Supreme Court quashes bankruptcy dismissal order for incomplete assessment of debtor's fault and creditor harm.

Sygn. akt IV CSK 410/10

POSTANOWIENIE

Dnia 7 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie upadłości Justyny K. prowadzącej działalność gospodarczą

pod nazwą Zakład Produkcyjno - Handlowy P. w S.

w przedmiocie umorzenia zobowiązań niezaspokojonych w postępowaniu

upadłościowym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 7 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej upadłej

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 18 listopada 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę

do

ponownego

rozpoznania

Sądowi

Okręgowemu,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 25 września 2009 r. stwierdził

zakończenie postępowania upadłościowego Justyny K. prowadzącej działalność

gospodarczą pod nazwą Zakład Produkcyjno Handlowy „P." w S. oraz oddalił

wniosek upadłej o umorzenie jej zobowiązań nie zaspokojonych w postępowaniu

upadłościowym.

Uzasadniając oddalenie wniosku upadłej o umorzenie jej zobowiązań nie

zaspokojonych w postępowaniu upadłościowym i odwołując się do treści art. 369

ust. 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (t. j. Dz. U. z

2009 r., nr 175, poz. 1361 z późn. zm.) Sąd ten wskazał, że powołany przepis

określa kumulatywne przesłanki umorzenia zobowiązań upadłego, nie została zaś

spełniona przesłanka określona w punkcie 2 tego przepisu, to jest brak podstaw do

uznania, że zachodzą okoliczności stanowiące podstawę do pozbawienia upadłego

prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek. Materiał

dowodowy zgromadzony w aktach postępowania o ogłoszenie upadłości świadczy

zaś o tym, że co do Justyny K. zachodzą okoliczności, które mogłyby być podstawą

orzeczenia wobec niej zakazu prowadzenia działalności gospodarczej. Zgodnie z

art. 373 ust. 1 pkt 1 Prawa upadłościowego i naprawczego, zakaz prowadzenia

działalności gospodarczej może być orzeczony, jeżeli przedsiębiorca w terminie

dwóch tygodni od dnia powstania podstawy do ogłoszenia upadłości, tj. od dnia

powstania stanu swojej niewypłacalności, nie zgłosił ze swojej winy wniosku o

ogłoszenie upadłości. Wniosek o ogłoszenie upadłości pełnomocnik Justyny K.

zgłosił skutecznie w dniu 26 marca 2004 r. Jak wynika z listy wierzycieli podpisanej

przez Justynę K., znajdującej się w aktach tej sprawy, na dzień 25 marca 2004 r.

posiadała ona długi głównie wobec swoich kontrahentów. W ocenie Sądu

Rejonowego, Justyna K. stała się niewypłacalna już z końcem roku 2003 r., zatem

dwutygodniowy termin na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości upłynął z dniem

14 stycznia 2004 r. Wniosek taki został złożony skutecznie po upływie tego terminu.

Okoliczność, że upadła składała wcześniej wnioski o ogłoszenie upadłości z

możliwością zawarcia układu, czy wniosek o zawarcie układu w trybie starego

postępowania układowego nie ma znaczenia, gdyż wnioski te (sygn. akt: Ukł 5/03,

GU 3/04 i GU 6/04) zostały zwrócone i nie wywołują skutków prawnych.

Niezłożenie przez Justynę K. w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości zostało

przez nią zawinione, ponieważ jako przedsiębiorca powinna wiedzieć o istnieniu

takiego obowiązku, a przy dołożeniu należytej staranności mogła taki wniosek

złożyć w terminie skutecznie. Skoro wobec upadłej Justyny K. zachodzą

okoliczności stanowiące podstawę orzeczenia wobec niej zakazu prowadzenia

działalności gospodarczej, to nie jest spełniona jedna z trzech kumulatywnych

przesłanek umorzenia jej zobowiązań określonych w art. 369 ust. 1 pkt 1 – 3

Prawa upadłościowego i naprawczego. Brak tej przesłanki wyłącza możliwość

umorzenia zobowiązań upadłej i wobec niespełnienia jednej z trzech przesłanek

Sąd pierwszej instancji nie rozważał już czy zostały spełnione pozostałe dwie

przesłanki określone w tym przepisie.

Na skutek zażalenia upadłej, obejmującego oddalenie wniosku upadłej

o umorzenie jej zobowiązań nie zaspokojonych w postępowaniu upadłościowym

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 18 listopada 2009 r. oddalił zażalenie.

Powołując się na art. 369 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo

upadłościowe i naprawcze stwierdził, że okoliczności wymienione w tym przepisie

stanowią zamknięty katalog przyczyn umorzenia zobowiązań upadłego, które

muszą występować łącznie i istnieć w czasie orzekania przez sąd w tym

przedmiocie. Brak którejkolwiek z przesłanek stanowi przyczynę oddalenia wniosku

o umorzenie zobowiązań upadłego. Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia Sądu

Rejonowego w tym zakresie. W jego ocenie istnieją przesłanki do orzeczenia

wobec upadłej zakazu prowadzenia działalności gospodarczej na podstawie art.

373 ust. 1 pkt 1 Prawa upadłościowego i naprawczego. Nie jest istotne, że upadła

podejmowała

wielokrotne

próby,

za

pośrednictwem

profesjonalnych

pełnomocników, wcześniejszego zgłoszenia wniosku o wszczęcie postępowania

układowego, następnie – z uwagi na zmianę przepisów – wniosku o wszczęcie

postępowania upadłościowego, a pierwszy wniosek o wszczęcie postępowania

upadłościowego złożony został przez pełnomocnika upadłej na początku stycznia

2004 r. Wnioski te nie zostały złożone skutecznie, zostały zwrócone i nie wywołują

żadnych skutków prawnych. Upadła również wskazywała, że nie zawiniła powstałej

sytuacji nieskutecznego składania kolejnych wniosków powierzając tą czynność

profesjonalnemu pełnomocnikowi, zaś jego niekompetencja w prowadzeniu sprawy

spowodowała nieskuteczne złożenie wniosku. Sąd Okręgowy nie podzielił tego

stanowiska, powołując się na postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 marca

1999 r. (sygn. akt III CKN 76/99), zgodnie z którym ryzyko ujemnych następstw

niestarannego działania profesjonalnego pełnomocnika obciąża mocodawcę (teza

opublikowana w Biuletynie SN z 1999 r., nr 6, s. 11).

Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego wniosła upadła

zaskarżając je w całości i opierając skargę na obydwu podstawach uregulowanych

w art. 3983 § 1 k.p.c.

W ramach pierwszej podstawy skargi kasacyjnej skarżąca zarzuciła

naruszenie:

a) art. 369 ust. 1 pkt 2 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze poprzez

dokonanie jego nieprawidłowej wykładni i uznanie, że ocena czy nie

zachodzą przesłanki do pozbawienia upadłego prawa prowadzenia

działalności gospodarczej na własny rachunek powinna odbywać się

jedynie przez odwołanie do art. 373 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze, podczas gdy należy również odwołać się

do ust. 2 tego przepisu, zgodnie z którym przy orzekaniu zakazu sąd

bierze pod uwagę stopień winy oraz skutki podejmowanych działań,

w szczególności obniżenie wartości ekonomicznej przedsiębiorstwa

upadłego i rozmiar pokrzywdzenia wierzycieli;

b) art. 369 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze poprzez jego

niezastosowanie, na skutek błędnej wykładni, co tym samym

spowodowało, że wniosek upadłej o umorzenie w całości zobowiązań,

które nie zostały zaspokojone w postępowaniu upadłościowym został

nie uwzględniony, pomimo iż spełnione zostały wszystkie wymienione

w tym przepisie przesłanki.

W ramach drugiej podstawy skargi kasacyjnej zarzuciła naruszenie:

a) art. 217 w związku z art. 227 k.p.c. poprzez niewypowiedzenie się co

do wniosków dowodowych wniesionych przez pełnomocnika upadłej

w piśmie z dnia 23 września 2007 r., które miały istotne znaczenie dla

rozstrzygnięcia;

 art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę

zebranego w sprawie materiału dowodowego, co doprowadziło

Sąd do przekonania o istnieniu podstaw do orzeczenia

względem

upadłej

gospodarczej,

zakazu

podczas

prowadzenia

gdy

działalności

prawidłowa

analiza

zgromadzonego materiału dowodowego daje podstawy do

przyjęcia, że upadła nie może ponosić winy w uchybieniu

dwutygodniowemu

terminowi

dla

zgłoszenia

wniosku

o ogłoszenie upadłości.

Wskazując

na

powyższe

podstawy

zaskarżenia

skarżąca

wniosła

o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, ewentualnie o jego uchylenie i

zmianę poprzez umorzenie zobowiązań upadłej, które nie zostały zaspokojone w

postępowaniu upadłościowym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie można uznać za skuteczne zarzutów naruszenia prawa procesowego,

przytoczonych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej. Zarzuty te dotyczą w istocie

postępowania pierwszo-instancyjnego, w tym bowiem postępowaniu zgłaszane były

wnioski dowodowe, których nie uwzględniono. Tego zatem postępowania dotyczy

zarzut naruszenia art. 217 i 227 k.p.c., skarżąca nie przytoczyła natomiast żadnych

przepisów regulujących postępowanie przed sądem drugiej instancji. Skarga

kasacyjna może zaś dotyczyć tylko takiego naruszenia przepisów natury

procesowej, którego dopuścił się sąd drugiej instancji przy rozpoznawaniu środka

odwoławczego. Nie może także stanowić podstawy skargi kasacyjnej zarzut

naruszenia art. 233 k.p.c., z uwagi na wyraźny zakaz określony w art. 3983 § 3

k.p.c.

Zasadne są natomiast zarzuty naruszenia prawa materialnego. Podstawę

oddalenia wniosku upadłej o umorzenie zobowiązań stanowiła ocena, że nie

została spełniona jedna z przesłanek określonych w art. 369 ust. 1 p.u.n. W ocenie

orzekających Sądów zaistniały bowiem okoliczności uzasadniające orzeczenie

wobec upadłej zakazu prowadzenia działalności gospodarczej, a to wyklucza

uwzględnienie wniosku o umorzenie zobowiązań. Przy dokonaniu tej oceny wzięto

pod uwagę fakt, że wniosek o wszczęcie postępowania upadłościowego nie został

we właściwym terminie skutecznie złożony. Trafnie zarzucała skarżąca, że ocena ta

jest niepełna. Zgodnie z art. 369 ust. 1 pkt 2 p.u.n., w postanowieniu o zakończeniu

postępowania upadłościowego sąd, na wniosek upadłego, może orzec o umorzeniu

w całości lub w części zobowiązań upadłego, jeżeli materiał zebrany w sprawie daje

podstawę do stwierdzenia, że nie zachodzą okoliczności stanowiące podstawę do

pozbawienia upadłego prawa prowadzenia działalności na własny rachunek. Przy

dokonywaniu oceny w tym względzie należy wziąć pod uwagę przesłanki określone

w art. 373 ust. 1 p.u.n. Samo jednak ustalenie faktu, że upadła ze swej winy nie

złożyła, będąc zobowiązana z mocy ustawy, wniosku o ogłoszenie upadłości

w określonym w tym przepisie terminie (art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n.), nie może być

uznane za wystarczające. Przy orzekaniu bowiem takiego zakazu należy także brać

pod uwagę stopień winy i skutki podejmowanych działań, w szczególności

obniżenie wartości przedsiębiorstwa i rozmiar pokrzywdzenia wierzycieli. Takiej

oceny należy dokonać także przy rozpoznawaniu zgłoszone w postępowaniu

upadłościowym wniosku o umorzenie zobowiązań upadłego (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2006 r., II CSK 14/05, z dnia 11 grudnia

2008 r., IV CSK 379/08, z dnia 5 marca 2009 r., III CSK 297/08, nie publ.).

Tych przesłanek w rozpoznawanej sprawie nie wzięto pod uwagę, poza oceną

Sądu Okręgowego pozostały także dalsze przesłanki określone w art. 369 ust. 1

p.u.n.,

co

powoduje

konieczność

uchylenia

zaskarżonego

postanowienia

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 15

w związku z art. 13 § 2 k.p.c.