IV CSK 430/18 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 430/18 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 sierpnia 2019 r.Sąd Najwyższy w składzie: Prezes SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)‎SSN Paweł Grzegorczyk (sprawozdawca)‎SSN Roman TrzaskowskiProtokolant Hanna Kamińska w sprawie z powództwa E. P. ‎przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Rejonowego w L. ‎o zapłatę,‎po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28 sierpnia 2019 r.,‎skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w S. ‎z dnia 16 marca 2018 r., sygn. akt IV Ca (…), uchyla zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego w L. z dnia 22 września 2017 r., sygn. akt I C (…), znosi postępowanie przed Sądem Rejonowym począwszy od dnia 5 września 2016 r. oraz przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w S., pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Powód E. P. w pozwie wniesionym do Sądu Okręgowego w S. domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w L. kwoty 30 000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych, kwoty 20 000 zł tytułem zadośćuczynienia za spowodowanie cierpień fizycznych i psychicznych oraz kwoty 10 000 zł „nawiązki” na cel społeczny. Ponadto żądał usunięcia nieprawdziwych danych zawartych w uzasadnieniu postanowienia Sądu Rejonowego w L. wydanego w sprawie o sygn. akt: III Nsm (…) i zobowiązania pozwanego do złożenia przyrzeczenia o treści „zobowiązujemy się na przyszłość w stosunku do E. P. do przestrzegania jego praw i nienaruszania jego dóbr osobistych”.

Postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2016 r. Sąd Okręgowy w S. uznał się za niewłaściwy miejscowo i rzeczowo do prowadzenia sprawy i przekazał sprawę do Sądu Rejonowego w L.. Sąd Okręgowy odwołał się do art. 16 w związku z art. 17 pkt 4 i art. 200 § 1 k.p.c. podnosząc, że wartość roszczenia dochodzonego przez powoda nie przekracza kwoty 75 000 zł, a zatem sprawa powinna być rozpoznawana przez sąd rejonowy. Postanowienie to nie zostało zaskarżone przez strony. Sąd pierwszej instancji - Sąd Rejonowy w L., oceniając stan faktyczny sprawy przyjął, że powództwo było nieuzasadnione.

Zdaniem Sądu, zamieszczenie w uzasadnieniu orzeczenia sądu stwierdzeń dotyczących terapii powoda w zakresie zdrowia psychicznego ze względu na uzależnienie od alkoholu nie stanowiło naruszenia jego dobra osobistego, lecz było jednym z elementów prawidłowo ustalonego stanu faktycznego - stwierdzonego na podstawie jednoznacznych i autentycznych dokumentów. Z akt sprawy wynikało, że powód na przełomie lat 2002 - 2015 był kilkukrotnie leczony w szpitalu dla nerwowo i psychiatrycznie chorych w S. i na oddziale psychiatrycznym Samodzielnego Specjalistycznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w L..

Stwierdzenie, że ktoś jest uzależniony od alkoholu, nie stanowi pochwały i ma raczej wydźwięk pejoratywny, nie można jednak mówić o zniesławieniu czy znieważeniu, jeżeli wypowiedź sądu odnosi się wprost do faktów ustalonych na podstawie wiarygodnej dokumentacji. Opis tych faktów był powściągliwy, sporządzony z dbałością o kulturę języka i z częściowym wykorzystaniem terminologii medycznej. Zarzut naruszenia czci powoda był zatem nieuzasadniony. Do naruszenia dóbr osobistych powoda nie doszło, a tym samym brak było przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa.

Bezzasadne były również, zdaniem Sądu Rejonowego, argumenty powoda co do tego, że sędzia wydający orzeczenie spowodował u niego cierpienia fizyczne i psychiczne, polegające na tym, iż nie może on spotykać się z córką. Twierdzenia w tym zakresie nie zostały, w ocenie Sądu, w ogóle udowodnione. Oddalając żądania główne Sąd Rejonowy oddalił także żądanie usunięcia nieprawdziwych danych w uzasadnieniu postanowienia Sądu Rejonowego w L., sygn. akt: III Nsm (…) i złożenia wskazanego w pozwie przyrzeczenia. Na skutek apelacji powoda, w której podniesiono zarzuty dotyczące naruszenia przepisów prawa procesowego i prawa materialnego, Sąd drugiej instancji - Sąd Okręgowy w S. oddalił apelację w całości.

Sąd nie podzielił zarzutów powoda, podnosząc, że Sąd Rejonowy prawidłowo ustalił stan faktyczny i dokonał prawidłowej oceny merytorycznej żądania. Ubocznie wyjaśnił, że kwestia właściwości rzeczowej Sądu Rejonowego była już przedmiotem badania Sądu Okręgowego. Powód znał stanowisko Sądu w tym zakresie, został pouczony o prawie złożenia zażalenia, niemniej z uprawnienia tego nie skorzystał.Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył skargą kasacyjną w całości powód, zarzucając naruszenie art. 378 § 1 w związku z art. 17 pkt 1 i art. 379 pkt 6 k.p.c., art. 386 § 2 w związku z art. 17 pkt 1 i art. 379 pkt 6 k.p.c. oraz art. 202 zdanie pierwsze w związku z art. 17 pkt 1 i art. 379 pkt 6 k.p.c. Na tej podstawie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego, zniesienie w odpowiednim zakresie postępowania przed Sądem Rejonowym i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania, jako sądowi właściwemu rzeczowo i miejscowo.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W skardze kasacyjnej powód zarzucił, że Sąd Okręgowy błędnie nie uwzględnił nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji wynikającej z art. 379 pkt 6 w związku z art. 17 pkt 1 k.p.c., a w konsekwencji nieprawidłowo zaniechał uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji, zniesienia postępowania w odpowiednim zakresie i przekazania sprawy sądowi właściwemu rzeczowo do ponownego rozpoznania.Zgodnie z art. 379 pkt 6 k.p.c. postępowanie jest dotknięte wadą nieważności, jeżeli sąd rejonowy orzekł w sprawie, w której właściwy jest sąd okręgowy bez względu na wartość przedmiotu sporu.

Przepis art. 17 pkt 1 k.p.c. stanowi, że do właściwości sądów okręgowych należą sprawy o prawa niemajątkowe i łącznie z nimi dochodzone roszczenia majątkowe. W świetle utrwalonego orzecznictwa w sprawach o ochronę dóbr osobistych kwalifikacja sprawy jako należącej do właściwości sądu okręgowego zależy od charakteru roszczeń objętych powództwem. Jeżeli powód w celu ochrony dóbr osobistych dochodzi wyłącznie roszczeń niemajątkowych, zmierzających do zaniechania naruszenia lub usunięcia jego skutków albo roszczeń niemajątkowych i roszczeń majątkowych łącznie, sprawa należy do właściwości sądu okręgowego bez względu na wartość przedmiotu sporu.

Jeżeli zaś powód korzysta wyłącznie z majątkowych instrumentów ochrony dóbr osobistych, domagając się zapłaty zadośćuczynienia lub odpowiedniej sumy na cel społeczny, właściwość rzeczowa sądu okręgowego jest warunkowana wartością przedmiotu sporu (art. 17 pkt 4 k.p.c.) (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 1985 r., III CZP 27/05, OSNCP 1985, nr 12, poz. 185 i z dnia 5 października 2006 r., I PZP 3/2006, OSNP 2007, nr 11-12, poz. 151, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2008 r., II CSK 636/07, niepubl. oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1970 r., II CZ 151/70, niepubl., i z dnia 6 marca 2015 r., III CZ 10/15, niepubl.).

Z materiału sprawy wynikało, że powód sformułował w pozwie - oprócz żądania zapłaty zadośćuczynienia i sumy na cel społeczny w łącznej kwocie 60 000 zł - żądanie usunięcia nieprawdziwych danych zawartych w uzasadnieniu postanowienia Sądu Rejonowego w L., sygn. akt: III Nsm (…), dotyczącego ustalenia kontaktów z dzieckiem, oraz złożenia przyrzeczenia, zgodnie z którym pozwany zobowiązuje się na przyszłość w stosunku do E. P. do przestrzegania jego praw i nienaruszania jego dóbr osobistych. Tak sformułowane powództwo, które powód podtrzymywał w postępowaniu przed Sądem pierwszej i drugiej instancji, obejmowało zarówno roszczenia majątkowe (o zapłatę zadośćuczynienia i sumy pieniężnej na cel społeczny), jak i roszczenia niemajątkowe, zmierzające do usunięcia skutków twierdzonego naruszenia dóbr osobistych.

Sprawa wszczęta tak ujętym powództwem należała do właściwości rzeczowej sądu okręgowego na podstawie art. 17 pkt 1 k.p.c., a jej rozpoznanie w pierwszej instancji przez Sąd Rejonowy skutkowało nieważnością postępowania przeprowadzonego przed tym Sądem. Zgodnie z art. 378 § 1 k.p.c., sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji, z urzędu bierze jednak pod uwagę nieważność postępowania. Stwierdzenie nieważności postępowania prowadzi do uchylenia zaskarżonego apelacją wyroku i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, bez potrzeby badania wpływu tej wadliwości na wynik postępowania w sprawie (art. 386 § 2 k.p.c.).

Skarżący trafnie zarzucił, że Sąd Okręgowy, jako sąd drugiej instancji, błędnie nie dostrzegł i nie uwzględnił nieważności postępowania, do której doszło przed Sądem Rejonowym, mimo że Sąd Rejonowy zaznaczył w motywach wyroku, iż przedmiotem rozstrzygnięcia były również roszczenia niemajątkowe, a powód - w nieprofesjonalny, acz widoczny sposób - sygnalizował w apelacji wątpliwości w zakresie właściwości rzeczowej Sądu Rejonowego. Na uchybienie to nie rzutowała okoliczność, że Sąd Okręgowy przekazał uprzednio sprawę do rozpoznania Sądowi Rejonowemu na podstawie art. 200 § 1 k.p.c., a postanowienie to nie zostało zaskarżone przez powoda.

Postępowanie przeprowadzone przed sądem rejonowym w sprawie, w której sąd okręgowy był właściwy ratione materiae, jest dotknięte wadą nieważności także wtedy, gdy uprzednio sąd okręgowy, jako sąd wyższego rzędu, przekazał sprawę sądowi rejonowemu, jako właściwemu, na podstawie art. 200 § 1 k.p.c. Postanowienie wydane na podstawie art. 200 § 1 k.p.c. nie uchyla także obowiązku sądu okręgowego, jako sądu drugiej instancji, który wydawszy uprzednio to postanowienie rozpoznaje następnie sprawę na skutek wniesienia apelacji, do sankcjonowania z urzędu nieważności postępowania przed sądem rejonowym, jako sądem pierwszej instancji (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2012 r., III CZP 86/11, OSNC 2012, nr 7-8, poz. 83 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2016 r., V CSK 587/15, niepubl.).

Zarzuty naruszenia art. 378 § 1 w związku z art. 17 pkt 1 i art. 379 pkt 6 k.p.c. okazały się tym samym uzasadnione; niedostrzeżenie nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji skutkowało także konsekwencyjnym naruszeniem art. 386 § 2 k.p.c. W tym stanie rzeczy należało uchylić wydane w sprawie wyroki Sądu Rejonowego i Sądu Okręgowego, znieść postępowanie przed Sądem Rejonowym toczące się na skutek przekazania sprawy przez Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2016 r. i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania w pierwszej instancji Sądowi Okręgowemu, jako właściwemu rzeczowo.Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. jw l.n