IV CSK 400/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 400/12

POSTANOWIENIE

Dnia 8 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk

w sprawie z powództwa T. P.

przeciwko B. Spółce Akcyjnej

o zakazanie immisji, o zadośćuczynienie i o zapłatę,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 listopada 2012 r.,

na skutek skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w B.

z dnia 23 lutego 2012 r.,

1) odrzuca skargę kasacyjną;

2) zasądza od powoda na rzecz pozwanej kwotę 1217

(tysiąc dwieście siedemnaście) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania przed Sądem Najwyższym.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 23 lutego 2012 r., Sąd Okręgowy w B. w sprawie z

powództwa

T.

P. przeciwko

B. S.A.

o zakazanie

immisji,

o

zapłatę

i

zadośćuczynienie na skutek apelacji obu stron od wyroku Sądu Rejonowego z dnia

4 listopada 2011 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że w punkcie I: 1)

zasądzoną w punkcie I kwotę obniżył do wysokości 15.000 zł, 2) w punkcie II

oddalił powództwo o odszkodowanie, 3) w punkcie VI i VII odstąpił od obciążenia

powoda kosztami procesu, 4) w punkcie VIII o tyle, że nakazał pobrać na rzecz

Skarbu Państwa (Sądu Rejonowego w B.) tytułem nieuiszczonych kosztów

sądowych od pozwanej kwotę 488,93 zł, od powoda kwotę 1955,71 zł (pkt I

wyroku); odrzucił apelację powoda w części dotyczącej odszkodowania powyżej

kwoty 4.456 zł (pkt II wyroku); oddalił apelację pozwanej i powoda w pozostałym

zakresie (pkt III wyroku) oraz odstąpił od obciążania powoda kosztami procesu w

postępowaniu odwoławczym (pkt IV wyroku).

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniósł powód, który zaskarżył go

w części dotyczącej punków: I ppkt 2, II i III, wskazując kwotę 50.725 zł jako

wartość przedmiotu zaskarżenia. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Okręgowy jako sąd

pierwszej instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu jako sądowi drugiej

instancji.

Pozwany w pisemnej odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł w pierwszej

kolejności o jej odrzucenie jako niedopuszczalnej.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

W punkcie II zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy odrzucił apelację powoda

w części dotyczącej odszkodowania powyżej kwoty 4.456 zł. Jak wynika

z uzasadnienia Sądów obu instancji, powód dochodził odszkodowania w kwocie

21.181 zł. Oznacza to, że odrzucenie apelacji dotyczyło roszczenia o zapłatę

odszkodowania w części dotyczącej kwoty 16.725 zł. Orzeczenie sądu drugiej

instancji, w przedmiocie odrzucenia apelacji, mimo że zawarte w wyroku jest

postanowieniem, od którego, zgodnie z art. 3981 § 1 k.p.c., nie przysługiwało prawo

wniesienia skargi kasacyjnej. Uzasadniało to odrzucenie skargi kasacyjnej w części

dotyczącej rozstrzygnięcia zawartego w punkcie II wyroku Sądu Okręgowego. Tylko

więc ubocznie należy zauważyć, iż postanowienie ujęte w punkcie II zaskarżonego

wyroku, zgodnie z art. 3941 § 2 k.p.c., jako kończące postępowanie w sprawie

mogłoby podlegać zaskarżeniu zażaleniem do Sądu Najwyższego „w sprawach,

w których przysługuje skarga kasacyjna”. Oznacza to, że zażalenie na to

postanowienie przysługiwałoby wówczas, gdyby przedmiotem odrzucenia była

apelacja w części obejmującej roszczenie, w odniesieniu do którego w razie

wydania wyroku, postanowienia umarzającego postępowanie lub postanowienia

odrzucającego pozew przysługiwałaby skarga kasacyjna. Ze względu na to, że

przedmiotem odrzucenia była apelacja w zakresie obejmującym roszczenie

majątkowe w kwocie 16.725 zł, nie przysługiwałaby skarga kasacyjna od tego

rozstrzygnięcia ze względu na próg przewidziany w art. 3982 § 1 k.p.c.

Skarga kasacyjna była także niedopuszczalna w pozostałej części.

W skardze kasacyjnej podniesiono zarzut, iż Sądy obu instancji nie orzekły

o wszystkich roszczeniach zgłoszonych w toku postępowania przez powoda.

Odnośnie do powyższego zarzutu zawartego w skardze kasacyjnej wskazać

należy, iż nie istnieje możliwość wniesienia środka odwoławczego, w tym skargi

kasacyjnej, od nieistniejącego orzeczenia. Z tej przyczyny, skarga kasacyjna, jeżeli

zmierzałaby

do

zakwestionowania

braku

określonego

rozstrzygnięcia

w zaskarżonym orzeczeniu, podlegałaby w tej części odrzuceniu. W przypadku

pominięcia przez sąd drugiej instancji (a wcześniej przez sąd pierwszej instancji)

określonego rozstrzygnięcia dotyczącego zgłoszonego przez powoda żądania

właściwym i jedynym sposobem sanowania tego uchybienia jest zgłoszenie przez

stronę wniosku o uzupełnienie wyroku (art. 351 k.p.c.).

Skargą

kasacyjną

został

zaskarżony

wyrok

w

części

obejmującej

rozstrzygnięcia zawarte w punktach: I pkt 2, obejmujący oddalenie powództwa

o odszkodowanie w kwocie 4.456 zł, oraz III oddalającym apelację pozwanej oraz

powoda w pozostałym zakresie. Powodowi ze względu na brak tzw. gravamen, tj.

pokrzywdzenia treścią orzeczenia wynikającego z różnicy między zgłoszonym

przez stronę żądaniem, a końcowym rozstrzygnięciem (por. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 16 grudnia 1971 r., III CZP 79/71, OSNC 1972, nr 6, poz. 101

oraz dnia 8 kwietnia 1997 r., I CKN 57/97, OSNC 1997, nr 11, poz. 66) nie

przysługiwała możliwość zaskarżenia skargą kasacyjną orzeczenia Sądu drugiej

instancji w części oddalającej apelację pozwanej w pozostałym zakresie. Skarga

kasacyjna w tej części jako niedopuszczalna podlegała więc odrzuceniu na

podstawie art. 3986 § 2 k.p.c. (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia

13 sierpnia 1997 r., I CKN 207/97, Legalis oraz z dnia 5 września 1997 r., III CKN

152/97, Lex Polonica nr 1627891, z dnia 4 kwietnia 2012 r., I CSK 326/11, Lex nr

1214532). Natomiast oddalenie apelacji powoda w pozostałym zakresie dotyczyło

jedynie rozstrzygnięcia oddalającego żądanie powoda nakazania przesunięcia hałd

węgla oraz jego przeładunku i sortowania do pomieszczeń zamkniętych,

ewentualnie usunięcia składowanych na nieruchomości pozwanej hałd węgla, oraz

nakazania ograniczenia liczby zbiorników z gazu LPG oraz przesunięcia ich, jak

również przesunięcia stanowisk do przeładunku i napełnienia butli z gazem. Wyżej

przedstawione żądania powoda opierały się na podstawie art. 222 § 2 w zw. z art.

144 k.c. Charakter żądań wynikających z tej podstawy prawnej, tj. czy mają one

charakter

majątkowy

czy

niemajątkowy,

nie

jest

ujmowany

jednolicie

w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W postanowieniach: z dnia 19 grudnia

2002 r., V CZ 162/02 (OSNC 2004, nr 2, poz. 31) oraz z dnia 13 listopada 2003 r.,

IV CK 306/03 (Lex nr 487524) przyjęto, że sprawa wywołana roszczeniem

związanym z sąsiedztwem nieruchomości i wzajemnym ich oddziaływaniem

w postaci immisji ma charakter sprawy majątkowej. W innych orzeczeniach

(por. postanowienia: z dnia 10 kwietnia 2002 r., IV CZ 29/02, OSP 2003, nr 4, poz.

52 oraz z dnia 27 marca 2008 r., II CZ 4/08, Lex nr 627218) Sąd Najwyższy

wypowiedział się za niemajątkowym charakterem sprawy obejmującego tego

rodzaju roszczenia. W szczególności w postanowieniu z dnia 27 marca 2008 r.,

II CZ 4/08 (powołanym przez Sąd Okręgowy) Sąd Najwyższy wskazał, że

o majątkowym charakterze sprawy decyduje ścisłe powiązanie zasadniczego

przedmiotu rozstrzygnięcia z mieniem wyrażające się w bezpośrednim wpływie

rozstrzygnięcia na stan i bezpieczeństwo mienia. Jeżeli rozstrzygnięcie ma

oddziaływać bezpośrednio na sferę dóbr osobistych powoda, a tylko pośrednio na

sferę

ekonomiczną,

sprawa

ma

charakter

niemajątkowy.

Rozstrzygając

o charakterze dochodzonego roszczenia na podstawie art. 222 § 2 w zw. z art. 144

k.c., należy mieć na uwadze przede wszystkim stanowisko samego powoda, co do

tego do ochrony jakiego rodzaju dóbr - majątkowych, czy niemajątkowych – ma

zmierzać wniesione powództwo. Uwzględniając powyższe kryteria rozróżnienia

charakteru

sprawy

obejmującej

roszczenia

związane

z

oddziaływaniem

nieruchomości sąsiedniej wskazane w orzecznictwie Sądu Najwyższego, należy

podnieść, że powód na etapie postępowania przed Sądem pierwszej instancji nie

kwestionował, że w tym zakresie powództwo ma charakter majątkowy, określając

wartość przedmiotu sporu obejmującą te żądania na kwotę 1 zł (k. 13). Istotne jest

także stanowisko powoda zawarte w jego piśmie procesowym z dnia 6 lutego

2012 r. (k. 917), stanowiącym załącznik do rozprawy przez Sądem Okręgowym

z dnia 2 lutego 2012 r., w którym jednoznacznie stwierdził, że jego roszczenia mają

charakter majątkowy, powołując się na orzeczenia Sądu Najwyższego nie

wykluczające takiego charakteru żądań opartych na podstawie art. 222 § 2 w zw.

z art. 144 k.c. Powód wyjaśnił przy tym, że jego powództwo zmierza przede

wszystkim do zapewnienia bezpieczeństwa jego mienia, którego zagrożenie

powoduje obniżenie jego wartości. Uwzględniając więc stanowisko samego powoda

wyrażane w toku całego postępowania zakończonego orzeczeniem zaskarżonym

skargą kasacyjną, należy przyjąć, że przedmiotem zaskarżenia w punkcie

III wyroku Sądu Okręgowym, w części obejmującej oddalenie apelacji powoda, było

roszczenie majątkowe o wartości przedmiotu zaskarżenia w kwocie 1 zł.

W konsekwencji ogólna wartość przedmiotu zaskarżenia w zakresie, w którym

skarga kasacyjna nie podlegała odrzuceniu z innych, wcześniej wskazanych

przyczyn, wynosiła kwotę 4.457 zł (sumę kwot: 4.456 zł oraz 1 zł). Skarga

kasacyjna w części obejmującej to rozstrzygnięcie nie była więc dopuszczalna ze

względu na zbyt niską wartość przedmiotu zaskarżenia przewidzianą dla roszczeń

majątkowych w art. 3982 § 1 k.p.c. i z tej przyczyny podlegała odrzuceniu na

podstawie art. 3986 § 3 k.p.c.

Przedmiotem zaskarżenia skargą kasacyjną nie było rozstrzygnięcie

dotyczące roszczenia o zapłatę przez pozwanego pieniężnego zadośćuczynienia

w kwocie 50.000 zł. Powództwo w tej części zostało uwzględnione przez Sąd

pierwszej instancji w całości (w punkcie I wyroku), wobec czego nie było objęte

apelacją powoda, lecz apelacją pozwanej, która została w części uwzględniona

(odnośnie do kwoty 35.000 zł) wskutek czego Sąd Okręgowy obniżył do kwoty

15.000 zł wartość uwzględnionego roszczenia z tego tytułu (pkt I ppkt 1 wyroku

Sądu Okręgowego). W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana podniosła,

że powód nie zaskarżył tego rozstrzygnięcia. Orzeczenie zawarte w punkcie I ppkt

1 wyroku Sądu drugiej instancji nie zawiera jednak oddalenia powództwa o zapłatę

pieniężnego

zadośćuczynienia

w

pozostałej,

nieuwzględnionej

przez

Sąd

Okręgowy, części, tj. co do kwoty 35.000 zł. Nawiązując do wcześniejszych

wywodów, jeżeli powód zaskarżyłby to rozstrzygnięcie, to skarga kasacyjna w tym

zakresie, ze względu na brak po stronie powoda gravamen, podlegałaby

odrzuceniu jako niedopuszczalna, gdyż dotyczyłaby rozstrzygnięcia korzystnego

dla

powoda.

Przedmiotem

zaskarżenia

byłaby bowiem

kwota

15.000

zł

uwzględnionego roszczenia, nie zaś kwota 35.000 zł stanowiąca różnicę pomiędzy

zgłoszonym przez powoda a uwzględnionym przez Sąd drugiej instancji

roszczeniem z tytułu pieniężnego zadośćuczynienia. Co do tej części roszczenia

zgłoszonego przez powoda brak bowiem rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji,

który obniżając wartość uwzględnionego powództwa z tytułu zadośćuczynienia,

pominął oddalenie powództwa w pozostałym nieuwzględnionym przez siebie

zakresie, ewentualnie nie zmienił rozstrzygnięcia zawartego w punkcie IV wyroku

Sądu pierwszej instancji (zawierającego oddalenie powództwa co do ściśle

wymienionych w nim roszczeń) przez objęcie nim także oddalenia powództwa w

części nieuwzględnionego, odnośnie do kwoty 35.000 zł, żądania o zapłatę

pieniężnego

zadośćuczynienia.

Powyższe

uchybienie

procesowe

Sądu

Okręgowego mogło być sanowane jedynie poprzez zgłoszone wniosku o

uzupełnienie wyroku tego Sądu. Kwota 35.000 zł, tj. wartość nieuwzględnionej

części roszczenia o zapłatę pieniężnego zadośćuczynienia, co do którego Sąd

drugiej instancji pominął wydanie orzeczenia o oddaleniu w tej części powództwa,

nie mogła więc podlegać zaliczeniu do wartości przedmiotu zaskarżenia na etapie

postępowania kasacyjnego. Nawet więc gdyby, wbrew wyrażonemu wcześniej

stanowisku, oraz dominującemu stanowisku judykatury, uznać, że rozstrzygnięcie w

przedmiocie żądania zapłaty pieniężnego zadośćuczynienia, nie ma charakteru

majątkowego, to nieuwzględnienie żądania powoda dotyczącego zapłaty przez

pozwaną pieniężnego zadośćuczynienia w kwocie 35.000 zł nie mogło - ze względu

na brak substratu zaskarżenia – zostać zaskarżone skargą kasacyjną.

O kosztach postępowania, na wniosek pozwanej zawarty w pisemnej

odpowiedzi na skargę kasacyjną, orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3, art. 99

w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. oraz przepisów § 12 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 6

pkt 5 (przy uwzględnieniu także wartości zaskarżenia dotyczącego punktu

II wyroku) i § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę

prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

db