla orzeczenia

o rozmiarze wynagrodzenia

wnioskodawczyni nie wymagały przeprowadzenia ich wykładni w odniesieniu do

dopuszczalności czynienia odstępstw przez biegłego od objętych nimi zasad,

w zakresie dozwolonym art. 152 ust. 3 u.g.n., skoro niewłaściwe było założenie

ustalenia wynagrodzenia jako uszczuplenia wartości nieruchomości.

Z powyższych względów należało orzec jak w sentencji na podstawie art.

39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c.