IV CSK 435/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 435/08

POSTANOWIENIE

Dnia 26 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z wniosku Gminy Miasta S.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta S., Wojewody, [...]

o stwierdzenie zasiedzenia,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 26 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w G.

z dnia 1 czerwca 2007 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym

postanowieniem

Sąd

Okręgowy

oddalił

apelacje

wnioskodawcy – Gminy Miasta S. oraz Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta od

postanowienia

Sądu Rejonowego w S. oddalającego wniosek o nabycie przez

zasiedzenie nieruchomości zabudowanej.

Wnioskodawczyni twierdziła, że uczestniczący w postępowaniu Skarb

Państwa posiadał samoistnie nieruchomość od zakończenia wojny do 1992 r.,

a poprzedni właściciel G.H. utracił posiadanie w związku z działaniami wojennymi.

Spadkobiercy G.H. nie wykazywali do 2004 r. inicjatywy

w celu odzyskania

nieruchomości, dlatego według oceny wnioskodawczyni termin zasiedzenia upłynął

w dniu 19 grudnia 1966 r.

Oddalając wniosek Sąd Rejonowy przytoczył

następujące okoliczności

faktyczne:

G.H. oraz jego żona A. postanowieniem Sądu Grodzkiego w S. z 25 lutego 1946 r.

zostali

zrehabilitowani

stosownie

do

przepisów

ustawy

o wyłączeniu

ze

społeczeństwa polskiego wrogich elementów, co oznaczało przywrócenie tym

osobom pełni praw obywatelskich w RP. Okręgowy Urząd Likwidacyjny na skutek

wniosku

G.H.

przywrócił

mu

decyzją

z 19 grudnia

1946

r.

posiadanie

nieruchomości. Po wydaniu tej decyzji G.H. wielokrotnie, lecz bezskutecznie,

zwracał się do różnych organów o „faktyczny zwrot” nieruchomości pozostającej w

zarządzie Delegatury Rządu ds. Wybrzeża. G.H. był obciążany podatkiem od

nieruchomości. Sąd stwierdził, że 30 września 1966 r. Wydział Gospodarki

Komunalnej i Mieszkaniowej Prez. MRN w S. zaświadczył o przejściu własności

nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. W 1992 r., w wyniku komunalizacji mienia

ogólnonarodowego, w księdze wieczystej wpisana została Gmina Miasta S., lecz

Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z 11 lutego 2005 r. sygn. [...] uznał, że wpis w

księdze wieczystej prawa własności Skarbu Państwa dokonany został bez

podstawy prawnej.

Dokonując oceny przesłanek zasiedzenia Sąd Rejonowy doszedł do wniosku,

że Skarb Państwa posiadał nieruchomość od 24 listopada 1956 r. do 30 września

1966 r., tj. do wydania zaświadczenia przez Wydz. Gosp. Kom i Mieszk. PMRN

w S. o przejściu własności na Skarb Państwa (art. 2 dekretu). Ponadto w okresie

między 31.X.1991 r., a wniesieniem przez uczestniczki w roku 2004 pozwu o

uzgodnienie stanu prawnego wynikającego z wpisu w księdze wieczystej ze stanem

rzeczywistym,

nieruchomość

znajdowała

się

w

posiadaniu

samoistnym

wnioskodawczyni. W pozostałym okresie Skarb Państwa wykonywał władanie w

ramach sprawowania funkcji publicznych. Nie było to posiadanie prowadzące do

zasiedzenia.

Sąd Okręgowy po rozpoznaniu apelacji wnioskodawczyni i Skarbu Państwa oddalił

obie apelacje wskazując jednak odmienne przyczyny wyłączające nabycie

własności przez zasiedzenie. Sąd uznał bowiem, że od chwili przywrócenia

posiadania majątek przestał być mieniem opuszczonym, zatem Skarb Państwa

posiadał „na zasadach ogólnych”, ponieważ przywrócenie posiadania przerwało

bieg przemilczenia. Rozpoczęcie biegu zasiedzenia nie nastąpiło jednak wraz

z przywróceniem posiadania, ponieważ wg oceny Sądu II instancji opartej na

poglądach wyrażonych m.in. w postanowieniu SN z 9 maja 2003 r., przed dniem

wejścia w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o Naczelnym Sądzie

Administracyjnym oraz o zmienia kodeksu postępowania administracyjnego termin

zasiedzenia nie biegł. Początek biegu nastąpił z chwilą wprowadzenia sądowej

kontroli decyzji administracyjnych i dopiero wówczas właściciele nieruchomości

mogli efektywnie domagać się jej wydania. Przy uwzględnieniu złej wiary Skarbu

Państwa termin zasiedzenia nie mógł upłynąć przed 1 września 2010 r., zatem

wniosek podlegał oddaleniu, tym bardziej, że wniesienie w 2004 r. powództwa

przez uczestniczki L.K. i R.W. przerwało bieg terminu zasiedzenia.

Skarga kasacyjna Gminy Miasta S. oparta została na przepisach art. 121 pkt 4

k.c., w związku z art. 175 k.c. i art. 382 k.p.c. Skarżąca wnosiła o uchylenie

zaskarżonego postanowienia w części oddalającej apelację wnioskodawcy

i orzekającej o kosztach postępowania.

Skarb Państwa zastąpiony przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa wnosił

o uwzględnienie skargi kasacyjnej, natomiast uczestniczki postępowania wnosiły

o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ocena Sądu Okręgowego dotycząca ochrony własności w sporze ze

Skarbem Państwa zawarta w stwierdzeniu, iż przed 1 września 1980 r. istniał stan

zrównany z zawieszeniem wymiaru sprawiedliwości, uniemożliwiający uzyskanie

władztwa nad nieruchomością, której posiadanie zostało przywrócone posiadania

odwołuje się do uzasadnienia postanowienia Sądu Najwyższego w sprawie V CK

24/03. Nie można odmówić trafności zarzutom skarżącego, że pogląd tam

wyrażony nie może być uogólniany, a w powoływanym orzeczeniu został

sformułowany na tle określonego stanu faktycznego, tj. możliwości legalnego

przeciwdziałania nacjonalizacji lasów. W tej kwestii, podobnie jak w sprawach

ujawniających się na tle wykonywania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej,

orzecznictwo Sądu Najwyższego ukształtowane przez uchwałę składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego - zasadę prawną - z dnia 13 października 1951 r.,

C. 427/51, OSN 1953, nr 1, poz. 1, wyłączało z przyczyn politycznych drogę

sądową.

Podobne

motywy

doprowadziły

do

wyłączenia

spod

możliwości

zasiedzenia grunty przeznaczone na cele reformy rolnej (uchwała składu siedmiu

sędziów SN z 7 czerwca 1962 r. I CO 11/62, OSN 19563, poz. 112). Nie można

zaprzeczyć, że obrona praw przez właściciela w tamtych sprawach nie mogła być

skuteczna, co rzutowało na bieg terminu przedawnienia (zasiedzenia) przez Skarb

Państwa.

W rozpoznawanej sprawie chodzi jednak o mienie, które podlegało

przywróceniu posiadaczowi między innymi na podstawie orzeczenia sądu (art. 19

i n. dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich) i –

co istotne - zostało we właściwym trybie przywrócone przez organ państwowy.

Nie można zatem akceptować uogólniającego zapatrywania, jakoby w sprawach

o wydanie nieruchomości objętej decyzją Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego

istniał stan zrównany z zawieszeniem wymiaru sprawiedliwości, zwłaszcza, że art.

29 dekretu przewidywał tryb wykonywania orzeczeń sądowych. Okoliczności te nie

zostały rozważone z naruszeniem art. 382 k.p.c. i zgodzić się należy ze skarżącym,

że uchybienie to mogło mieć wpływ na treść wyroku.

Odmowa innego organu państwa, wykonania decyzji OUL powołująca się na

upływ czasu wyrażała wolę władania, wypełniając dyspozycję art. 298 i 296 § 1 pr.

rzeczowego, a od 1 stycznia 1965 r. – dyspozycję art. 336 § 1 k.c., przy czym

posiadanie takie było wykonywane w złej wierze, co w sprawie jest bezsporne.

Co do okresu dzielącego decyzję Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego

z 19 grudnia 1946 r. i udokumentowaną odmowę wydania nieruchomości, do

zastosowania

prawa

materialnego

konieczne

było

dokonanie

ustaleń

(z uwzględnieniem ciężaru dowodów) początkowej daty posiadania prowadzącego

do zasiedzenia. Utrwalony jest bowiem w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd,

że sprawowanie zarządu mieniem opuszczonym oraz porzuconym nie stanowiło

władania w charakterze właściciela i dlatego nie mogło być kwalifikowane jako

posiadanie prowadzące do zasiedzenia, por. uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 26 października 2007 r. sygn. III CZP 30/07, OSNC 2008/5/43,

wcześniej postanowienie z 24 maja 2005 r. V CK 664/04 publ. elektroniczne.

Domniemanie przewidziane w art. 298 prawa rzeczowego nie ma zastosowania

w razie gdy okoliczność ta jest sporna między stronami a decyzja urzędowa z tej

samej daty wskazuje na odmienną wolę organu kompetentnego organu państwa.

Dotychczasowe ustalenia Sądu Okręgowego

w tym przedmiocie nie są

jednoznaczne, choć uzasadnienie (str. 10-11) wskazuje raczej na ocenę, iż Skarb

Państwa „posiada ten majątek na zasadach ogólnych”. Dalszy wywód wskazuje

jednak, że opierając rozumowanie jurydyczne na orzeczeniu z 9 maja 2003 r. sygn.

V CK 24/03 Sąd Okręgowy wykluczył zaliczenie na rzecz wnioskodawcy okresu

posiadania

nieruchomości przed dniem 1 września 1980 r., a dopuścił tę

możliwość dopiero od chwili wejścia w życie ustawy z 31 stycznia 1980 r.

o Naczelnym Sądzie Administracyjnym. Pogląd uznający generalne zawieszenie

biegu terminów zasiedzenia we wszystkich wypadkach, gdy posiadaczem był Skarb

Państwa nie ma jednak uzasadnienia prawnego i nie jest zgodny z treścią

powoływanego

orzeczenia

dotyczącego

nieruchomości

leśnych,

których

nacjonalizacja następowała z mocy dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r.

o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82

ze zm.), którego przepisy zastosowano wbrew hipotezie odpowiednich przepisów

dekretu. Odczytując tezy tego orzeczenia Sąd Okręgowy nie zwrócił uwagi na

zastrzeżenia, ograniczające ich znaczenie do „spornej nieruchomości” . Poza tym

niezrozumiała jest część uzasadnienia ze str. 12 stwierdzająca, że nie podlega

ocenie Sądu Okręgowego zasadność niezaliczenia do terminu zasiedzenia okresu

od 25 lutego 1946 r. do 24 listopada 1956 r. kiedy to Skarb Państwa wypełniał

jedynie zadania publiczne

w ramach imperium, tj. w okresie zarządu

nieruchomością na podstawie dekretu o majątkach poniemieckich i opuszczonych

z 8 marca 1946 r., bowiem od 19 grudnia 1946 r. nieruchomość została

przywrócona właścicielowi .

Reasumując powyższe należy uznać, że zastosowanie prawa materialnego

(art. 172 k.c.) w rozpoznawanej sprawie nastąpiło w oderwaniu od poczynionych

ustaleń faktycznych dotyczących władania nieruchomością. Sąd Okręgowy nie

zwrócił również uwagi na skutek zawieszenia biegu terminu różniący się od skutku

przerwy uregulowanej w art. 123 k.c., polegającego na ponownym biegu (verba

legis: „na nowo”) po przerwie. Zawieszenie biegu terminu nie jest objęte regulacją

art. 124 k.c., dlatego nawet przyjęcie okresu zawieszenia nie usprawiedliwia

liczenia terminu zasiedzenia dopiero od 1 września 1980 r., gdyby wykazane

zostało, że w konkretnych okolicznościach sprawy istniał stan uniemożliwiający

obiektywnie dochodzenie przez właściciela roszczeń windykacyjnych lub innych

roszczeń przerywających bieg przedawnienia.

Z tych przyczyn zaskarżone postanowienie należało uchylić na podstawie

art. 39815 k.p.c.