IV CSK 425/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 425/10

POSTANOWIENIE

Dnia 7 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Starosty B.

przy uczestnictwie Józefa Ł. i Samodzielnego Publicznego Zespołu Opieki

Zdrowotnej w B.

o stwierdzenie zasiedzenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 7 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 31 marca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od wnioskodawcy na rzecz

uczestnika Józefa Ł. 1800 (tysiąc osiemset) złotych tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 30 grudnia 2009 r. stwierdził, że 1/3

udziału we współwłasności nieruchomości położonej w B., oznaczonej w ewidencji

gruntów na arkuszu mapy nr 57 numerem 68/1 o powierzchni 0,0897 ha, z dniem 1

stycznia 1985 r. wnioskodawca, Skarb Państwa reprezentowany przez Starostę B.,

nabył przez zasiedzenie. Z

ustaleń wynika, że nieruchomość nr 68/1 jest obecnie

w posiadaniu Samodzielnego Publicznego Zespołu Opieki Zdrowotnej w B., będąc

integralną częścią ogrodzonej nieruchomości, stanowiącej zabudowany teren

szpitala, a fizyczne władztwo wnioskodawcy oraz uczestnika Samodzielnego

Publicznego Zespołu Opieki Zdrowotnej w B. nad nieruchomością istnieje od co

najmniej 1963 r., co jest okolicznością bezsporną. Nieruchomość jest objęta

współwłasnością. Udział wynoszący 1/3 należy do Skarbu Państwa, pozostałymi

współwłaścicielami nieruchomości są spadkobiercy zmarłego Antoniego M. w

udziale 1/3 części oraz uczestnik Józef Ł. również w udziale 1/3 części. Sąd

Rejonowy oddalił żądanie wnioskodawcy nabycia własności przez zasiedzenie

udziału w 1/3 części należącego do Skarbu Państwa, ponieważ nie mógł biec

termin zasiedzenia na rzecz Skarbu Państwa przeciwko Skarbowi Państwa oraz w

zakresie udziału 1/3 części przysługującego uczestnikowi postępowania Józefowi Ł.

Podniósł, że jednostka organizacyjna działająca w ramach swoich zadań w imieniu

i na rzecz Skarbu Państwa świadczyła na rzecz Anieli Ł., matki uczestnika, środki

finansowe za korzystanie z praw przysługujących Anieli Ł. i Józefowi Ł. do

nieruchomości. Wypłacane świadczenie było wynagrodzeniem za użytkowanie

przysługującego im udziału. Wykluczało to nabycie własności należącego do nich

udziału przez zasiedzenie. Sąd Rejonowy uwzględnił żądanie wnioskodawcy

stwierdzenia zasiedzenia udziału 1/3 we współwłasności nieruchomości nr 68/1

należącego do spadkobierców Antoniego M., uznając Skarb Państwa za

posiadacza samoistnego w złej wierze, ustalając początek biegu terminu

zasiedzenia na dzień 1 stycznia 1965 r., który upłynął z dniem 1 stycznia 1985 r.

Na skutek apelacji wnioskodawcy i uczestnika Józefa Ł. Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 31 marca 2010 r. zmienił zaskarżone postanowienie i

oddalił wniosek w całości. Odnosząc się do apelacji uczestnika Józefa Ł. Sąd

drugiej Instancji uznał, że ocena prawna wniosku o stwierdzenie zasiedzenia

została dokonana z naruszeniem art. 172 k.c. Ustalenie stanu prawnego

nieruchomości będącej przedmiotem wniosku o stwierdzenie zasiedzenia należy do

sfery stosowania przez sąd prawa materialnego, więc bez względu na stanowiska

stron i bez jakiegokolwiek zarzutu sąd jest zobowiązany zbadać tytuł prawny

właściciela, przeciwko któremu biegnie zasiedzenie zgodnie z przepisami prawa

materialnego. Ustalenie, że właścicielem przedmiotowej nieruchomości jest Józef

Ł., czy też, że nieruchomość ta pozostaje we współwłasności między innymi

spadkobierców Antoniego M. i Józefa Ł., pozostaje bez wpływu na ocenę

przesłanki samoistnego posiadania. Sąd Okręgowy uznał, iż nie ma podstaw

dokonanie odmiennej oceny charakteru posiadania spornej nieruchomości przez

Skarb Państwa w odniesieniu do udziału 1/3 części należącego do uczestnika

Józefa Ł. oraz udziału należącego do spadkobierców Antoniego M., ponieważ

wnioskodawca fizycznie władał całą nieruchomością nr 68/1 i za właściciela

przedmiotowej nieruchomości traktował tylko i wyłącznie Jana Ł., następnie

spadkobierców Jana Ł. – Anielę Ł. i Józefa Ł., a obecnie uczestnika postępowania

Józefa Ł., podnosząc we wniosku o stwierdzenie zasiedzenia, iż z nieruchomości

korzystał dla realizacji własnych celów. Świadczenia pieniężne były wypłacane

najpierw Anieli Ł., a następnie uczestnikowi Józefowi Ł. nie z tytułu użytkowania

przez Skarb Państwa udziału we współwłasności, ale z tytułu użytkowania przez

Skarb Państwa przedmiotowej nieruchomości jako w całości należącej do Józefa Ł.

i jego poprzedników prawnych. Wnioskodawca w toku postępowania przed Sądem

pierwszej instancji nie zaprzeczał twierdzeniom uczestnika Józefa Ł., że na jego

rzecz było wypłacone wynagrodzenie z tytułu użytkowania nieruchomości

rozumianej jako konkretnie wydzielona geodezyjnie działka. W świadomości

Starosty B. reprezentującego wnioskodawcę istniało przeświadczenie, że uczestnik

postępowania Józef Ł. i jego poprzedniczka prawna Aniela Ł. otrzymują

wynagrodzenie za korzystanie z całej nieruchomości przez Skarb Państwa.

Ustalenie o braku samoistności posiadania istniejącego w relacjach wnioskodawca

– uczestnik Józef Ł. powinno dotyczyć posiadania wykonywanego przez

wnioskodawcę, które dotyczyło fizycznie całej nieruchomości nr 68/1.

Władztwu wnioskodawcy nad nieruchomością nr 68/1, a nie tylko nad

udziałem we współwłasności przysługującym uczestnikowi Józefowi Ł., nie można,

w ocenie Sądu Okręgowego, przypisać cech samoistności. Wnioskodawca władał

fizycznie sporną działką, ale czynił to odpłatnie, więc nie można go uznać za

posiadacza w zakresie prawa własności, ponieważ wyklucza to uiszczanie

wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości. Wskazuje to na wolę korzystania

przez wnioskodawcę z nieruchomości nr 68/1, które nie jest korzystaniem

odpowiadającym prawu własności. Sąd dostrzegł również, że wnioskodawca

uiszczał należności tytułem wynagrodzenia za korzystanie z działki uczestnika jako

całości, a nie udziału, jak przyjął Sąd pierwszej instancji. Odwołując się do pisma

Wicestarosty Powiatu B. z dnia 24 lipca 2008 r. skierowanego do uczestnika Józefa

Ł., uczestnikowi, jako właścicielowi działki nr 68/1, przyznano status strony

postępowania inwestycyjnego w zakresie zabudowy działki nr 68/1, doręczono mu

decyzję o zmianie pozwolenia na budowę, od której to decyzji, jak wynika z pisma,

nie złożył on odwołania. Organ administracyjny stan ten uznał za wyrażenie zgody

przez Józefa Ł. na realizację zamierzonej inwestycji. Proces zabudowy działki

należącej do uczestnika nie odbył się poza nim jako właścicielem przedmiotowej

nieruchomości, uwzględniono jego uprawnienia właścicielskie, licząc się z jego

stanowiskiem w tej sprawie i doręczając mu decyzję o zmianie pozwolenia na

budowę, od której miał on możliwość złożenia odwołania. Nie można zatem uznać,

że wnioskodawca zagospodarował nieruchomość w sposób zupełnie samodzielny

z wyłączeniem uczestnika i niezależnie od jego woli. Dla oceny stanu świadomości

wnioskodawcy w zakresie charakteru przysługującego mu faktycznego władztwa

znaczenie mają złożone do akt sprawy pisma kierowane przez uczestnika i jego

matkę Anielę Ł. do Zakładu Opieki Zdrowotnej w B. (jako statio fisci Skarbu

Państwa), w których Józef Ł. i Aniela Ł. posługiwali się pojęciem czynszu

dzierżawnego. Pisma te były akceptowane przez ZOZ w B. i roszczenia pieniężne

zawarte

w

tych

pismach

były

realizowane.

Zatem

charakter

władztwa

wnioskodawcy nad przedmiotową nieruchomością przeczy uznaniu, że spełnione

zostały

przesłanki

do

stwierdzenia

zasiedzenia

udziału

1/3

części

we

współwłasności nieruchomości. Z tych samych przyczyn Sąd Okręgowy ocenił

apelację wnioskodawcy jako pozbawioną uzasadnionych podstaw.

Skargę

kasacyjną

od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

wniósł

wnioskodawca zaskarżając je w całości i opierając skargę na obydwu podstawach

uregulowanych w art. 3983 § 1 k.p.c.

W ramach pierwszej podstawy skargi kasacyjnej skarżący zarzucił

naruszenie:

a) art. 172 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 336 k.c. oraz w związku z art. XLI

§ 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Przepisy wprowadzające kodeks

cywilny (Dz. U. z 1964 r., nr 16, poz. 94 z późn. zm.) poprzez błędną

wykładnię polegającą na przyjęciu, że zapłata wynagrodzenia za

bezumowne korzystanie z nieruchomości objętej wnioskiem wyklucza

charakter samoistnego posiadania nieruchomości wykonywanego

przez Skarb Państwa oraz poprzez „niewłaściwe zastosowanie ww.

przepisów tj. ich niezastosowanie, pomimo spełnienia przesłanek

prowadzących do zasiedzenia nieruchomości objętej wnioskiem”;

b) art. 339 k.c. w związku z art. 6 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie

i

przyjęcie,

że

nieruchomość

objęta

wnioskiem

pozostawała

w posiadaniu zależnym Skarbu Państwa, pomimo braku skutecznego

przeprowadzenia dowodu przeciwieństwa, który mógłby obalić

domniemanie prawne samoistnego posiadania.

W ramach drugiej podstawy skargi kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 234

k.p.c.

poprzez

brak

uwzględnienia

domniemania

prawnego

samoistnego

posiadania, które wiązało Sąd jako nie obalone.

Wskazując na powyższe podstawy zaskarżenia skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnik Józef Ł. wniósł o jej oddalenie

skargi kasacyjnej w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty oparte są na założeniu, że

posiadacz samoistny, który wyrokiem sądu został zobowiązany do zapłaty

właścicielowi wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z rzeczy, nie staje się

posiadaczem zależnym, decydująca dla określenia charakteru posiadania jest

bowiem kwestia świadomości posiadacza co do rodzaju uprawnień, jakie mu

przysługują w stosunku do rzeczy. Należy się zgodzić z wnioskiem, że świadomość

posiadacza co do rodzaju uprawnień przysługujących do rzeczy jest jednym

z czynników pozwalających na odróżnienie rodzaju posiadania, nie jest to jednak

czynnik jedyny. Zgodnie z art. 336 k.c., posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto

nią faktycznie włada jak właściciel, jak i ten, kto nią faktycznie włada jako

użytkownik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się

określone władztwo nad rzeczą. W pierwszym wypadku jest to posiadacz

samoistny, w drugim – zależny. O rodzaju posiadania nie decyduje natomiast

świadomość tego, czy posiadacz jest przekonany o swoich właścicielskich

uprawnieniach, czy też nie, kwestia ta ma bowiem znaczenie jedynie dla określenia,

czy jest posiadaczem w dobrej bądź złej wierze. Dlatego też posiadacz, który wie,

że nie jest właścicielem, ale chce posiadać rzecz tak jakby nim był, może być

posiadaczem samoistnym i to nawet wtedy, gdy występuje wobec właściciela z

ofertą kupna tej rzeczy (por. powoływane w skardze kasacyjnej postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 1999 r., I CKN 430/98, z dnia 5 grudnia

2002 r., I CCKN 1182/00, z dnia 5 czerwca 2009 r., I CSK 430/08, nie publ.). W

okolicznościach rozpoznawanej sprawy taka sytuacja jednak nie miała miejsca. Nie

było kwestionowane, że skarżący władał nieruchomością i wykonywał wobec niej

uprawnienia właścicielskie, mając świadomość, że właścicielem nie jest, bowiem

już w 1961 i 1963 r. zapadały wyroki zasądzające odszkodowanie za bezumowne

korzystanie z nieruchomości. Nie ulega zatem wątpliwości, że nie był posiadaczem

w dobrej wierze.

Wbrew podnoszonym w skardze kasacyjnej zarzutom, nie był także

posiadaczem samoistnym. Z dokonanych w sprawie ustaleń, którymi Sąd

Najwyższy jest związany z mocy art. 39813 § 2 k.p.c., wynika, że wnioskodawca

płacił poprzednikom prawnym uczestnika Józefa Ł. miesięczne wynagrodzenie za

korzystanie z nieruchomości.

Jak wskazano na wstępie, za posiadacza samoistnego może być uznana

tylko taka osoba, która włada rzeczą jak właściciel. Oznacza to, w konkretnym

stanie faktycznym, brak potrzeby liczenia się z uprawnieniami właścicielskimi innej

osoby (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 września 2004 r., II CK

550/03, nie publ.). Nie można zgodzić się z twierdzeniem, że obowiązek zapłaty

wynagrodzenia za korzystanie z cudzego gruntu nie kreuje charakteru posiadania

jako zależnego. Posiadacz, który bądź z własnej woli, bądź na podstawie

orzeczenia sądowego, płaci właścicielowi za korzystanie z rzeczy, nie może być

bowiem uznany za takiego, który nie ma potrzeby liczenia się z uprawnieniami

właścicielskimi innej osoby, choćby korzystał z niej z wyłączeniem innych osób,

pobierał pożytki i dochody, a nawet uważał się za uprawnionego do rozporządzania

nią. Płacenie wynagrodzenia za korzystanie z cudzego gruntu wyklucza możliwość

uznania posiadania tego gruntu za prowadzące do zasiedzenia posiadanie

właścicielskie. Trafnie zatem uznał Sąd drugiej instancji, że skarżący nie był

posiadaczem samoistnym przedmiotowej nieruchomości.

Skarżący zarzucał w skardze kasacyjnej, że fakt uiszczania czynszu

dzierżawnego w latach dziewięćdziesiątych nie może mieć znaczenia dla

rozstrzygnięcia o zasadności wniosku, bowiem zasiedzenie nastąpiło z dniem

1 stycznia 1986 r. Zarzut ten nie jest jednak skuteczny, kwestia bowiem, w jakich

latach skarżący uiszczał wynagrodzenie za korzystanie z gruntu, należy do sfery

ustaleń faktycznych, pozostających poza oceną Sądu Najwyższego. W sprawie

ustalono fakt, że skarżący takie opłaty uiszczał, co wystarczało do obalenia

domniemania samoistności posiadania, zatem zarzut naruszenia art. 234 k.p.c.,

a także art. 339 w związku z art. 6 k.c. nie może być uznany za zasadny. Skarżący

nie przytoczył natomiast w podstawie skargi jakichkolwiek przepisów regulujących

postępowanie drugoinstancyjne, naruszenie których mogłoby prowadzić do

podważenia dokonanych ustaleń faktycznych, w tym dotyczących okresu, w jakim

miesięczne wpłaty „za dzierżawę” były dokonywane. Niepodważone w tej sytuacji

pozostaje ustalenie, że wpłaty takie dokonywane były także w okresie przed dniem

1 stycznia 1986 r., a więc w czasie, w którym zgodnie z twierdzeniami skarżącego

trwać miało posiadanie prowadzące do zasiedzenia.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 14

w związku z art. 13 § 2 k.p.c.