IV CSK 415/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 415/11

POSTANOWIENIE

Dnia 22 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Iwona Koper

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z wniosku Kółka Rolniczego w T.

przy uczestnictwie Gminy T. i in. , o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości

przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 22 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Gminy T.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 7 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 15 czerwca 2010 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że

Kółko Rolnicze w T. nabyło przez zasiedzenie, z dniem 1 października 2005 r.

własność nieruchomości położonych w T. oznaczonych numerami geodezyjnymi

174/1 i 146/3. Sąd ten ustalił, że w 1963 r. Kółko Rolnicze otrzymało od Prezydium

Osiedlowej Rady Narodowej cześć działki o nr 174 i przeprowadziło rekultywację

tego terenu. Do 1965 r. zbudowało na niej garaże, dystrybutor paliwa i studnię

głębinową, budynek administracyjny i doprowadziło gaz oraz energię elektryczną.

W dniu 20 września 1968 r. wnioskodawca nabył od Parafii Rzymsko-Katolickiej

działkę o nr 9/1 (obecnie 146/1), wydzieloną z działki o nr 9. Jej podziału na działki

9/1, 9/2 i 9/3 dokonano w czerwcu 1968 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej

w G. działkę nr 9/3 (obecnie 146/3) przeznaczyło na ulicę. Wnioskodawca jeszcze

przed sporządzeniem umowy kupna działki 9/1 ogrodził teren obejmujący tę działkę

oraz działkę nr 9/3. Grunty te stanowiły jeden kompleks. W dokumentacji

geodezyjnej sporządzonej w 1976 r. dla potrzeb uregulowania własności

gospodarstw rolnych jako posiadacz działki 174 figurował Urząd Gminy w T. W

1974 r. wnioskodawca został członkiem Spółdzielni Kółek Rolniczych. W 1975 r. na

terenie działek 174, 146/1 i 146/3 została wybudowana wiata. W 1992 r. Kółko

Rolnicze wykreślono z rejestru członków Spółdzielni Kółek Rolniczych. Od

momentu ponownego objęcia przez wnioskodawcę w posiadanie nieruchomości,

których dotyczył wniosek, nie prowadził on żadnej działalności rolniczej. Rada

Gminy w T. w uchwale z dnia 27 lutego 1996 r. przyjęła dla działek nr 146/3 i

148/8 nazwę ulicy K., a w uchwale z 22 listopada 2000 r. zaliczyła ulicę K. do

kategorii dróg gminnych. W 2007 r. Gmina T. podjęła działania zmierzające do

objęcia w posiadanie działki nr 146/3. W dniu 2 grudnia 2008 r. zdjęła bramę na

terenie działki 146/3 i na całej długości wjazdu wykopała rów. Działka 174

podlegała procesowi komunalizacji. Na podstawie decyzji Wojewody M. jako

jej właściciel do księgi wieczystej została wpisana Gmina T.

W ocenie Sądu Rejonowego wnioskodawca był samoistnym posiadaczem

nieruchomości,

których

dotyczył

wniosek

o

zasiedzenie.

Działka

146/3

oznaczona w ewidencji gruntów jako droga nie była wykorzystywana w tym celu

i faktycznie nie doszło do wydzielenia pasa drogowego na gruncie. Uzasadniało

to uwzględnienie wniosku w całości. Z uwagi na posiadanie przez wnioskodawcę

nieruchomości w złej wierze Sąd Rejonowy stwierdził ich zasiedzenie z dniem

1 października 2005 r.

Sąd

Okręgowy

po

rozpoznaniu

apelacji

Gminy

zmienił

częściowo

zaskarżone postanowienie - w odniesieniu do działki nr 146/3 - w ten sposób, że

stwierdził jej zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1985 r. Sąd Okręgowy podzielił

ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i zasadniczo także jego ocenę prawną.

Uznał jednak, że zainteresowanym w sprawie była również Parafia RzymskoKatolicka i wezwał ją do udziału w sprawie w charakterze uczestnika postępowania.

W jego ocenie to przeciwko temu podmiotowi biegło zasiedzenie działki 146/3, a

bieg terminu przedawnienia rozpoczął się w chwili wejścia w życie Kodeksu

cywilnego tj. 1 stycznia 1965 r. Zasiedzenie nastąpiło zatem z dniem 1 stycznia

1985 r. Podjęte później przez Skarb Państwa i Gminę T. działania mające na celu

nadanie działce nr 146/3 charakteru drogi publicznej nie miały znaczenia dla oceny

zasadności wniosku o stwierdzenie zasiedzenia.

Skarga kasacyjna uczestnika postępowania gminy została oparta na obu

podstawach kasacyjnych określonych w art. 3983 § 1 k.p.c. Zarzucono w niej

naruszenie art. 382 k.p.c. oraz art. 172 k.c. w zw. z art. 2a ustawy z dnia 21 marca

1985 r. o drogach publicznych, Dz. U. Nr 19, poz.115 ze zm. (ustawa o drogach

publicznych), art. 10 ustawy z dnia 10 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - kodeks

cywilny i art. 5 ust 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r.- Przepisy wprowadzające

ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych,

Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm. (ustawa samorządowa). W oparciu o te zarzuty

skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku,

ewentualnie jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W związku ze zmianą orzeczenia o zasiedzeniu, której dokonał Sąd

Okręgowy, konieczne było rozpoznanie zarzutów skargi kasacyjnej odrębnie

w odniesieniu do każdej z nieruchomości objętych tym orzeczeniem. Skarga

kasacyjna zawiera zarzut naruszenia art. 172 k.c. polegający na jego błędnym

zastosowaniu. W judykaturze przyjmuje się, że tak sformułowany zarzut naruszenia

prawa materialnego obejmuje sytuację, w której dokonane przez sąd powszechny

ustalenia faktyczne nie pozwalają na ocenę prawidłowego zastosowania przepisu

prawa

materialnego. Taki przypadek zachodzi w rozpoznawanej sprawie

w odniesieniu do istnienia przesłanek zasiedzenia obu działek. Co do działki nr

146/3 Sąd Rejonowy ustalił, że jej posiadanie przez Kółko Rolnicze było związane z

zawarciem umowy o nabycie działki 146/1 (wcześniej 9/1). Miało to miejsce we

wrześniu 1968 r. Sąd Okręgowy nie dokonał własnych ustaleń faktycznych, które

wskazywałyby, że wnioskodawca był samoistnym posiadaczem tej działki już w

dniu 1 stycznia 1965 r. Stwierdzenie zatem, że z tym dniem rozpoczął się bieg

terminu jej zasiedzenia nie znajdowało podstaw. Już z tego względu zarzut

naruszenia art. 172 k.c. był uzasadniony. Sąd Okręgowy nie wskazał również na

podstawie jakich ewentualnie dowodów stwierdził, że właścicielem działki nr 146/3,

po jej wydzieleniu w czerwcu 1968 r., była Parafia Rzymsko-Katolicka. Wymaga

zaś podkreślenia, że umowie z dnia 20 września 1968 r., dopuszczonej jako dowód

w sprawie, jej strony nie użyły sformułowania o przeniesieniu na rzecz

wnioskodawcy własności działki 9/1, a zbywca nie powoływał się na przysługiwanie

mu prawa własności. Ustalenia faktyczne, na których opierał się Sąd Okręgowy

oraz stwierdzenie, że sam podział nieruchomości nr 9 nie doprowadził do

przeniesienia własności działki przeznaczonej na drogę na rzecz Gminy T.

(wskazanej w tym miejscu wadliwie zamiast Skarbu Państwa) nie dawały więc

podstaw do stwierdzenia, że zasiedzenie działki nr 146/3 nie biegło przeciwko

Skarbowi Państwa, który w rzeczywistości figurował jako jej właściciel w

dokumentacji geodezyjnej, a nieruchomość ta była następnie przedmiotem

postępowania komunalizacyjnego, w którym przyjęto również, że działka nr 146/3

stanowi własność Skarbu Państwa. Również z tego względu uzasadniony był

zarzut naruszenia art. 172 k.c.

W wyniku stwierdzenia, że do zasiedzenia nieruchomości nr 146/3 doszło

w dniu 1 stycznia 1985 r. Sąd Okręgowy przyjął, że nie miały wpływu dla oceny

zasadności wniosku uchwały Rady Gminy podjęte w 1996 r. i 2000 r. dotyczące

działki nr 146/3 jako fragmentu ulicy K. Wobec wskazanej wyżej zasadności zarzutu

naruszenia art. 172 k.c. ocena ta została podważona, chociaż należy podzielić

ogólnie pogląd Sądu drugiej instancji, że przeznaczenie gruntu pod drogę publiczną

w terminie, który przypadał po dacie, w której nastąpiło zasiedzenie, nie

stanowiłoby

przeszkody

do

stwierdzenia

zasiedzenia,

gdyż deklaratoryjne

orzeczenie sądu dotyczące zasiedzenia określa stan prawny nieruchomości w

dacie, w której zasiedzenie nastąpiło. Nie wyklucza to stwierdzenia odrębnie, że

późniejszy stan prawny nieruchomości uległ zmianie. Wymaga jednocześnie

podkreślenia,

że

obowiązującymi

przeznaczenie

w

tym

gruntu

zakresie

pod

wymogami,

drogę

publiczną,

oznacza,

że

zgodnie

tego

z

rodzaju

nieruchomość uzyskuje status rzeczy wyłączonej z obrotu. Nie może być ona

następnie przedmiotem zasiedzenia. Nie miałoby zatem istotnego znaczenia

stwierdzenie Sądu Okręgowego, że działka nr 146/3 nie była faktycznie

wykorzystywana jako droga publiczna w przypadku ustalenia, że przed terminem

jej zasiedzenia została przeznaczona na drogę publiczną. W tym zakresie

wymagały szerszego rozważenia także przedmiot jak i skutki decyzji Prezydium

Powiatowej Rady Narodowej wydanych w czerwcu 1968 r. dotyczących

przeznaczenia działki nr 9/3, po prawidłowym ustaleniu stanu własności

tego gruntu.

Odnośnie

działki

nr

174/1

Sąd

Okręgowy

przedstawił

przebieg

postępowania, w którym doszło do jej wydzielenia jako działki o powierzchni 0.4065

ha, po czym stwierdził, że podział nieruchomości oznaczonej jako działka nr 174

miał miejsce już wiele lat wcześniej i świadczyło o tym objęcie w samoistne

posiadanie przez Kółko Rolnicze działki nr 174/1 w 1963 r. oraz wcześniejsze

przekazanie działki nr 174/2 w odpłatne zależne posiadanie na rzecz Gminnej

Spółdzielni Samopomoc Chłopska w T. Sąd Okręgowy nie ustalił jednak, czy

ówczesne granice działki nr 174/1 pokrywają się z granicami obecnie utworzonej

działki nr 174/1 o powierzchni 0.4065 ha, co do której stwierdził jej zasiedzenie

przez wnioskodawcę. Z tego względu uzasadniony był zarzut naruszenia art. 382

k.p.c. przez pominięcie dowodu z oględzin nieruchomości przy dokonywaniu

ustaleń odnoszących się do granic gruntu znajdującego się w posiadaniu

samoistnym

wnioskodawcy.

Wymaga

jednocześnie

odnotowania,

że Kółko

Rolnicze w T. otrzymało w 1963 r. cześć działki nr 174 od Prezydium Osiedlowej

Rady Narodowej w T. Sąd Okręgowy nie odniósł się do podstawy prawnej na jakiej

doszło

do

przekazania

tego

gruntu

i nie

wyjaśnił dlaczego

posiadanie

wnioskodawcy zakwalifikował jako samoistne już od 1963 r., mimo że Sąd

Rejonowy - w związku z zarzutami Gminy T. i Skarbu Państwa - stwierdził, iż

posiadanie to mogło mieć początkowo charakter zależny i przekształciło się w

posiadanie samoistne. Sąd Okręgowy podzielił co do zasady ocenę prawną Sądu

pierwszej instancji, co przy braku podstaw do stwierdzenia samoistnego posiadania

poczynając od 1963 r. wymagałoby z kolei ustalenia kiedy posiadanie zależne

części działki 174 przekształciło się w posiadanie samoistne. Wymaga zaś

odnotowania, że Sąd Okręgowy odwołał się do wpisu z ewidencji gruntów z

października 1966 r., z którego wynikało, że działka nr 174/1 znajduje się w

użytkowaniu Kółka Rolniczego w T. Z przyczyn wyżej wskazanych skarga

kasacyjna była uzasadniona i zaskarżone nim postanowienie podlegało uchyleniu

na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

jw