IV CSK 427/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 427/12

POSTANOWIENIE

Dnia 7 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Marian Kocon

w sprawie z wniosku Syndyka masy upadłości F. Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością z siedzibą w S.

przy uczestnictwie U. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Wilnie

(Republika Litewska)

o wpis w księdze wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 7 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w S.

z dnia 18 maja 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 18 maja 2012 r., Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawcy Syndyka masy upadłości "F." Spółki z o.o. z siedzibą w S. od

postanowienia Sądu Rejonowego w G. z dnia 15 marca 2012 r., , oddalającego

wniosek o wykreślenie z Działu II Księgi wieczystej […] uczestnika "U. " Spółki z

o.o. z siedzibą w Wilnie (Republika Litewska) i o wpisanie wnioskodawcy jako

właściciela

nieruchomości.

Podstawę

żądanego

wpisu

stanowić

miały:

1) postanowienie Sądu Rejonowego w S. z dnia 26 marca 2010 r., o ogłoszeniu

upadłości obejmującej likwidację majątku wnioskodawcy; 2) postanowienie Sądu

Rejonowego w S. z dnia 28 kwietnia 2010 r., zezwalające wnioskodawcy na

odstąpienie od umowy sprzedaży nieruchomości, dla której prowadzona jest ta

księga wieczysta, zawartej w dniu 8 lutego 2010 r. w formie aktu notarialnego,

pomiędzy uczestnikiem a "F." Spółką z o.o. z siedzibą w S. przed ogłoszeniem jej

upadłości; 3) oświadczenie wnioskodawcy o odstąpieniu od tej umowy, złożone

uczestnikowi w dniu 28 kwietnia 2010 r. w formie aktu notarialnego; 4) protokół

notarialny sporządzony w dniu 16 kwietnia 2010 r., w którym osoby działające w

imieniu i na rzecz stron umowy sprzedaży wniosły, aby notariusz doręczył B.

Spółce z o.o. zawiadomienie o sprzedaży nieruchomości i zamiarze jej wydania

kupującemu i wezwał ją do stawiennictwa w dniu 20 kwietnia 2010 r. o godz. 13.00

w miejscowości S. nr 54, celem wydania nieruchomości właścicielowi; 5) protokół

notarialny sporządzony w dniu 20 kwietnia 2010 r., w którym osoby działające w

imieniu i na rzecz stron umowy sprzedaży oświadczyły, że wypis wspomnianego

protokołu z dnia 16 kwietnia 2010 r. doręczony został B. Spółce z o.o. w dniu 19

kwietnia 2010 r. oraz że nieruchomość pozostaje we władaniu i posiadaniu

sprzedającego, natomiast do budynków i budowli osoby te nie weszły i w chwili

podpisania protokołu pozostają one zamknięte.

Rozpoznając sprawę ponownie, po uprzednim uchyleniu postanowień

Sądów obu instancji postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 20 października

2011 r., IV CSK 47/11, Sąd Rejonowy oddalił wniosek, przyjmując, że nie

przedstawiono dokumentów, z treści których wynikałoby, iż umowa sprzedaży

nieruchomości nie została wykonana w całości lub w części, tak jak tego wymaga

art. 98 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze

(tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 1112 ze zm.; dalej – pr.u.i n.), stanowiący podstawę

odstąpienia

wnioskodawcy

od

tej

umowy.

o częściowym niewykonaniu tej umowy

Twierdzenie

wnioskodawcy

oparte zostały jedynie na treści

oświadczeń zawartych w dołączonych do wniosku protokołach notarialnych, co nie

wystarcza do dokonania wpisu. Sąd Rejonowy przyjął również, że odmowa

dokonania wpisu nie podważa prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w

S. z dnia 28 kwietnia 2010 r., zezwalającego wnioskodawcy na odstąpienie od

umowy sprzedaży, gdyż przedmiotem niniejszego postępowania jest istnienie

materialnoprawnej podstawy do dokonania wpisu, a nie wyrażenie zgody na

odstąpienie przez wnioskodawcę od umowy sprzedaży. Odmowa dokonania wpisu

nie pozbawia zaś wnioskodawcy możliwości jego uzyskania w drodze powództwa

przewidzianego w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (tj. Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.; dalej

– u.k.w.h.).

Oddalając apelację wnioskodawcy Sąd Okręgowy przyjął, że nie doszło

do naruszenia art. 39820 k.p.c. przez Sąd Rejonowy. W postanowieniu z dnia

20 października 2011 r., IV CSK 47/11, Sąd Najwyższy, dokonując wykładni art. 98

ust. 1 pr.u.i n. uznał, że odstąpienie przez syndyka od umowy sprzedaży

nieruchomości wywołuje nie tylko skutek obligacyjny, ale także rzeczowy.

Obligacyjny skutek odstąpienia od umowy, zrealizowany w przepisach Kodeksu

cywilnego, nie znajduje zastosowania w postępowaniu upadłościowym, bowiem

ustawodawca, kierując się celami postępowania upadłościowego, wyposażył

syndyka – za zezwoleniem rady wierzycieli lub sędziego komisarza – we władcze

uprawnienie

do

odstąpienia

od

umowy

wzajemnej

łączącej

upadłego

z wierzycielem. W postanowieniu tym Sąd Najwyższy nie dokonywał natomiast

wykładni art. 154 pr.u.i n., a jedynie podniósł, że sędzia komisarz w zakresie swych

czynności ma prawa i obowiązki sądu i przewodniczącego, a wydane przez niego

orzeczenie jest wiążące w innym postępowaniu sądowym w myśl art. 365 § 1 k.p.c.

Wbrew twierdzeniom wnioskodawcy, Sąd Najwyższy nie stwierdził, że spełnienie

wszelkich warunków umożliwiających syndykowi odstąpienie od umowy zostało

uprzednio zbadane i potwierdzone przez sędziego komisarza. Sąd Okręgowy

podkreślił, że w postępowaniu wieczystoksięgowym sąd jest obowiązany zbadać

materialnoprawną skuteczność czynności prawnej mającej stanowić podstawę

wpisu do księgi wieczystej. Podstawy żądanego wpisu nie stanowił art. 98 ust. 1

pr.u.i n., ale oświadczenie wnioskodawcy o odstąpieniu od umowy sprzedaży

nieruchomości, będące czynnością, o której mowa w tym przepisie. Kognicją sądu

wieczystoksięgowego

objęta

więc

była

ocena

skuteczności

dokonanego

odstąpienia. Skoro art. 98 ust. 1 pr.u.i n. przewiduje, że odstąpienie przez syndyka

od umowy wzajemnej jest możliwe tylko w sytuacji, gdy w dniu ogłoszenia

upadłości zobowiązania z takiej umowy nie zostały wykonane w całości

lub w części,

to

okoliczność

taką

wnioskodawca

powinien

był

wykazać

odpowiednim dokumentem, zważywszy na art. 31 ust. 1 i 2 u.k.w.h. Według

twierdzeń wnioskodawcy umowa sprzedaży nie została wykonana w części,

ponieważ nieruchomość nie została wydana nabywcy, co wynika z treści

dołączonych do wniosku protokołów notarialnych sporządzonych w dniach 16 i 20

kwietnia 2010 r. W ocenie Sądu Okręgowego ustalenie w oparciu o te dokumenty,

że w dniu ogłoszenia upadłości sprzedana nieruchomość nie została wydana

kupującemu i w związku z tym zobowiązania z umowy sprzedaży w części nie

zostały wykonane, wykracza poza kognicję sądu wieczystoksięgowego. Odnosząc

się z kolei do postanowienia z dnia 28 kwietnia 2010 r., którym sędzia komisarz

zezwolił wnioskodawcy na odstąpienie od umowy sprzedaży, Sąd Okręgowy

wskazał, że stosownie do art. 365 § 1 k.p.c. postanowienie to jest wiążące w

niniejszym postępowaniu w zakresie stanu prawnego, jaki z niego wynika. Oznacza

to, że nie jest dopuszczalne badanie dokonanego przez wnioskodawcę odstąpienia

z punktu widzenia art. 206 ust. 1 pkt 5 k.p.c. Moc wiążąca tego postanowienia

dotyczy tylko jego sentencji, a ta nie rozstrzyga żadnych innych kwestii. Poza

kognicją sądu wieczystoksięgowego pozostawała też kwestia rękojmi wiary

publicznej ksiąg wieczystej, uregulowana w art. 5 u.k.w.h.

Wnioskodawca

wniósł

skargę

kasacyjną

od

postanowienia

Sądu

Okręgowego. Oparł ją na obu podstawach przewidzianych w art. 398 § 1 w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. Zarzucił naruszenia prawa materialnego tj. art. 98 ust. 1 pr.u.i n.,

art. 31 ust. 2 u.k.w.h. i art. 5 u.k.w.h. oraz naruszenia przepisów postępowania,

mogące mieć wpływ na wynik sprawy. W tej grupie zarzutów zostały wymienione

art. 6268 § 2, art. 6262 § 3, art. 365 § 1 i art. 39820 k.p.c. oraz art. 31 ust. 1 i 2

u.k.w.h. W oparciu o te podstawy wniósł o uchylenie w całości postanowień Sądów

obu instancji oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie o orzeczenie co do istoty

sprawy przez dokonanie wpisu zgodnie z wnioskiem.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Zarzuty podniesione w obu podstawach skargi opierają się na błędnym

przekonaniu, że w przypadku, o którym mowa w art. 206 ust. 1 pkt 5 w zw. z art.

213 ust. 1 pr.u.i n., zezwolenie sędziego komisarza na odstąpienie przez syndyka

od umowy wzajemnej zawartej przez upadłego wyłącza możliwość dokonywania

przez inny sąd, w szczególności sąd wieczystoksięgowy, oceny skuteczności

materialnoprawnej takiego odstąpienia, ponieważ ze względu na treść art. 365 § 1

k.p.c. w zw. z art. 154 pr.u.i n należy przyjąć, że kwestia ta została już

prawomocnie rozstrzygnięta postanowieniem sędziego komisarza zezwalającym

syndykowi na odstąpienie. Tymczasem zastosowanie art. 365 § 1 k.p.c.

w odniesieniu do postanowienia sędziego komisarza wydanego na podstawie

art. 206 § 1 pkt 5 w zw. z art. 213 pr.u.i n. oznacza jedynie tyle, że jeśli sędzia

komisarz zezwolił syndykowi na odstąpienie od umowy wzajemnej, to inny sąd nie

może przyjąć, że zezwolenie takie nie zostało udzielone. Co prawda art. 218

pr.u.i n.

pozwala

sędziemu

komisarzowi

na prowadzenie

postępowania

dowodowego celem ustalenia okoliczności istotnych z punktu widzenia czynności

podejmowanych przez syndyka w postępowaniu upadłościowym. Dotyczyć to może

m.in. przewidzianej w art. 98 ust. 1 pr.u.i n. przesłanki odstąpienia syndyka od

umowy wzajemnej zawartej przez upadłego, jaką jest niewykonanie umowy

wzajemnej w całości lub w części. Jednak z samego faktu, że sędzia komisarz

zezwolił syndykowi na odstąpienie nie sposób jeszcze domniemywać, iż spełnienie

tej przesłanki zostało przez sędziego komisarza przesądzone i przyjęte za

podstawę postanowienia zezwalającego syndykowi na odstąpienie. Podzielenie

stanowiska

wnioskodawcy

oznaczałoby,

że

nie

byłoby

dopuszczalne

kwestionowanie spełnienia tej przesłanki, od której zależy skuteczność dokonanego

odstąpienia od umowy sprzedaży nieruchomości, nawet w przypadku wytoczenia

powództwa z art. 10 ust. 1 u.k.w.h., bowiem także sąd rozpoznający takie

powództwo związany byłby oceną sędziego komisarza co do tego, że zawarta

przez upadłego umowa sprzedaży nieruchomości nie została wykonana w całości

lub w części. Uwzględniając ponadto niedopuszczalność zaskarżenia zażaleniem

postanowienia sędziego komisarza zezwalającego na odstąpienie przez syndyka

od umowy wzajemnej (por. 222 § 1 pr.u.i n.), prowadziłoby to do pozbawienia

drugiej strony umowy możliwości kwestionowania prawidłowości odstąpienia od

umowy sprzedaży nieruchomości.

Według jednolicie przyjmowanej w judykaturze Sądu Najwyższego wykładni

art.

6268

§

k.p.c.,

sąd

wieczystoksięgowy

obowiązany

jest

ocenić

materialnoprawną skuteczność czynności prawnej, mającej stanowić podstawę

wpisu w księdze wieczystej, biorąc pod uwagę przy rozpoznawaniu wniosku o wpis

jedynie materiał procesowy, o którym mowa w tym przepisie, tj. treść wniosku

o wpis, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej

(por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 4 kwietnia 2012 r., I CSK 359/11,

OSNC 2012/9/111; z dnia 20 października 2011 r., III CSK 322/10, niepubl.; z dnia

30 czerwca 2011 r., III CSK 272/10, OSNC-ZD 2012/2/44; z dnia 21 lipca 2010 r.,

III CSK 322/09, OSNC 2011/2/21; z dnia 18 lutego 2010 r., II CSK 432/09, niepubl.;

z dnia 17 lipca 2008 r., II CSK 115/08, niepubl.; z dnia 11 czerwca 2008 r., V CSK

17/08, niepubl.; z dnia 23 czerwca 2005 r., II CK 92/05, niepubl.; z dnia 27 stycznia

2005 r., V CK 304/04, niepubl.; z dnia 9 lipca 2004 r.; II CK 435/03, niepubl. z dnia

15 lutego 2002 r., III CKN 613/00, niepubl.). Rozpoznając wniosek o wpis, który

za podstawę przyjmował oświadczenie o odstąpieniu przez syndyka, o którym

mowa w art. 98 ust. 1 pr.u.i n., uzależniającym skuteczność odstąpienia

od niewykonania umowy wzajemnej w całości lub części, Sąd Okręgowy trafnie

ocenił spełnienie tej przesłanki. Prawidłowa, ocenę w tym zakresie powinna opierać

się na ustaleniu treści stosunku umownego łączącego upadłego i uczestnika.

Tymczasem do wniosku o wpis nie został dołączony wypis aktu notarialnego

obejmującego umowę sprzedaży nieruchomości, od której wnioskodawca odstąpił.

Nie został również powołany wypis tego aktu, który znajdował się w aktach księgi

wieczystej. Według ustaleń Sądu Okręgowego w niniejszej sprawie, obok odpisów

postanowień Sądu Rejonowego w S. z dnia 26 marca 2010 r., ogłaszającego

upadłość sprzedającego nieruchomość, i z dnia 28 kwietnia 2010 r., zezwalającego

wnioskodawcy na odstąpienie od zawartej przez upadłego umowy sprzedaży

nieruchomości, oraz wypisu aktu notarialnego obejmującego oświadczenie

wnioskodawcy

o

odstąpieniu

od

tej

umowy,

podstawę

żądanego

wpisu

wnioskodawca stanowić miały także wyżej wymienione protokoły notarialne

sporządzone w dniach 16 i 20 kwietnia 2010 r., które wnioskodawca przedstawił

celem wykazana, że umowa ta pozostała częściowo niewykonana, bowiem

sprzedana nieruchomość nie została wydana uczestnikowi. Wątpliwości Sądu

Okręgowego z tym związane należy uznać za usprawiedliwione już choćby z tego

względu, że skuteczne przeniesienie posiadania nieruchomości może nastąpić

także w sposób przewidziany w art. 350 k.c. W przypadku zobowiązania z umowy

sprzedaży nieruchomości polegającego na jej wydaniu, z oceną jego wykonania

łączyć się może szereg okoliczności natury nie tylko prawnej, ale i faktycznej, przy

czym według art. 31 ust. 1 i 2 u.k.w.h. ustalenia i wnioski sądu w takim

postępowaniu opierać się mogą jedynie na dowodach z dokumentów. Nie pozbawia

to możliwości wniesienia powództwa, na podstawie art. 10 ust. 1 u.k.w.h. Z tych

względów przyjęcie przez Sąd Okręgowy, że kwestia częściowego niewykonania

umowy sprzedaży nieruchomości, od której wnioskodawca odstąpił, nie mogła być

oceniana w postępowaniu wieczystoksięgowym, nie naruszało ani art. 6268 § 2

k.p.c., ani art. 31 ust. 1 i 2 u.k.w.h.

Nietrafnie zarzuca się Sądowi Okręgowemu naruszenie art. 39820 w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. polegające na nierespektowaniu wykładni przyjętej za podstawę

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2011 r., IV CSK 47/11,

wydanego w niniejszej sprawie. W postanowieniu tym Sąd Najwyższy rozstrzygał

kwestie związane z wykładnią art. 98 ust. 1 pr.u.i n. w zakresie rzeczowych skutków

odstąpienia od umowy przez syndyka masy upadłości. Z końcowego fragmentu

uzasadnienia tego postanowienia wynika wprost, że kwestia częściowego

niewykonania umowy pozostawała poza zakresem rozpoznania Sądu Najwyższego

ze względu na granice podstaw skargi kasacyjnej. Nietrafne również jest odwołanie

się do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2012 r. wydanego

w sprawie sygn. akt I CSK 296/11, OSNC 2012/7-8/91, w którym w granicach

podstawy skargi kasacyjnej, zarzucającej naruszenie art. 98 ust. 1 pr.u.i n.,

rozstrzygana była także kwestia wykładni tego przepisu w związku z rzeczowym

skutkiem odstąpienia przez syndyka od umowy wzajemnej. W sprawie tej Sąd

Najwyższy nie rozważał skuteczności odstąpienia przez syndyka od umowy

wzajemnej w kontekście udzielonego przez sędziego komisarza zezwolenia

na to odstąpienie.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398 14 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c., postanowił jak w sentencji.

es