IV CSK 40/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 40/07

POSTANOWIENIE

Dnia 25 kwietnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko - Własnościowej

w D.

przy uczestnictwie Gminy Miasta D.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 kwietnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w E.

z dnia 30 czerwca 2006 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w E. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji oddalił w części wniosek o dokonanie wpisów

w nowozałożonej księdze wieczystej nr […], a mianowicie w zakresie dotyczącym

żądania wpisu w dziale III oraz w dziale I – sp. służebności gruntowej polegającej

na prawie przechodu i przejazdu w odniesieniu do działek o nr 939/9, 939/11

i 939/8. Uznał, że wskutek sprzedaży Wnioskodawczyni, będącej dotychczas

użytkownikiem wieczystym działek nr 939/9 i 939/11, a także sprzedaży

współużytkownikom wieczystym, tj. Wnioskodawczyni oraz T.W. P. i J. P. działki nr

939/8, wygasło uprawnienie Wnioskodawczyni do korzystania ze służebności

gruntowych. Sąd ten powołał się na art. 241 k.c. i stwierdził, że wygaśnięcie

wieczystego użytkowania wywołało skutek w postaci wygaśnięcia obciążającej te

nieruchomości służebności gruntowej, a zatem nie jest możliwe przeniesienie wpisu

tego prawa do KW […] prowadzonej dla działki nr 939/17 stanowiącej obecnie

własność Wnioskodawczyni.

Apelację Wnioskodawczyni oddalił Sąd Okręgowy w E., który uznał za

okoliczność bezsporną to, że Wnioskodawczyni nabyła prawo własności działek

o numerach 939/17, 939/9, 939/11 i 939/8. Stwierdził zarazem, że działka 939/17,

dla której prowadzona jest obecnie księga wieczysta KW [...], była zarówno

nieruchomością władnącą jak i obciążoną w stosunku do działek nr 939/9, 939/11

i 939/8. Sąd odwoławczy wskazał na przepis art. 247 k.c. jako podstawę

wygaśnięcia ograniczonego prawa rzeczowego wskutek konfuzji i uznał, że skoro

skarżąca nabyła prawo własności wskazanych wyżej działek to oznacza, że

w jednym ręku zostało skupione prawo własności oraz ograniczone prawo

rzeczowe obciążające przedmiot własności, co skutkowało wygaśnięciem tego

ostatniego, a zatem nie było podstaw do jego ujawnienia w księdze wieczystej.

Skarga kasacyjna Wnioskodawczyni oparta została na obu podstawach

kasacyjnych.

W ramach pierwszej z nich Skarżąca zarzuciła niewłaściwe zastosowanie

art. 247 k.c. w następstwie nieuzasadnionego przyjęcia, że służebności gruntowe

wygasają wskutek konfuzji także w przypadku nabycia przez tę samą osobę prawa

własności nieruchomości władnącej a zarazem obciążonej względem drugiej

nieruchomości,

co

do

której

osobie

tej

przysługuje

jedynie

udział

we

współwłasności.

Nadto Wnioskodawczyni zarzuciła mające istotny wpływ na wynik sprawy

naruszenie przepisów art. 6261 § 2 k.p.c. i art. 62610 § 1 k.p.c., polegające na

niedopuszczeniu do udziału w sprawie wszystkich osób, których prawa zostały

w tym postępowaniu wykreślone, co skutkowało nieważnością tego postępowania

z mocy art. 379 pkt 5 k.p.c.

Skarżąca

wniosła

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia

oraz

poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego w D. i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania temu Sądowi.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Wnioskodawczyni akcentuje pogląd, że

nabycie

jedynie

udziału

we

współwłasności

nieruchomości,

obciążonej

służebnością gruntową także na rzecz nabywcy tego udziału, nie powoduje

wygaśnięcia tej służebności ani w odniesieniu do tego udziału ani w odniesieniu do

całej nieruchomości obciążonej. Zdaniem skarżącej, konfuzja wywołuje skutek

wygaśnięcia ograniczonego prawa rzeczowego tylko wówczas, gdy uprawniony

z tytułu ograniczonego prawa rzeczowego nabędzie własność całej nieruchomości

obciążonej. Tymczasem Wnioskodawczyni zarzuca, że nie doszło do wygaśnięcia

służebności wskutek konfuzji, ponieważ obie nieruchomości nie stanowią

równocześnie przedmiotu własności tej samej osoby, skoro nastąpiło jedynie

nabycie udziałów we współwłasności.

Zarzut

naruszenia

wskazanych

przepisów

procesowych

uzasadniła

Wnioskodawczyni zaniechaniem przez Sąd wezwania do udziału w sprawie

pozostałych współwłaścicielek nieruchomości, których także dotyczył wynik

niniejszego postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie wobec zasadności części

spośród zgłoszonych w niej zarzutów.

Trafny okazał się zarzut naruszenia art. 6261 § 2 k.p.c., ponieważ

postępowanie wieczystoksięgowe w niniejszej sprawie toczyło się bez udziału

wszystkich uczestników postępowania, a uchybienie to miało istotny wpływ na

wynik postępowania apelacyjnego. Z postanowienia § 5 umowy sprzedaży z dnia

24 marca 2006 r., sporządzonej w formie aktu notarialnego, wynika, że udziały we

współwłasności nieruchomości gruntowej, oznaczonej nr 939/8 i objętej księgą

wieczystą

Kw

[…],

nabyły

także

osoby

fizyczne

będące

uprzednio

współużytkownikami wieczystymi tej działki gruntu. Ponieważ żądanie wniosku

obejmowało także dokonanie wpisu służebności gruntowej mającej obciążać

działkę

oznaczoną

nr

939/8,

a

stanowiącą

przedmiot

współwłasności

Wnioskodawczyni i osób fizycznych, przeto wpis miał nastąpić także na rzecz tych

osób fizycznych, które zatem powinny być także – oprócz Wnioskodawczyni –

uczestnikami postępowania na mocy art. 6261 § 2 k.p.c. Sąd pierwszej instancji,

chociaż nie wezwał tych osób do udziału w postępowaniu, to jednak ustalił, że dwie

osoby fizyczne (T. W. P. i J. P.) nabyły udziały we współwłasności działki nr 939/8.

Tymczasem Sąd odwoławczy poczynił odmienne ustalenie stwierdzając, że prawo

własności wszystkich wymienionych w uzasadnieniu działek, a więc również

działko oznaczonej nr 939/8, nabyła jedynie Wnioskodawczyni, a w konsekwencji

uznał, że w jednym ręku skupione zostało prawo własności oraz ograniczone prawo

rzeczowe, co skutkowało wygaszeniem tego ostatniego prawa. W tej sytuacji

zasadnie zarzuca skarżąca, że skoro osoby fizyczne na rzecz których wpis miał

nastąpić nie były uczestnikami niniejszego postępowania to doszło w ten sposób do

naruszenia art. 6261 § 2 k.p.c. Naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy

ponieważ skutkowało wadliwym ustaleniem Sądu drugiej instancji, że wyłącznie

Wnioskodawczyni nabyła prawo własności także działki oznaczonej nr 939/8, a to

wadliwe ustalenie miało znaczący wpływ na prawidłowość stosowania prawa

materialnego.

Wbrew jednak stanowisku skarżącej zarzucone naruszenie przepisu prawa

procesowego, chociaż przesądziło o wystąpieniu drugiej podstawy kasacyjnej, to

jednak nie skutkowało nieważnością postępowania. W orzecznictwie zdecydowanie

dominuje stanowisko, że niewezwanie do udziału w sprawie zainteresowanego,

który nie jest uczestnikiem postępowania, stanowi uchybienie procesowe nie

powodujące nieważności postępowania, a uchybienie to może uzasadniać drugą

podstawę kasacyjną, jeżeli zostanie wykazane, że mogło mieć istotny wpływ na

wynik sprawy. W postępowaniu nieprocesowym Sąd ma bowiem obowiązek dbać

z urzędu o to, by uczestnikami postępowania były wszystkie osoby zainteresowane

(postanowienie SN z dnia 21 maja 1997 r., I CKN 39/97, OSNC 1997 r., nr 12, poz.

197, postanowienie SN z dnia 10 września 1998 r., III CKN 43/98, niepubl.;

postanowienie SN z dnia 22 marca 2000 r. I CKN 420/98, niepubl.). Nie okazał się

natomiast trafny zarzut naruszenia art. 62610 § 1 k.p.c., ponieważ strona skarżąca

nie twierdzi nawet, aby Sąd uchybił wynikającemu z tego przepisu obowiązkowi

zawiadomienia o dokonanym wpisie tego podmiotu (Gminy Miasta D.), który był

dotychczas uczestnikiem niniejszego postępowania.

Wadliwość w płaszczyźnie ustaleń stanu faktycznego przyjętego za

podstawę orzekania przez Sąd drugiej instancji spowodowała w konsekwencji

błędne zastosowanie art. 247 k.c. w następstwie wadliwego, bo co najmniej

przedwczesnego uznania, że w stanie faktycznym sprawy zaistniały przesłanki

uzasadniające zastosowanie tego przepisu. W orzecznictwie jednoznacznie

przyjmuje się, że jeżeli uprawniony z tytułu ograniczonego prawa rzeczowego nabył

udział we własności rzeczy obciążonej tym ograniczonym prawem rzeczowym,

to zastosowanie art. 247 k.c. jest możliwe tylko wówczas, gdy ograniczone prawo

rzeczowe może być ustanowione także na udziale. Jeśli zaś ograniczone prawo

rzeczowe może obciążać tylko całą rzecz, a nie udział, to nie można mówić

o wystąpieniu konfuzji (uchwała SN z dnia 10 marca 1983 r., III CZP 3/83, OSNC

1983, nr 8, poz. 115). Wyłączenie zasady konfuzji w takim przypadku należy więc

odnieść także do służebności gruntowej, ponieważ nie jest możliwe obciążenie tą

służebnością udziału we współwłasności nieruchomości gruntowej. Przedmiotem

służebności gruntowej może być jedynie grunt, a tym, - zgodnie z art. 46 § 1 k.c. –

jest część powierzchni ziemskiej stanowiącej odrębny przedmiot własności.

Przedmiotem obciążenia służebnością gruntową nie może być zatem udział

w prawie własności takiej nieruchomości. Tym samym konfuzja wystąpi jedynie

wówczas, gdy służebność gruntowa obciążająca nieruchomość gruntową przejdzie

w całości na właściciela tej nieruchomości, albo jeżeli uprawniony z tytułu tej

służebności nabędzie

własność całej obciążonej nią

nieruchomości (por.

uzasadnienie uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 października

2002 r., III CZP 47/02, OSNC 2003, nr 7-8, poz. 93). Innymi słowy, o konfuzji

można mówić tylko wówczas gdy wszystkie prawa i obowiązki przechodzą na tę

samą osobę, a zatem sytuacja taka nie zachodzi wtedy, gdy uprawniony z tytułu

służebności gruntowej staje się tylko jednym ze współwłaścicieli nieruchomości

obciążonej. W tym ostatnim wypadku nie ma ustawowych przeszkód do obciążenia

nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności służebnością gruntową na

rzecz każdego ze współwłaścicieli nieruchomości. Służebność gruntową ustanawia

się przecież nie na udziale, ale na nieruchomości. Jeżeli zatem właściciel

nieruchomości

władnącej

nabędzie

jedynie

udział

we

współwłasności

nieruchomości obciążonej, to nie następuje konfuzja w rozumieniu art. 247 k.c.

prowadząca do wygaśnięcia służebności, bowiem nie dochodzi do zlania się całości

praw w rękach jednego podmiotu. Konfuzja wystąpi przeto dopiero wówczas, gdy

uprawniony z tytułu ograniczonego prawa rzeczowego nabędzie własność całej

nieruchomości obciążonej (postanowienie SN

z dnia 20 października 2005 r.,

IV CK 65/05, niepubl.; postanowienie SN z dnia 26 września 2003 r., IV CK 19/02,

LEX nr 82279). Również w piśmiennictwie stwierdzono, że o konsolidacji można

mówić jedynie wówczas, gdy wszystkie prawa i obowiązki podmiotu uprawnionego

z tytułu słabszego prawa będą mu przysługiwały również po uzyskaniu prawa

silniejszego. Nie dojdzie zatem do konsolidacji, jeżeli uprawnienia wynikające

z ograniczonego prawa rzeczowego zostaną pochłonięte jedynie częściowo. Do

konsolidacji, a w konsekwencji do wygaśnięcia ograniczonego prawa rzeczowego

charakteryzującego się niepodzielnością, a takim prawem jest służebność

gruntowa, nie dojdzie więc

w razie nabycia przez uprawnionego z tego prawa

udziału we wspówłasnosći nieruchomości obciążonej. Nie dochodzi wówczas do

połączenia całości uprawnień „w tej samej ręce”, a w konsekwencji występuje brak

tożsamości podmiotów będący konsekwencją niepodzielności ograniczonego

prawa rzeczowego w postaci służebności gruntowej, co wyklucza wygaśnięcie tego

prawa.

Wobec powyższego, że skarga kasacyjna została oparta na uzasadnionych

podstawach, przeto Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, działając na podstawie

art. 39815 § 1 k.p.c. z zw. z art. 13 § 2 k.p.c.