IV CSK 390/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 390/06

POSTANOWIENIE

Dnia 22 lutego 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa E. M.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 lutego 2007 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 12 lipca 2006 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając

temu

Sądowi

kasacyjnego.

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 23 marca 2006 r. Sąd Okręgowy w B. umorzył

postępowanie w sprawie z powództwa E. M. przeciwko Skarbowi Państwa –

Wojewodzie […] o zapłatę 300 000 zł tytułem odszkodowania za mienie utracone w

Wilnie w 1946 r.

Na skutek zażalenia powódki, postanowieniem z dnia 12 lipca 2006 r.

Sąd Apelacyjny oddalił zażalenie i zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób,

że odrzucił pozew.

Jak stwierdził Sąd drugiej instancji, modyfikując w tym zakresie zapatrywanie

Sądu Okręgowego, w dacie wniesienia pozwu, tj. 6 października 2005 r.

obowiązywała ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny

sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu

Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami

Państwa Polskiego (Dz.U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 z późn. zm.; dalej: „u.z.w.n.”).

Przepisem art. 14 ust. 1 tej ustawy z dniem 29 stycznia 2004 r. uchylony został art.

212 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z Nr,

poz. ; dalej: „u.g.n.”), który dotychczas regulował kwestię rekompensat w zamian za

mienie obywateli polskich pozostawione poza obecnymi granicami RP w związku

z drugą wojną światową. Przepisy ustawy z 2003 r. dopuszczały zaliczanie wartości

nieruchomości pozostawionych poza granicami Polski na poczet ceny sprzedaży

albo opłat użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa. Potwierdzanie

prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi

granicami

Państwa

oraz

realizacja

tego

prawa

odbywały

się

w

trybie

administracyjnym, regulowanym art. 5-9 u.z.w.n.

Dnia 7 października 2005 r. weszła natomiast w życie ustawa z dnia 8 lipca

2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości

poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418;

dalej: „u.r.p.r.”). Zgodnie z art. 27 tej ustawy, postępowanie w sprawach

potwierdzenia prawa do rekompensaty wszczęte i niezakończone przed dniem

wejścia w życie ustawy prowadzi się na podstawie jej przepisów. Oznacza to,

zdaniem Sądu Apelacyjnego, przyjęcie zasady bezpośredniego stosowania ustawy

nowej. Natomiast zgodnie z art. 26 u.r.p.r., ilekroć w odrębnych przepisach mowa

jest o prawie do zaliczania wartości nieruchomości poza obecnymi granicami

Państwa Polskiego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., należy przez to

rozumieć prawo do rekompensaty, o którym mowa w ustawie z 2005 r.

Skoro zatem Sąd Okręgowy trafnie wywiódł, że ustawa z 2005 r. przewiduje

tryb postępowania administracyjnego dla potwierdzenia prawa do rekompensaty

i dla realizacji tego prawa w formie wskazanej w art. 13 u.r.p.r., to tym samym

droga sądowa od momentu wniesienia pozwu była niedopuszczalna. Powódka

bowiem wywiodła swoje żądanie odszkodowania za mienie pozostawione w Wilnie

z przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami, nie zaś z deliktu. Uzasadniało

to zmianę zaskarżonego postanowienia i odrzucenie pozwu na podstawie art. 199

§ 1 pkt 1 k.p.c.

W skardze kasacyjnej od powyższego postanowienia powódka ogólnie

zarzuciła zaskarżonemu postanowieniu naruszenie prawa materialnego, które

polegało na przyjęciu, że powódka powinna wywodzić swoje roszczenia z regulacji

ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. (która weszła w życie 7 października 2005 r.), podczas

gdy pozew jako podstawę prawną wskazuje przepisy, które obowiązywały w czasie,

gdy powódka dysponowała już ostateczną decyzją administracyjną Kierownika

Urzędu Rejonowego w K. z dnia 5 września 1992 r., a także na przepisach ustawy

o gospodarce nieruchomościami, tj. art. 212 u.g.n., w związku z czym roszczenie

powódki powinno być traktowane jako roszczenie z deliktu, co zdaniem skarżącej

czyniło dopuszczalną drogę sądową w sprawie.

Nadto,

w uzasadnieniu

wniosku

o

przyjęcie

skargi kasacyjnej do

rozpoznania, skarżąca wskazywała na niewłaściwe zastosowanie art. 199 k.p.c.,

z uwagi na to, że prawo powódki do rekompensaty już było ostatecznie stwierdzone

w postępowaniu administracyjnym, w pozwie chodziło zaś o dochodzenie

roszczenia z tytułu braku prawnej możliwości realizacji tego prawa w pełnej

wysokości stwierdzonej decyzją administracyjną.

Na tej podstawie skarżąca żądała uchylenia zaskarżonego postanowienia,

jak również poprzedzającego je postanowienia Sądu Okręgowego w B.,

o zasądzenie

od

pozwanego

na

rzecz

powódki

kosztów

postępowania

kasacyjnego, a także o zwolnienie powódki od kosztów postępowania kasacyjnego

w postaci opłaty sądowej od skargi kasacyjnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa

wnosiła o jej odrzucenie, a ewentualnie w dalszej kolejności o jej oddalenie.

W uzasadnieniu powyższych wniosków wywodziła między innymi, że pełnomocnik

skarżącej nie określił, jakie konkretnie przepisy prawa materialnego i w jakiej

postaci zostały przez zaskarżone orzeczenie naruszone oraz w jakim zakresie –

tzn. w całości czy w części – skarżąca żąda uchylenia i zmiany treści orzeczenia.

Odnośnie natomiast do wniosku o ewentualne oddalenie skargi kasacyjnej

podniesiono, że powódka mylnie interpretuje prawo do zaliczenia wartości

nieruchomości, która to wartość zarówno pod rządami art. 212 u.g.n., jak

i przepisów u.z.w.n., podlegała jedynie zaliczeniu na poczet ceny nabywanej

nieruchomości (użytkowania wieczystego), a nadto również to, że powódka,

pragnąc zrealizować prawo do zaliczenia, powinna w pierwszej kolejności uzyskać

w trybie administracyjnym decyzję potwierdzającą prawo do rekompensaty, wydaną

w oparciu o obowiązującą ustawę z 2005 r., a następnie domagać się prawa do

ekwiwalentu; wobec powyższego, zdaniem pełnomocnika strony pozwanej,

postanowienie Sądu Apelacyjnego było prawidłowe.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wstępnie

należy

zwrócić

stronie

skarżącej

uwagę

na

niestaranne

sformułowanie podstaw skargi kasacyjnej. Należy przypomnieć, że poprawne

wyłożenie podstaw skargi kasacyjnej nie może polegać na zarzuceniu, że Sąd

drugiej instancji „naruszył prawo materialne” bądź „niewłaściwie stosował prawo”,

lecz na wskazaniu konkretnych, naruszonych przepisów z określeniem, czy zostały

one błędnie zinterpretowane, czy też niewłaściwie zastosowane. Sąd Najwyższy

nie jest upoważniony ani zobowiązany do domyślania się, jaki przepis został

naruszony (por. m.in. postanowienie SN z dnia 15 lipca 1998 r., II CKN 901/97,

niepubl.; wyrok SN z dnia 11 września 1998 r., I CKN 844/97, niepubl.).

Z punktu widzenia prawidłowości konstruowania skargi kasacyjnej nie bez

znaczenia jest także to, na jakiej istotnie podstawie jest ona oparta. W sprawie niniejszej

skarżąca de facto zarzuciła naruszenie przepisów postępowania w postaci art. 199 § 1

pkt 1 k.p.c., w związku z powoływanymi przez nią w podstawach skargi przepisami

prawa materialnego.

Trzeba także zgodzić się z argumentem strony pozwanej, że skarżący ma

obowiązek określić zakres, w jakim orzeczenie jest skarżone (w całości bądź części), ten

jednak obowiązek został spełniony (str. 2 skargi).

Sąd Najwyższy nie uznał jednak za konieczne odrzucenia skargi, gdyż

ostatecznie

na

jej

podstawie

ustalenie

wszystkich

koniecznych

elementów

konstrukcyjnych okazało się możliwe. W tych okolicznościach sprawy uchybienia

formalne skargi kasacyjnej mogą być wyjątkowo uznane jedynie za jej oczywistą

niedokładność (por. m.in. postanowienie SN z dnia 28 kwietnia 2006 r., V CZ 25/06,

niepubl.).

Odnośnie do meritum skargi kasacyjnej, należało ją uznać za uzasadnioną.

W

szeregu

dotychczasowych

orzeczeń

Sąd

Najwyższy

podkreślał,

iż bezwzględne pierwszeństwo należy przyznać w procesie cywilnym merytorycznemu

rozpoznaniu sprawy. Odrzucenie pozwu z uwagi na niedopuszczalność drogi sądowej

musi być zatem poprzedzone wyjątkowo starannym zbadaniem istnienia podstawy

prawnej

szczególnej

właściwości

sądu

szczególnego

bądź

innego

organu.

Sformułowanie art. 2 § 1 i § 3 k.p.c. jednoznacznie wskazuje, że przekazanie

rozpoznawania spraw cywilnych innym niż sądy powszechne organom władzy

publicznej traktować należy jako wyjątkowe, ze wszystkimi tego konsekwencjami dla

wykładni prawa, w której kierować się należy zasadą nierozszerzania wyjątków

(exceptiones non sunt extendendae).

Trafnie w związku z tym zarzuca skarżąca błędną wykładnię przepisów prawa

materialnego. W niczym nieuprawnione było wywodzenie przez Sąd Apelacyjny

właściwości organów administracji oraz drogi postępowania administracyjnego

na podstawie art. 27 u.r.p.r. Przepis ten stanowi bowiem, że postępowanie w sprawach

potwierdzenia prawa do rekompensaty wszczęte i niezakończone przed dniem wejścia

w życie ustawy z 8 lipca 2005 r. prowadzi się na podstawie jej przepisów.

Powódka nie występowała

jednak przed

sądem

o

„potwierdzenie” prawa

do

rekompensaty. To prawo, jak zasadnie wywodzi, jest już potwierdzone w pkt 5

ostatecznej decyzji administracyjnej Kierownika Urzędu Rejonowego w K. na podstawie

wcześniej obowiązujących przepisów (odpis na k. 6 akt).

Trafnie również wskazano w skardze kasacyjnej oraz w piśmie procesowym

z dnia 14 grudnia 2006 r., stanowiącym dodatkowe uzasadnienie podstaw kasacyjnych,

że powódka wnosiła o zapłatę odszkodowania przez Skarb Państwa. Znajduje to

potwierdzenie w treści pozwu (k. 4). Powódka argumentowała w nim, że wielokrotnie

zwracała się w swojej sprawie do różnych organów państwowych i samorządowych,

żądając wyrównania wartości ekwiwalentu określonego wspomnianą decyzją, jednakże

odpowiedzi były negatywne. W związku z tym zasadny jest wniosek, że swoje

roszczenie wywodziła z czynu niedozwolonego, zaś sprawa tego rodzaju ma

niewątpliwie charakter cywilnoprawny. Ocena, czy w konkretnych okolicznościach

sprawy roszczenie to powódce przysługuje bądź jest bezzasadne, nie jest możliwa bez

rozpoznania sprawy co do istoty (por. postanowienia SN: z dnia 21 listopada 2000 r.,

III CKN 1048/00, niepubl.; z dnia 5 stycznia 2001 r., I CKN 1127/00, niepubl.).

Jedynie uzupełniająco należy zwrócić uwagę, że ze względu na art. 177 w zw.

z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP, wyłączenie dopuszczalności drogi sądowej

na rzecz organów administracji publicznej musi wynikać z konkretnego przepisu prawa,

zaś brak wyraźnego skierowania określonych roszczeń na drogę sądową nie może być

odczytywany jako wyłączenie właściwości sądów powszechnych (m.in. postanowienia

SN: z dnia 5 maja 2005 r., IV CK 70/05, niepubl.; z dnia 19 lipca 2006 r., I CSK 112/06,

niepubl.).

Mając na względzie powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39515 § 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

jz