IV CSK 414/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 414/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa E. W.

przeciwko N. Bank Polska Spółce Akcyjnej

o zwolnienie od egzekucji,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 17 marca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Powódka wnosiła o zwolnienie od egzekucji oznaczoną w pozwie

nieruchomość gruntową z tej racji, że nieruchomość ta stanowiła składnik majątku

wspólnego jej i jej męża – dłużnika pozwanego Banku. Pozwany Bank bronił się

tym, że egzekucja skierowane została wyłącznie do udziału dłużnika we

współwłasności nieruchomości, a nie do majątku powódki.

Sąd

Okręgowy

zwolnił

spod

egzekucji

udział

powódki

wynoszący

½ w prawie własności nieruchomości i oddalił powództwo w pozostałym zakresie.

Sąd ten ustalił, że małżonkowie E. i W. W. są właścicielami zajętej nieruchomości

w ramach wspólności majątkowej małżeńskiej. W 2004 r. orzeczona została

separacja małżonków. W dniu 12 września 2002 r. nadana została klauzula

wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu z dnia 15 lipca 2002 r.,

wystawionemu przez pozwany Bank przeciwko dłużnikowi W. W. W 2006 r.

nadano

temu

tytułowi

także

klauzulę

wykonalności

wobec

powódki

z ograniczeniem jej odpowiedzialności do majątku wspólnego. Następnie w 2007 r.

zmieniono pierwotne postanowienie i oddalono wniosek Banku o nadanie klauzuli

wykonalności przeciwko powódce. W dniu 11 sierpnia 2006 r. Bank złożył wniosek

o wszczęcie egzekucji z nieruchomości, a następnie na wniosek Banku

postępowanie egzekucyjne umorzono w stosunku do powódki. Postępowanie to

toczyło się jednak nadal w odniesieniu do całej nieruchomości.

Sąd

Okręgowy

stwierdził,

że

powódka

miała

legitymację

czynną

w niniejszym postępowaniu i wytoczyła powództwo w terminie (art. 841 § 3 k.p.c.).

W wyniku orzeczenia separacji do majątku objętego wspólnością ustawową stosuje

się przepisy o współwłasności w częściach. Od chwili ustania wspólności ustawowej

współwłasność łączna staje się współwłasnością w częściach ułamkowych, a udziały

małżonków w tej współwłasności są co do zasady równe. W ocenie tego Sądu,

przepis art. 1036 k.c. (do którego odesłano w art. 46 k.r.o.) nie odnosi się do egzekucji

z udziału małżonka we współwłasności nieruchomości, gdy to prawo stanowiło

do chwili zniesienia wspólności ustawowej składnik majątku wspólnego. Nie ma

zatem przeszkód do prowadzenia egzekucji z udziału małżonka – dłużnika

w nieruchomości po orzeczeniu separacji. Interes małżonka dłużnika w toku

postępowania

egzekucyjnego

jest

chroniony

m.in.

poprzez

wyłączenie

zaspokojenia się wierzyciela z udziału w majątku wspólnym zanim dojdzie do

zajęcia przez wierzyciela prawa dłużnika do żądania podziału tego majątku

i przeprowadzenia jego podziału. Powódka ponadto nie wykazała, że treść

przysługującego jej prawa własności jest inna lub że ma ona inny, niż wynikający

z domniemania, udział we współwłasności nieruchomości (art. 6 k.c.).

Apelacja powódki została uwzględniona jedynie w części dotyczącej

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, a oddalono ją w pozostałym zakresie.

Postępowanie apelacyjne zostało umorzone w części, w jakiej pozwany Bank

cofnął swoją apelację, natomiast apelację tego Banku oddalono w pozostałym

zakresie.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji.

Stwierdził, że w księdze wieczystej (prowadzonej dla spornej nieruchomości)

znajduje się wpis współwłasności w częściach ułamkowych i wpis ten nie utracił

mocy prawnej przez sam fakt wniesienia przez powódkę skargi od tego wpisu. Nie

doszło do naruszenia praw powódki w rozumieniu art. 841 k.c. w postaci – jak

wywodziła ta strona – naruszenia jej uprawnienia do przeprowadzenia podziału

majątku wspólnego małżonków pozostających w separacji. Wierzyciel egzekwujący

(pozwany Bank) nie domagał się bowiem w postępowaniu egzekucyjnym

zaspokojenia należności z udziału męża powódki w ich byłym majątku wspólnym,

ale z udziału męża w konkretnym składniku majątkowym (w nieruchomości)

w sytuacji, w której doszło do separacji małżonków. Jednocześnie powódka nie

wystąpiła z wnioskiem o dokonanie podziału majątku małżonków pozostających

w separacji. W rozpoznawanej sprawie nie miał zastosowania art. 1036 k.c. w zw.

z art. 46 k.r.o., ponieważ zbycie w toku czynności egzekucyjnych udziału dłużnika

egzekwowanego w nieruchomości, wchodzącej uprzednio w skład majątku

wspólnego małżonków, nie może być uznane za rozporządzenie udziałem

w rozumieniu art. 1036 k.c.

Oddalając apelację pozwanego Banku, Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że

wprawdzie doszło ex lege do przekształcenia wspólności łącznej w współwłasność

ułamkową, ale bez ujawnienia tych udziałów w księdze wieczystej nie można było

dokonać zmiany wpisu zajęcia całej nieruchomości i zastąpić go wpisem, z którego

wynikałoby to, iż zajęty został tylko udział męża powódki (dłużnika).Sąd drugiej

instancji stwierdził też, że do chwili zamknięcia rozprawy apelacyjnej nie nastąpiło

prawomocne wpisanie takiej zmiany w treści księgi wieczystej prowadzonej dla

spornej nieruchomości. Egzekucja toczy się zatem z całej nieruchomości, ponieważ

nie nastąpiło jeszcze zwolnienie spod zajęcia przysługującego powódce udziału we

współwłasności tej nieruchomości. Mimo wniosku wierzyciela (pozwanego)

o ograniczenie egzekucji do udziału dłużnika w nieruchomości, komornik nie

zwolnił udziału powódki spod dokonanego wcześniej zajęcia całej nieruchomości,

ponieważ wpis własności w częściach ułamkowych nie stał się jeszcze

prawomocny. W tej sytuacji powódce przysługiwała legitymacja czynna w obecnym

procesie.

W skardze kasacyjnej powódki podnoszono naruszenie przepisów prawa

procesowego, tj. art. 841 § 1 k.p.c. (w zw. z art.42 k.r.o. i art. 43 k.r.o.), art. 912 § 1

i § 2 k.p.c. Wskazywano też na zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art. 42

k.r.o. (w brzmieniu do dnia 19 stycznia 2005 r.), art. 43 § 1 i § 2 k.r.o., art. 3 ust. 1

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. Nr 19,

poz. 147 ze zm.) w zw. z art. 43 § 1 k.r.o. W rozbudowanych podstawach

kasacyjnych powódka starała się wykazać, że egzekucja z nieruchomości

naruszała jej prawa rozumieniu art. 841 § 1 k.p.c. Domagała się w związku z tym

uchylenia wyroku Sądu Okręgowego w części zaskarżonej (pkt 4 i 5) i o jego

zmianę w tym zakresie oraz orzeczenia zgodnie z żądaniem pozwu, ewentualnie –

uchylenia wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej

instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z rozstrzygnięć obu Sądów meriti wynika to, że powódka uzyskała

zwolnienie spod egzekucji komorniczej jej udziału wynoszącego ½ części w prawie

własności nieruchomości określonej w pozwie. Doszło bowiem wcześniej do

egzekucyjnego

zajęcia

całej

nieruchomości

objętej

majątkiem

wspólnym

małżonków, a następnie – zapadło orzeczenie o separacji małżonków, które

wywołało skutki prawne określone w art. 614 k.r.o. Treść apelacji powódki i treść jej

skargi kasacyjnej wskazuje na to, że skarżąca nadal podtrzymuje stanowisko

o niedopuszczalności egzekucji sądowej także w odniesieniu do udziału jej

małżonka wynoszącego ½ części w prawie własności nieruchomości, ponieważ

egzekucja taka narusza jej prawa jako osoby trzeciej (art. 841 § 1 k.p.c.). Według

skarżącej, przed podziałem majątku wspólnego małżonków znajdujących się

w separacji

i

ustaleniem

udziałów

tych

małżonków

w

poszczególnych

przedmiotach majątkowych (w tym – w nieruchomości), nie jest dopuszczalne

zajęcie egzekucyjne udziału małżonka w nieruchomości należącej do majątku

wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej, a taki podział jeszcze nie nastąpił.

Zaspokojenie wierzyciela z udziału w majątku wspólnym lub w przedmiocie objętym

tym majątkiem wymaga uprzedniego zajęcia prawa dłużnika do żądania podziału

majątku wspólnego (art. 896 k.p.c. i art. 912 k.p.c.), wystąpienia na tej podstawie

o podział majątku, a następnie – skierowania egzekucji do przedmiotów

majątkowych, które przypadły dłużnikowi w wyniku podziału.

Wbrew stanowisku skarżącej, nie można przyjąć, że egzekucja obejmująca

udział we współwłasności nieruchomości małżonka powódki narusza jej prawa

w rozumieniu art. 841 § 1 k.p.c. Należy bowiem zwrócić uwagę na prawne

konsekwencje orzeczenia separacji małżonków w odniesieniu do nieruchomości

objętej przed orzeczeniem separacji majątkiem wspólnym, sytuację prawną

wierzyciela jednego z małżonków dysponującego tytułem wykonawczym wobec

tego małżonka i sytuację prawną małżonka niebędącego dłużnikiem w związku

z egzekucją podjętą przez wierzyciela z takiej nieruchomości.

W wyniku orzeczenia separacji małżonków między małżonkami powstaje

rozdzielność majątkowa. Do majątku objętego wspólnością ustawową stosuje się

odpowiednio przepisy o współwłasności w części ułamkowej (ar. 46 k.r.o.).

Oznacza

to,

że

po

orzeczeniu

separacji

do

przedmiotów

majątkowych

wchodzących do majątku wspólnego mają zastosowanie przepisy art. 195 i n. k.

(por. też uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2010 r., III CZP 132/09 OSNC

2010, z. 6, poz. 90), ale tylko wówczas, gdy odpowiednie materie prawne nie są

uregulowane odmiennie m.in. w art. 43-45 k.r.o. (np. kwestia uprawnienia do

żądania ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym). Ustawowa

transformacja współwłasności łącznej małżonków we współwłasność w częściach

ułamkowych nie jest zatem transformacją pełną, skoro poddano ją także innemu niż

współwłasność ułamkowa reżimowi prawnemu. Odsyłający do odpowiedniego

reżimu prawnego przepis art. 46 k.r.o. niewątpliwie przesądza jednak, wbrew

stanowisku skarżącej, status prawny poszczególnych elementów majątkowych

(rzeczy) objętych uprzednio wspólnością ustawową w tym sensie, że małżonkowie

mają równe udziały w każdej rzeczy wchodzącej (do czasu orzeczenia separacji)

do majątku wspólnego. Z ustaleń faktycznych obu Sądów meriti nie wynika by,

w orzeczeniu o separacji dokonano także podziału majątku wspólnego małżonków

(art. 613 ust. 1 k.r.o.). Wyrok ten spowodował jedynie wspomniany skutek

transformacyjny i ukształtował sytuację majątkową małżonków po orzeczeniu

separacji, ale przed dokonaniem definitywnego podziału majątku wspólnego

i ewentualnym skorzystaniem przez jednego z małżonków z uprawnienia do

ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym (art. 43 ust. 2 k.r. o.). W tym

okresie małżonkowie pozostający w separacji są współwłaścicielami opisanej w

pozwie nieruchomości w częściach ułamkowych (po ½ każdy z nich) i egzekucja

wierzyciela,

prowadzona

początkowo

z

całej

nieruchomości,

może

być

kontynuowana po orzeczeniu separacji z udziału tego dłużnika we współwłasności

tej nieruchomości (art. 1004 k.p.c.; por. też np. uzasadnienie powołanej uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2010 r., III CZP 132/09).

Dla obrony własnego stanowiska skarżąca powołuje się m m.in. na wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 2009 r., II CSK 469/08 (niepubl.), w którym

m.in. stwierdzono, że w świetle art. 42 k.r. o. orzeczenie rozwodu nie powoduje

podziału majątku wspólnego z mocy prawa, toteż „nie można przyjąć, że na skutek

orzeczenia rozwodu stronie przypada udział w spółdzielczym prawie do lokalu i to

w wysokości ½, skoro udział w majątku wspólnym małżonków nie musi być równy”.

Należy przede wszystkim podkreślić, że twierdzenie to zostało wypowiedziane

w stanie faktycznym sprawy, w której podjęcie obrony prawnej przez małżonka

upadłego dłużnika nastąpiło w związku ze skutkami ustania wspólności ustawowej

małżeńskiej w toku postępowania upadłościowego, w którym masa upadłości

obejmowała także majątek wspólny (powód niebędący dłużnikiem bezpodstawnie

wywodził, że w wyniku rozwodu udział powoda w majątku wspólnym „wyszedł”

z masy upadłości i w masie tej pozostał jedynie udział małżonka – dłużnika we

własnościowym prawie do lokalu w wysokości ½, co wykluczało możliwość zbycia

przez syndyka udziału powoda w tym prawie). Powołaną wypowiedź Sądu

Najwyższego

należy

zatem

rozumieć

w

kontekście

stanu

faktycznego

rozpoznawanej sprawy (przy objęciu majątku wspólnego małżonków dodatkowo

jeszcze przepisami prawa upadłościowego). Nie ma ona zatem waloru ogólnego,

a przynajmniej takiego, jakie przypisuje jej powódka w skardze kasacyjnej.

W każdym razie należy odróżniać sam podział majątku małżonków (do którego

w sprawie nie doszło) od określenia – na podstawie art. 46 k.r.o. – udziałów

małżonków w spornej nieruchomości w okresie po orzeczeniu separacji, ale przed

dokonaniem definitywnego podziału. Celem powództwa przewidzianego w art. 841

k.p.c. pozostaje zwolnienie od egzekucji zajętego przedmiotu, gdy egzekucja

z takiego przedmiotu naruszałaby prawa osoby trzeciej niezależnie od jurydycznej

postaci tego prawa. Jeżeli po wydaniu orzeczenia o separacji małżonków do

nieruchomości małżonków stosuje się przepisu o współwłasności w częściach

ułamkowych (art. 46 k.r.o.), to takie odesłanie przesądza nie tylko status prawny tej

nieruchomości (jej współwłasność), ale także – kwestię odpowiedzialności

małżonka – dłużnika składnikami majątkowymi tworzącymi jego majątek osobisty

w chwili wszczęcia egzekucji (tj. udziałem we współwłasności). W tej sytuacji,

wbrew sugestii skarżącej, dopuszczalność egzekucji pozwanego Banku z udziału

małżonka – dłużnika w nieruchomości stanowiącej współwłasność w częściach

ułamkowych nie jest uwarunkowana od odpowiedniej aktywności wierzyciela, tj. od

uprzedniego zajęcia przez niego prawa żądania dłużnika do dokonania podziału

majątku wspólnego (art. 896 k.p.c., art. 912 k.p.c.), wystąpienia na tej podstawie

o podział majątku wspólnego i jego przeprowadzenie. Nie ma zatem podstaw do

twierdzenia, że do czasu takich czynności wierzyciela ustawodawca tworzy stan

ochrony prawnej dla małżonków uzyskujących orzeczenie separacji i taka ochrona

prawna mogłaby być realizowana po podstawie powództwa z art. 841 k.p.c. Należy

przy tym stwierdzić, że powódka mogłaby żądać zniesienia współwłasności (także

spornej nieruchomości) po egzekucyjnym zajęciu udziału małżonka w tej

nieruchomości (por. np. powołana uchwała Sądu Najwyższego dnia 5 lutego

2010 r., III CZP 132/09).

Z

przedstawionych

racji

nie

mogły

być

uznane

za

uzasadnione

przedstawione w skardze zarzuty naruszenia prawa procesowego i prawa

materialnego. Dlatego Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną powódki jako

nieuzasadnioną (art. 398114 k.p.c.).

md