IV CSK 435/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 435/10

POSTANOWIENIE

Dnia 17 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku E. O. SA w G. Oddziału w O.

przy uczestnictwie Kazimierza T. i Danisławy T.

o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 17 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 15 kwietnia 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 27 sierpnia 2009 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że

wnioskodawca nabył przez zasiedzenie z dniem 17 września 1983 r. służebność

gruntową – obciążającą działkę gruntu nr 135, wchodzącą w skład nieruchomości

położonej w G., gmina P., stanowiącej własność uczestników postępowania, dla

której wymieniony Sąd prowadzi księgę wieczystą Kw nr [...] – o treści określonej w

punkcie pierwszym sentencji postanowienia.

Sąd ustalił, że poprzednik prawny wnioskodawcy Zakład Energetyczny

Okręgu Północnego w B. na wymienionej działce gruntu wybudował urządzenia

energetyczne w postaci linii średniego i niskiego napięcia wraz z podtrzymującymi

ją słupami oraz słupową stacją transformatorową. Pobór energii za pośrednictwem

tego urządzenia z rozdzielni energetycznej, znajdującej się na nieruchomości

położonej w M., gmina M., dla której Sąd Rejowy prowadzi księgę wieczystą Kw nr

[...], rozpoczął się w dniu 16 września 1963 r. W 1981 r. przebudowano – na

podstawie projektu modernizacji urządzeń energetycznych z 1980 r. – linie

energetyczne m.in. na działce nr 135.

W 1989 r. następcą prawnym Zakładu Energetycznego Okręgu Północnego

w B. – na skutek jego podziału – zostało Przedsiębiorstwo Państwowe Zakład

Energetyczny O. w O. To Przedsiębiorstwo uległo w 1993 r. przekształceniu w

spółkę akcyjną Skarbu Państwa. W 2005 r. nastąpiło połączenie spółek

energetycznych, obejmujące także wymienioną spółkę akcyjną Skarbu Państwa, i

powstał Koncern Energetyczny „E.” SA w G. W 2007 r. nazwa Spółki została

zmienia na „E. – O.” SA w G.

Sąd Rejonowy uznał, że władztwo faktyczne nad działką gruntu nr 135,

związane z korzystaniem ze znajdujących się na niej urządzeń energetycznych,

odpowiadało treści służebności. Taki sposób władania działką rozpoczął się

z chwilą przystąpienia przez Zakład Energetyczny Okręgu Północnego w B. do

przesyłania energii za pomocą wspomnianych urządzeń energetycznych, co

nastąpiło najpóźniej w dniu 16 września 1963 r. Od tego dnia biegł zatem termin do

zasiedzenia służebności, przewidziany w art. 172 k.c., w brzmieniu obowiązującym

do dnia 1 października 1990 r., dla posiadacza w złej wierze.

Powołując się na opinię biegłego Jarosława P., Sąd uznał, że na skutek

dokonanej w 1981 r. modernizacji urządzeń energetycznych nie powstał nowy,

odmienny od dotychczasowego, stan posiadania odpowiadający treści służebności

gruntowej. W konfrontacji z wymienioną opinią za niewiarygodne – zdaniem Sądu –

należało uznać zeznania świadka Czesława W. i uczestników postępowania, że na

skutek modernizacji urządzeń energetycznych nastąpiła całkowita zmiana ich

położenia na działce.

Sąd

nie

podzielił

zarzutu

uczestników

postępowania,

że

żądanie

stwierdzenia nabycia służebności jest nadużyciem prawa. Podkreślił, że zgodnie

z orzecznictwem powołanie się na art. 5 k.c. wymaga wskazania – czego

uczestniczy postępowania nie zrobili – jakie konkretnie zasady współżycia

społecznego zostały naruszone.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił apelację uczestników

postępowania, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej

instancji.

Sąd odwoławczy podkreślił, że znajdujące się na działce nr 135 urządzenia

energetyczne stanowią w rozumieniu art. 292 k.c. trwałe i widoczne urządzenie.

Podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, że wnioskodawczyni – przy uwzględnieniu

zasady wynikającej z art. 176 k.c. – faktycznie władała działką w zakresie

odpowiadającym treści służebności przez czas niezbędny do nabycia służebności

w drodze zasiedzenia przez posiadacza w złej wierze. Powołując się na art. 172

k.c., w brzmieniu sprzed 1 października 1990 r., i art. XLI ustawy z 23 kwietnia 1964

r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 94, ze zm.; dalej –

„p.w. k.c.”), stwierdził, że Sąd Rejonowy trafnie uznał, iż dwudziestoletni termin do

zasiedzenia upłynął w dniu 17 września 1983 r.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik skarżących

zarzucił naruszenie art. 5 k.c., 172, 292 k.c., art. XLI § 2 p.w.k.c., art. 21 Konstytucji

oraz art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c. Powołując

się na te podstawy, wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i oddalenie

wniosku albo o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z wiążących w postępowaniu kasacyjnym ustaleń faktycznych wynika,

że w dniu, w którym – zdaniem Sądu – upłynął termin zasiedzenia spornej

służebności

faktycznie

władającym

gruntem

w

zakresie

odpowiadającym

służebności był będący przedsiębiorstwem państwowym Zakład Energetyczny

Okręgu Północnego w B. Na skutek przekształceń tego przedsiębiorstwa dopiero w

2005 r. powstał wnioskodawca, działający od 2007 r. pod nazwą „E.-O.” SA w G.

Nie ulega więc wątpliwości, że w dniu, w którym – według Sądu – upłynął termin

nabycia przez zasiedzenie spornej służebności wnioskodawca nie mógł faktycznie

władać gruntem w zakresie odpowiadającym treści służebności. W doktrynie i

orzecznictwie przyjmuje się natomiast, że stwierdzenie nabycia własności przez

zasiedzenie – przepisy regulujące tę instytucję prawa stosuje się odpowiednio do

zasiedzenia służebności gruntowej (art. 292 k.p.c.) – następuje na rzecz osoby

będącej posiadaczem w chwili upływu terminu zasiedzenia (por. postanowienie Sąd

Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2003 r., V CK 60/03, OSNC 2004, nr 6, poz. 101).

Tymczasem Sąd Okręgowy – nie odnosząc się do zarzutu apelacyjnego, że

wnioskodawca w okolicznościach sprawy nie mógł nabyć spornej służebności w

drodze zasiedzenia z dniem 17 września 1983 r. – przyjął, że nieistniejący w dniu

upływu terminu do zasiedzenia wnioskodawca nabył sporną służebność gruntową

w drodze zasiedzenia.

Uszło również uwagi Sądu Okręgowego, że w okresie przed wejściem

w życie nowelizacji Kodeksu cywilnego, dokonanej ustawą z dnia 31 stycznia

1989 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilnym (Dz. U. Nr 3, poz. 11), znoszącej

zasadę tzw. jednolitej własności państwowej, czyli przed dniem 1 lutego 1989 r.

państwowe osoby prawne (w tym przedsiębiorstwa państwowe) wykonywały

uprawnienia związane z własnością nieruchomości wprawdzie we własnym imieniu,

ale na rzecz Skarbu Państwa, będącego jedynym dysponentem własności

państwowej. Dlatego skutki prawne związane z posiadaniem w tamtym okresie

przez przedsiębiorstwo państwowe nieruchomości mogły powstać tylko na rzecz

Skarbu Państwa (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 9 maja 2003 r.,

V CK 24/03 i z dnia 9 grudnia 2009 r., IV CSK 291/08, niepubl.). Przyjmując, że

termin do nabycia spornej służebności upłynął z dniem 17 września 1983 r., Sąd

powinien zatem rozważyć, czy nie doszło do nabycia spornej służebność w drodze

zasiedzenia przez Skarb Państwa.

Reasumując, nie można więc odmówić racji skarżącym, że zaskarżone

postanowienie zostało wydane z naruszeniem art. 172, 292 k.c. i art. 378 § 1 k.p.c.

Skarb Państwa nie jest uczestnikiem postępowania w sprawie. Nie ulega

wątpliwości, że obowiązkiem wnioskodawcy jest wskazanie we wniosku wszystkich

zainteresowanych w sprawie (art. 511 § 1 k.p.c.). Jeżeli jednak wnioskodawca nie

zrobił tego, to sąd powinien z urzędu wezwać zainteresowanego, który nie jest

uczestnikiem postępowania, do udziału w sprawie (art. 510 § 2 k.p.c.). Stwierdzenie

nabycia własności przez zasiedzenie – zgodnie z art. 610 § 1 w związku z art. 670

§ 1 i 677 § 1 k.p.c. – może bowiem nastąpić na rzecz innego podmiotu niż

wskazany we wniosku (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia

2002 r., I Cz 194/01, niepubl.). Dotyczy to także postępowania o stwierdzenia

nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie (art. 292 k.c.). Wstąpienie Skarbu

Państwa do udziału w sprawie dopiero na etapie postępowania apelacyjnego

będzie wymagało jednak rozważenia, czy nie spowoduje ono – w okolicznościach

niniejszej sprawy – pozbawienia go prawa do zaskarżenia orzeczenia sądu drugiej

instancji (art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji); w razie zaistnienia takiej

sytuacji niezbędne będzie uchylenie postanowienia sądu pierwszej instancji

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 21 maja 2002 r., III CKN 948/00, OSNC 2003, nr 5, poz. 68).

Należy także zwrócić uwagę – w związku z odwołaniem się Sądu do art. 176

k.c. – że następstwo w posiadaniu ze skutkiem określonym w przytoczonym

przepisie, tzn. doliczenie czasu posiadania poprzednika, jest możliwe tylko wtedy,

gdy zasiedzenie na rzecz poprzedniego posiadacza jeszcze nie nastąpiło –

samoistny posiadacz nie może bowiem doliczyć sobie czasu posiadania właściciela

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 1966 r., III CRN 223/66,

OSNC 1967, nr 5, poz. 91).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39915 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 i 391 § 1

k.p.c.).