IV CSK 385/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 385/12

POSTANOWIENIE

Dnia 21 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSA Monika Koba

w sprawie z wniosku Q. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością – N. PARK Spółki

Komandytowej z siedzibą w W.

przy uczestnictwie Powszechnej Kasy Oszczędności Bank Polski Spółki Akcyjnej

z siedzibą w Warszawie

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w G.

z dnia 20 grudnia 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 20 grudnia 2011 r., Sąd Okręgowy w G. oddalił

apelację wnioskodawcy „Q.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością – N. Park

Spółki komandytowej z siedzibą w W. wniesioną od postanowienia Sądu

Rejonowego z dnia 11 lipca 2011 r., Dz. Kw …/11. Tym postanowieniem Sąd

Rejonowy oddalił wniosek Spółki o wpis w Dziale IV Księgi wieczystej nr […]

sposobu podziału hipoteki w razie podziału nieruchomości przez ustanowienie

odrębnej własności lokali, określonego w umowie kredytu z dnia 20 sierpnia

2008 r., następnie zmienionej przez dodanie w pkt 13 Podrubryki 4.4.1 – „Treść

hipoteki” oświadczenia, według którego Bank wyrazi zgodę na bezobciążeniowe

wydzielenie, na rzecz nabywców, poszczególnych lokali wraz z przynależnymi

do nich pomieszczeniami gospodarczymi oraz udziałami w gruncie, z bliżej

określonych nieruchomości obciążonych hipoteką kaucyjną łączną, pod warunkiem

całkowitego spełnienia przez tych nabywców zobowiązań z tytułu zapłaty całej ceny

nabycia lokalu, pomieszczeń gospodarczych, prawa własności gruntu oraz części

wspólnych budynku, na bliżej określony rachunek bankowy, celem obsługi

zadłużenia wynikającego ze wspomnianej umowy kredytu.

Za podstawę orzeczenia Sąd Okręgowy przyjął następujące ustalenia

i wnioski.

Podstawę wnioskowanego wpisu stanowić miało wskazane we wniosku

oświadczenie z dnia 9 lutego 2011 r., pochodzące od Powszechnej Kasy

Oszczędności Banku Polskiego Spółki Akcyjnej (dalej jako: „Bank”) - uczestniczącej

w postępowaniu wieczysto księgowym. Treść oświadczenia odpowiadała treści

wpisu. Oświadczenie było opatrzone pieczęcią tego banku oraz podpisane przez B.

P. jako zastępcę dyrektora departamentu i T. M. jako naczelnika wydziału.

Oddalając wniosek o wpis na podstawie art. 626 9 k.p.c. Sąd Rejonowy uznał, że

oświadczenie to nie spełnia wymagań co do formy, jaką powinien mieć dokument,

mający stanowić podstawę wpisu w księdze wieczystej. Art. 95 ust. 1 ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 1376 ze zm.; dalej

jako „pr. bank.”) wymaga bowiem, aby oświadczenia w zakresie praw i obowiązków

majątkowych banku składane były przez osoby upoważnione do składania tych

oświadczeń. Dlatego poza tym oświadczeniem, konieczne było dołączenie do

wniosku o wpis dokumentów wykazujących umocowanie wymienionych osób do

złożenia oświadczenia, tj. oryginałów lub urzędowo poświadczonych odpisów

pełnomocnictw udzielonych tym osobom oraz odpisu z Krajowego Rejestru

Sądowego, z którego wynika umocowanie do udzielenia tych pełnomocnictw. Brak

tych dokumentów sprawia, że w świetle art. 95 ust. 1 pr. bank. oświadczenie z dnia

9 lutego 2011 r. nie wystarcza do dokonania wpisu w księdze wieczystej. Ponadto

w ocenie Sądu Rejonowego oświadczenie to nie może stanowić samodzielnej

podstawy ujawnienia sposobu podziału hipoteki w dziale IV księgi wieczystej. Z

oświadczenia tego nie wynika bowiem, że właściciel nieruchomości i wierzyciel

hipoteczny, których łączy umowa kredytu z dnia 20 sierpnia 2008 r., zawarli

porozumienie

w przedmiocie

bezobciążeniowego

wydzielania

lokali

z

nieruchomości obciążonych hipoteką łączną kaucyjną. Z treści art. 76 ust. 4 ustawy

z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tj. Dz. U. z 2001 r. Nr 124,

poz. 1361 ze zm.; dalej jako „u.k.w.h.”) wynika natomiast, że postanowienia

dotyczące sposobu podziału hipoteki, dla swojej skuteczności, wymagają zawarcia

umowy. Wymaganie zawarcia tych postanowień w umowie ustanowienia hipoteki

oznacza, że powinien być to element oświadczeń woli wierzyciela hipotecznego i

właściciela nieruchomości obciążonej. Oświadczenie z dnia 9 lutego 2011 r.

stanowi zaś jedynie jednostronne oświadczenie Banku. W ocenie Sądu

Rejonowego wnioskodawca nie wykazał więc, że porozumienie w przedmiocie

bezobciążeniowego wydzielania lokali zostało zawarte, tak jak tego wymaga art. 76

ust. 4 u.k.w.h. Sąd Rejonowy uznał też, że nie jest dopuszczalne uzależnienie

skutków podziału hipoteki łącznej od warunku, co ma miejsce m.in. wtedy,

gdy podział następuje wyłącznie w przypadku zapłaty ceny na konkretny rachunek

bankowy.

Wnioskodawca zaskarżył w całości postanowienie Sądu Rejonowego

apelacją, zarzucając naruszenie art. 76 ust. 4 u.k.w.h., art. 95 ust. 1 pr. bank. oraz

art. 130 i 1301 k.p.c., a ponadto dołączając do apelacji pełnomocnictwa oraz odpis

z Krajowego Rejestru Sądowego. Następnie w uzupełnieniu apelacji przedstawił też

aneks z dnia 9 lutego 2011 r. do umowy kredytu z dnia 20 sierpnia 2008 r.

Oddalając apelację na podstawie art. 385 k.p.c., Sąd Okręgowy podzielił

stanowisko Sądu Rejonowego, że podstawą ujawnienia w księdze wieczystej

sposobu podziału hipoteki może być jedynie porozumienie stron, z tym

zastrzeżeniem, iż wymagane jest przedłożenie dokumentu zgodnego z art. 31 ust.

1 u.k.w.h. Nie chodzi tutaj bowiem o ustanowienie ograniczonego prawa

rzeczowego, a tylko w takim przypadku zastosowanie znajduje art. 32 ust. 2

u.k.w.h. Wobec złożenia aneksu z dnia 9 lutego 2011 r. Sąd Okręgowy przyjął,

że według

wnioskodawcy

ten

dokument

stanowić

ma

podstawę

wpisu.

Wnioskodawca nie wykazał jednak uprawnienia T. M., jako naczelnika wydziału, do

działania za wierzyciela hipotecznego. W ocenie Sądu Okręgowego do wniosku o

wpis powinny być dołączone dokumenty wykazujące umocowanie do złożenia

oświadczenia w imieniu Banku, a kognicją sądu wieczystoksięgowego objęte jest

badanie, czy osoba podpisująca dokument w imieniu Banku ma stosowne

umocowanie materialnoprawne. Z art. 95 pr. bank. wynika bowiem, że tylko takie

osoby mogą w tym zakresie działać w imieniu banku. Zdaniem Sądu Okręgowego

w sprawie nie znajdował zastosowania art. 130 k.p.c., gdyż wniosek o wpis nie był

dotknięty brakami formalnymi. Brak pełnomocnictwa materialnego dla osoby

reprezentującej bank stanowi bowiem przeszkodę do dokonania wpisu w myśl art.

6269 k.p.c. Sąd Okręgowy przyjął dalej, że zawarte w wymienionym aneksie

sformułowanie, dotyczące wyrażenia zgody na bezobciążeniowe wydzielenie z

nieruchomości, obciążonej hipoteką łączną, poszczególnych lokali na rzecz

nabywców, pod warunkiem spełnienia przez nich zobowiązań z tytułu zapłaty ceny

na rachunek obsługi zadłużenia, nie spełnia wymagań przewidzianych w art. 76 ust.

4 u.k.w.h. Zgodnie z tym przepisem w przypadku określenia sposobu podziału

hipoteki w umowie, jej podział następuje stosownie do postanowień umowy. Zatem

podział taki nie może być uzależniony od zgody wierzyciela, tak jak to ma miejsce

w niniejszej sprawie. Podział hipoteki ma nastąpić z chwilą podziału przedmiotu

hipoteki, a w niniejszej sprawie wymagana byłaby jeszcze zgoda wierzyciela

hipotecznego. Sąd Okręgowy nie podzielił poglądu wnioskodawcy, że warunek ten

dotyczy

jedynie

podziału

przedmiotu

hipoteki.

Konsekwencją

stanowiska

wnioskodawcy byłaby faktyczna niemożność podziału przedmiotu hipoteki, tj.

wydzielenia kolejnego lokalu, w przypadku, gdy cała cena nie zostanie uiszczona.

Sąd Okręgowy wskazał, że w istocie porozumienie zawiera jedynie zobowiązanie

wierzyciela hipotecznego do wyrażenia zgody na bezobciążeniowe odłączenie

nieruchomości, o którym mowa w art. 90 u.k.w.h., które dla swojej skuteczności nie

musi być ujawnione w księdze wieczystej. Sąd Okręgowy podkreślił, że w myśl art.

76 ust. 4 u.k.w.h. wpis hipoteki łącznej następuje bądź zgodnie z przepisami

ustawy, bądź stosownie do postanowień umowy. W niniejszej sprawie uregulowany

został jedynie przypadek całkowitej spłaty zobowiązań przez nabywcę lokalu.

Natomiast nie zostały uregulowane pozostałe przypadki, m.in. gdy nie doszło do

zapłaty całej ceny przez nabywcę. W tej sytuacji nie może dojść do wpisu w

księdze wieczystej ani na podstawie ustawy, ani na podstawie umowy, ponieważ

przedłożony aneks nie reguluje tej kwestii. Tymczasem wolą ustawodawcy było to,

aby wpis hipoteki łącznej następował automatycznie na podstawie ustaleń

zawartych w porozumieniu, o którym wiedzą również osoby trzecie z uwagi na jego

ujawnienie w księdze wieczystej.

Od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

skargę

kasacyjną

wniósł

wnioskodawca, zaskarżając je w całości. W ramach podstawy przewidzianej w art.

3983 § 1 pkt 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. zarzucił: 1) naruszenie art. 31 ust. 1 i art. 32

ust. 2 u.k.w.h. polegające na przyjęciu, że w przypadku ujawnienia w księdze

wieczystej zgody banku na bezobciążeniowe wyodrębnienie lokali przepisy te

wyłączają stosowanie przepisów prawa bankowego, jeśli chodzi o szczególną

formę

oświadczeń

stanowiących

postawę

wpisu

do

ksiąg

wieczystych;

2) naruszenie art. 76 ust. 4 u.k.w.h. i art. 78 k.c. polegające na przyjęciu,

że umowa między właścicielem nieruchomości a wierzycielem hipotecznym

co do zgody na bezobciążeniowe wyodrębnienie lokalu musi zostać załączona

do wniosku o wpis w księdze wieczystej, a oświadczenie wierzyciela hipotecznego

nie jest wystarczające oraz że zgoda wierzyciela hipotecznego nie może zostać

uwarunkowana zapłatą całości ceny nabycia lokalu; 3) naruszenie art. 95 ust. 1 pr.

bank. polegające na przyjęciu, że dla ważności dokumentu (oświadczenia)

bankowego nie wystarczy złożenie pod nim podpisów przez osoby upoważnione

i opatrzenie

go

pieczęcią

banku,

ale

niezbędne

jest

także

załączenie

pełnomocnictw dla osób podpisujących dokument oraz odpisu z Krajowego

Rejestru Sądowego odnoszącego się do banku. Z kolei w ramach podstawy

przewidzianej w art. 3983 § 1 pkt 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. wnioskodawca zarzucił:

1) naruszenie art. 382 k.p.c. polegające na nieuwzględnieniu przez Sąd Okręgowy

materiału zebranego w postępowaniu apelacyjnym w postaci załączonych

do apelacji oraz do pisma uzupełniającego apelację odpisu z Krajowego Rejestru

Sądowego odnoszącego się do banku, pełnomocnictw osób podpisujących

oświadczenie bankowe i aneksu do umowy kredytu, będącej jednocześnie umową

o ustanowienie hipoteki; 2) naruszenie art. 6268 § 2 k.p.c. polegające na przyjęciu,

że rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej, sąd może badać inne

okoliczności, niż treść i formę wniosku oraz dołączonych do wniosku dokumentów,

w szczególności zakres umocowań osób składających oświadczenie bankowe,

chociaż w świetle art. 95 ust. 1 pr. bank. nie jest to element oświadczenia banku,

ani treści i formy umowy zawartej pomiędzy właścicielem nieruchomości

i wierzycielem hipotecznym co do bezobciążeniowego wyodrębniania lokali, której

załączenie do wniosku o wpis nie stanowi wymagania określonego przepisami

prawa; 3) naruszenie art. 385 i 386 k.p.c. polegające na oddaleniu apelacji, pomimo

braku ku temu podstaw, zamiast zmiany zaskarżonego postanowienia i orzeczenia

co do istoty sprawy; 4) art. 44 pkt 6 w zw. z art. 43 pkt 4 ustawy z dnia 28 lipca

2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst Dz. U. z 2010 r.,

Nr 90, poz. 594 ze zm. dalej jako u.k.s.c.) polegające na przyjęciu, że żądanie

wpisania zgody na bezobciążeniowe wyodrębnienie lokali stanowi wniosek

o zmianę treści ograniczonych praw rzeczowych, a nie inny wpis, o którym mowa

w art. 44 pkt 6 u.k.s.c. W oparciu o te podstawy wnioskodawca wniósł o uchylenie

w całości zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że naruszenie

art. 385 k.p.c. nie może stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2002 r., III CKN 567/00, niepubl.;

postanowienie z dnia 8 maja 2002 r., III CKN 917/00, niepubl.; wyrok z dnia

5 grudnia 2006 r., II CSK 327/06, niepubl.; wyrok z dnia 13 grudnia 2006 r., II CSK

294/06, niepubl.; postanowienie z dnia 2 lipca 2009 r., V CSK 481/08, niepubl.;

wyrok z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK 175/09, niepubl.; wyrok z dnia

29 października 2010 r., I CSK 699/09, niepubl.; wyrok z dnia 17 lutego 2011 r.,

IV CSK 405/10, niepubl.). Zgodnie z tym przepisem sąd drugiej instancji

obowiązany jest oddalić apelację, jeśli jest ona bezzasadna. Naruszenie tego

przepisu może więc polegać na oddaleniu apelacji zasadnej albo na uwzględnieniu

apelacji bezzasadnej. Natomiast ocena zasadności apelacji w istocie wiąże się

z prawidłowym zastosowaniem innych przepisów postępowania lub prawa

materialnego przez sąd drugiej instancji w danej sprawie. Zatem podniesienie

w podstawach skargi kasacyjnej naruszenia art. 385 k.p.c. nie może prowadzić

do jej uwzględnienia, jeśli nie zostały jednocześnie podniesione naruszenia innych

przepisów postępowania lub prawa materialnego prowadzące do wniosku, że sąd

drugiej instancji błędnie ocenił zasadność apelacji. Z tych samym względów,

samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej nie może stanowić naruszenie art. 386

§ 1 k.p.c., polegające na błędnym nieuwzględnieniu apelacji przez sąd drugiej

instancji i niedokonaniu zmiany zaskarżonego orzeczenia (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 28 października 2005 r., II CK 37/05, niepubl.; wyrok z dnia

15 marca 2007 r., II CSK 497/06, niepubl.; wyrok z dnia 17 listopada 2010 r., I CSK

75/10, niepubl.; wyrok z dnia 5 stycznia 2011 r., III CSK 125/10, niepubl.).

Nie stanowi uzasadnionej podstawy skargi kasacyjnej naruszenie art. 44

pkt 6 w zw. z art. 43 pkt 4 u.k.s.c., dotyczące wysokości opłaty sądowej należnej

od wniosku (apelacji) w sprawie o wpis w księdze wieczystej sposobu podziału

hipoteki w razie podziału nieruchomości polegającego na ustanowieniu odrębnej

własności lokali. Po pierwsze rozstrzygnięcie w tym przedmiocie nie zostało

zamieszczone w sentencji postanowienia Sądu Okręgowego zaskarżonego skargą

kasacyjną, stąd brak w tym zakresie substratu zaskarżenia. Po drugie, pomimo że

w stanie prawnym obowiązującym przed dniem 3 maja 2012 r., postanowienie sądu

drugiej instancji co do kosztów postępowania nieprocesowego, które nie było

przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji, podlegało zaskarżeniu

zażaleniem do Sądu Najwyższego przewidzianym w art. 3941 § 1 pkt 2 w zw. z art.

13 § 2 k.p.c., to jednak także w tym czasie nie było dopuszczalne kwestionowanie

wymiaru

opłaty sądowej należnej od

apelacji (por. postanowienie

Sądu

Najwyższego z dnia 8 października 2010 r., II PZ 31/10, niepubl.)

Stosownie do treści art. 6268 § 2 k.p.c., sąd wieczystoksięgowy rozpoznając

wniosek o wpis w księdze wieczystej i biorąc pod uwagę jedynie materiał

procesowy, o którym mowa w tym przepisie, tj. treść wniosku o wpis, dołączonych

do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Na tej samej podstawie

prawnej sąd wieczystoksięgowy obowiązany jest ocenić materialnoprawną

skuteczność czynności prawnej, mającej stanowić podstawę wpisu w księdze

wieczystej (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2012 r., I CSK

359/11, OSNC 2012/9/111; z dnia 20 października 2011 r., III CSK 322/10, niepubl.;

z dnia 30 czerwca 2011 r., III CSK 272/10, OSNC-ZD 2012/2/44; z dnia 21 lipca

2010 r., III CSK 322/09, OSNC 2011/2/21; z dnia 18 lutego 2010 r., II CSK 432/09,

niepubl.; z dnia 17 lipca 2008 r., II CSK 115/08, niepubl.; z dnia 11 czerwca 2008 r.,

V CSK 17/08, niepubl.; z dnia 23 czerwca 2005 r., II CK 92/05, niepubl.; z dnia

27 stycznia 2005 r., V CK 304/04, niepubl.; z dnia 9 lipca 2004 r.; II CK 435/03,

niepubl.; z dnia 15 lutego 2002 r., III CKN 613/00, niepubl.). Jeśli zatem czynności

prawnej, mającej stanowić podstawę wpisu, dokonała osoba prawna (art. 38 k.c.)

albo czynność taka dokonana została przez przedstawiciela (art. 95 § 2 k.c.), ocena

skuteczności materialnoprawnej takiej czynności musi dotyczyć także umocowania

osób działających za podmiot, w imieniu którego czynność została dokonana

i kwestia ta objęta jest kognicją sądu wieczystoksięgowego. Ocena w tym zakresie

uwzględniać może jednak tylko materiał określony w art. 626 8 § 2 k.p.c. Biorąc to

pod uwagę należy przyjąć, że w ramach materialnoprawnej oceny skuteczności

oświadczenia woli złożonego w imieniu Banku w dokumencie z dnia 9 lutego

2011 r., obejmującego aneks do umowy ustanawiającej hipotekę, Sąd Okręgowy

był nie tylko uprawniony, ale i obowiązany zbadać, czy oświadczenie to zostało

złożone przez osoby umocowane przez Bank do jego złożenia. Zgodnie z art. 626 8

§ 2 k.p.c. przy dokonywaniu ustaleń dotyczących tej kwestii Sąd Okręgowy

posłużyć mógł się jedynie dowodami z dokumentów. Zatem wymaganie,

aby do wniosku o wpis dołączone zostały dokumenty wykazujące umocowanie

udzielone osobom składającym oświadczenie w imieniu Banku i pochodzące

od organu Banku uprawnionego do reprezentacji, nie naruszało art. 626 8 § 2 k.p.c.

Oceniając

możliwość

wieczystoksięgowym

należy

stosowania

art.

k.p.c.

podzielić

dominujący

w

w

postępowaniu

judykaturze

Sądu

Najwyższego pogląd, iż art. 6268 § 2 k.p.c. wyznacza zakres kognicji nie tylko sądu

pierwszej instancji rozpoznającego wniosek o wpis, ale także sądu drugiej instancji

rozpoznającego apelację od dokonanego wpisu albo odmowy jego dokonania

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2011 r., III CSK

322/10, niepubl.; z dnia 30 czerwca 2011 r., III CSK 272/10, OSNC-ZD 2012/2/44;

z dnia 12 stycznia 2011 r., I CSK 182/10, niepubl.; z dnia 5 stycznia 2011 r., III

CSK 84/10, niepubl.; z dnia 21 lipca 2010 r., III CSK 322/09, OSNC 2011/2/21;

z dnia 9 lipca 2009 r., III CSK 348/08, OSNC-ZD 2010/A/15; z dnia 16 stycznia

2009 r., III CSK 239/08, niepubl.; z dnia 4 grudnia 2008 r., I CSK 207/08, niepubl.;

z dnia 6 października 2006 r., V CSK 214/06, niepubl.; z dnia 21 czerwca 2006 r.,

I CSK 115/06, niepubl.; z dnia 5 października 2005 r., II CK 781/04, niepubl.; z dnia

4 lutego 2004 r., I CK 543/03, niepubl.; z dnia 23 maja 2003 r., III CKN 109/01,

niepubl.; z dnia 1 kwietnia 2003 r., II CKN 1419/00, niepubl.; z dnia 27 kwietnia

2001 r., III CKN 354/00, OSNC 2001, nr 12, poz. 183). Konsekwencją takiej

wykładni art. 6268 § 2 k.p.c. jest brak możliwości uwzględnienia przez sąd drugiej

instancji dokumentów powołanych dopiero w apelacji, a tym samym brak

możliwości odpowiedniego (art. 13 § 2 k.p.c.) stosowania w postępowaniu

wieczystoksięgowym art. 382 k.p.c., nakazującego sądowi drugiej instancji

przyjęcie za podstawę orzekania materiału zgromadzonego w postępowaniu

apelacyjnym, oraz art. 381 k.p.c., pozwalającego sądowi drugiej instancji

na uwzględnienie nowych faktów i dowodów, które nie mogły być powołane przed

sądem pierwszej instancji. Jak przyjmuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego

kwestia ta może jednak przedstawiać się odmiennie w przypadku powołanych

dopiero

w

apelacji

dokumentów

wskazujących

na

istnienie

przeszkody

do dokonania wpisu (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego

2011 r., V CK 220/10, niepubl.; z dnia 7 lutego 2006 r., IV CK 361/05, OSNC

2006/11/190; z dnia 11 stycznia 2000 r., I CKN 337/98, Monitor Prawniczy

2000/7/435; a ponadto nawiązujące do tego nurtu judykatury postanowienie z dnia

12 stycznia 2012 r., IV CSK 251/11, niepubl. oraz postanowienie z dnia

16 listopada 2011 r., II CSK 538/10, niepubl.). Prezentowany jest także pogląd,

że w postępowaniu wieczystoksięgowym sąd drugiej instancji może uwzględnić

nowe fakty i dowody, które nie mogły być powołane przed sądem pierwszej

instancji, ale musi je ocenić według stanu z chwili dokonania wpisu albo odmowy

jego dokonania. Jednak i ten pogląd odnoszony jest jedynie do przeszkód do

dokonania wpisu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 2008 r.,

I CSK 207/08, niepubl.) a w pozostałym zakresie nie dopuszcza się możliwości

powoływania się dopiero na etapie postępowania apelacyjnego na dalsze

dokumenty mające stanowić podstawę wpisu, jeśli w ocenie sądu pierwszej

instancji dołączone do wniosku dokumenty nie były wystarczające do jego

dokonania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 2004 r., II CK

280/03, niepubl.). Dlatego nie zasługuje na uwzględnienie podniesiony w skardze

kasacyjnej zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. polegający na błędnym pominięciu

dołączonych do apelacji dokumentów mających uzasadniać dokonanie wpisu. Jest

także inna przyczyna, która nakazywałaby nieuwzględnienie tak sformułowanego

zarzutu naruszenia przepisu postępowania. Wbrew twierdzeniom zawartym

w skardze kasacyjnej, Sąd Okręgowy uwzględnił dokumenty powołane przez

skarżącego dopiero w apelacji. Wskazuje na to przyjęcie przez Sąd Okręgowy,

że podstawę wpisu stanowić miał dokument obejmujący aneks z dnia 9 lutego

2011 r. do umowy ustanawiającej hipotekę, który został przedstawiony dopiero

w apelacji, a nie powołane we wniosku oświadczeniem z tego samego dnia. Sąd

Okręgowy uwzględnił także dołączone dopiero do apelacji odpisy dokumentów

obejmujących pełnomocnictwa oraz odpis z Krajowego Rejestru Sądowego.

Przemawia za tym podjęta na tym etapie postępowania ocena umocowania osób

składających oświadczenia w imieniu Banku. Sąd Okręgowy uznał, że nie zostało

wykazane umocowanie T. M. do działania w imieniu Banku pomimo, że był on

jedną z dwóch osób, które podpisały wymieniony aneks oraz oświadczenie Banku.

Natomiast do apelacji dołączone zostały odpisy dokumentów obejmujących

pełnomocnictwa udzielone B. P. - drugiemu występującemu w imieniu Banku

pełnomocnikowi oraz K. K., który w tych czynnościach nie uczestniczył.

Przechodząc do oceny podniesionego w skardze kasacyjnej naruszenia

art. 95 ust. 1 pr.bank. należy wskazać, że w przypadku czynności prawnej

zabezpieczającej wierzytelność banku, stwierdzonej dokumentem, o którym mowa

w tym przepisie i który na podstawie art. 95 ust. 3 pr.bank. stanowić może

podstawę wpisu hipoteki do księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości

stanowiącej własność dłużnika banku lub innej osoby ustanawiającej hipotekę

na rzecz

banku,

możliwość

wykazania

w

ramach

postępowania

wieczystoksięgowego istnienia umocowania osób składających oświadczenia woli

w imieniu banku przedstawia się tak samo w odniesieniu do czynności prawnej

stwierdzonej dokumentem obejmującym oświadczenia woli banku i dłużnika

hipotecznego, jak i dokumentem zawierającym jedynie oświadczenie woli banku.

Według art. 95 ust. 1 pr.bank. oświadczenia podpisane przez osoby upoważnione

do składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych banku

i opatrzone pieczęcią banku, które dotyczą praw i obowiązków wynikających

z zabezpieczeń ustanowionych na rzecz banku, mają moc prawną dokumentów

urzędowych i mogą stanowić podstawę wpisu do ksiąg wieczystych. Przepis ten

jest przepisem szczególnym względem art. 31 ust. 1 u.k.w.h., według którego wpis

do księgi wieczystej może być dokonany na podstawie dokumentu z podpisem

notarialnie poświadczonym (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca

2007 r., III CZP 50/2007, OSNC 2008/7-8 poz. 83; wyrok z dnia 11 października

2007 r., IV CSK 158/07, niepubl.; wyrok z dnia 11 października 2007 r., IV CSK

209/07, niepubl.). Przy rozpoznawaniu wniosku o wpis do księgi wieczystej art.

6268 § 2 k.p.c. nakazuje badanie dołączonych do wniosku dokumentów także

pod względem ich formy. W przypadku powołania we wniosku dokumentów

określonych w art. 95 ust. 1 pr.bank. sąd wieczystoksięgowy obowiązany jest

zbadać, czy forma tych dokumentów spełnia wymagania przewidziane w tym

przepisie, a więc także to, czy podpisały je osoby upoważnione do składania

oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych banku. Także w tym

zakresie ocena sądu wieczystoksięgowego może zostać dokonana jedynie

w oparciu o materiał wskazany w art. 6268 § 2 k.p.c. Dlatego treść i forma

dokumentów dołączonych do wniosku musi wskazywać, że osoby podpisujące

oświadczenie dotyczące praw i obowiązków majątkowych banku legitymują się

stosownym umocowaniem. Podobna ocena Sądu Okręgowego była prawidłowa

i nie naruszała art. 95 ust. 1 pr. bank. Jednocześnie trzeba podkreślić, że Sąd

Okręgowy badając spełnienie warunków przewidzianych w art. 95 ust. 1 pr.bank.

nie zanegował szczególnego charakteru tego przepisu względem art. 31 ust. 1

u.k.w.h. w zakresie formy dokumentów, w oparciu o które może nastąpić wpis

do księgi wieczystej.

Odnosząc się do podnoszonej w związku z naruszeniem art. 32 ust. 2

u.k.w.h. kwestii, czy ujawnienie w księdze wieczystej sposobu podziału hipoteki

zabezpieczającej wierzytelność banku wymaga jedynie przedstawienia sądowi

wieczystoksięgowemu

będącego

dokumentu

wierzycielem

obejmującego

hipotecznym,

czy także

oświadczenie

woli

banku

dokumentu

obejmującego

oświadczenie woli dłużnika rzeczowego, należy wskazać na art. 95 ust. 4 pr.bank.,

który do ustanowienia hipoteki zabezpieczającej wierzytelność banku wymaga

złożenia przez właściciela nieruchomości oświadczenia o ustanowieniu hipoteki

na rzecz banku w formie pisemnej pod rygorem nieważności. Przepis ten

na podstawie art. 95 ust. 5 pr.bank. znajduje odpowiednie zastosowanie

w przypadku ujawnienia w księdze wieczystej zmiany treści hipoteki. Jeśli więc

umowne określenie sposobu podziału hipoteki (art. 76 ust. 4 u.k.w.h.) uprzednio

ustanowionej już na rzecz banku zakwalifikuje się jako zmianę treści hipoteki,

to ujawnienie sposobu podziału takiej hipoteki w księdze wieczystej wymaga

przedstawienia – obok oświadczenia woli banku spełniającego wymagania

przewidziane w art. 95 ust. 1 i 3 pr.bank. – także oświadczenia woli właściciela

nieruchomości w formie pisemnej pod rygorem nieważności stosownie do art. 95

ust. 4 pr.bank. (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

23 czerwca 2010 r., II CSK 20/10, niepubl.), a nie jedynie oświadczenia woli banku.

Według art. 76 ust. 1 u.k.w.h., podział nieruchomości obciążonej hipoteką

skutkuje obciążeniem hipoteką łączną wszystkich nieruchomości utworzonych

w wyniku podziału. Jednakże na podstawie art. 76 ust. 4 zd. pierwsze u.k.w.h.

w razie podziału nieruchomości polegającego na ustanowieniu odrębnej własności

lokalu

lub

wydzieleniu

odrębnej

nieruchomości

zabudowanej

domem

jednorodzinnym, nabywca wydzielonej nieruchomości może żądać podziału

hipoteki proporcjonalnie do wartości nieruchomości powstałych wskutek podziału.

W art. 76 ust. 4 zd. drugie u.k.w.h. przewidziano jednak, że jeżeli sposób podziału

hipoteki został określony w umowie o ustanowienie hipoteki i ujawniony w księdze

wieczystej, podział następuje stosownie do postanowień umowy.

Możliwość umownego

określenia

sposobu

podziału

hipoteki łącznej

przewidziana była w art. 76 ust. 4 zd. drugie u.k.w.h. także w stanie prawnym

obowiązującym przed dniem 20 lutego 2011 r., kiedy weszła w życie ustawa z dnia

26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 131, poz. 1075), nowelizująca m.in. ten przepis.

Według tego przepisu w poprzednim brzmieniu, art. 76 ust. 1 u.k.w.h. nie miał

zastosowania w razie podziału nieruchomości obciążonej hipoteką zabezpieczającą

kredyt udzielony na budowę domów mieszkalnych, jeśli podział polegał

na przeniesieniu

własności

mieszkalnym.

takim

W

części

przypadku

nieruchomości

hipoteka

zabudowanej

ulegała

podziałowi

domem

zgodnie

z postanowieniami umowy. Wykładając treść tego przepisu Sąd Najwyższy

przyjmował, że jego celem jest wyeliminowanie hipoteki łącznej w takim

szczególnym przypadku i obciążenie wydzielanej nieruchomości hipoteką, która

będzie odpowiadać części hipoteki pierwotnej określonej według postanowień

umowy pomiędzy wierzycielem hipotecznym a dotychczasowym właścicielem

nieruchomości ulegającej podziałowi. Natomiast w braku takich postanowień

umownych brak było podstawy do wpisu w księdze wieczystej prowadzonej dla

wydzielonej nieruchomości hipoteki odpowiadającą części hipoteki obciążającej

nieruchomość podlegającą podziałowi. W konsekwencji zaniechanie określenia

w umowie między wierzycielem hipotecznym a właścicielem nieruchomości,

o której mowa w art. 76 ust. 4 u.k.w.h., sposobu podziału hipoteki na wypadek

podziału takiej nieruchomości, prowadziło do wydzielenia nieruchomości wolnej

od obciążenia hipotecznego. Z kolei uzgodnienie takiego sposobu prowadziło

do obciążenia wydzielonej nieruchomości, zamiast hipoteką łączną, hipoteką

o treści ustalonej w oparciu o postanowienia umowy (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2005 r., IV CK 469/04, niepubl.).

Nowelizując art. 76 ust. 4 u.k.w.h., ustawodawca zachował możliwość

umownego określenia przez wierzyciela hipotecznego i właściciela nieruchomości

sposobu podziału hipoteki obciążającej nieruchomość, z której wydzielana jest

odrębna własność lokalu lub odrębna nieruchomość zabudowana domem

jednorodzinnym, wprowadzając ponadto wymaganie ujawnienia takiego sposobu

w treści księgi wieczystej. Jednak zamiast wyłączenia zastosowania art. 76 ust. 1

u.k.w.h., wprowadzona została możliwość żądania przez nabywcę wydzielonej

nieruchomości podziału hipoteki proporcjonalnie do wartości nieruchomości

powstałych w wyniku podziału. Oznacza to, że w obecnie obowiązującym stanie

prawnym podział nieruchomości obciążonej hipoteką, polegający na ustanowieniu

odrębnej własności lokalu lub wydzieleniu nieruchomości zabudowanej domem

jednorodzinnym, prowadzi do powstania hipoteki łącznej na nieruchomościach

powstałych w wyniku takiego podziału, za wyjątkiem przypadku, gdy sposób

podziału hipoteki dotychczas obciążającej nieruchomość podlegającą podziałowi

został ustalony w umowie przez wierzyciela hipotecznego z właścicielem tej

nieruchomości oraz ujawniony w księdze wieczystej. Wówczas hipoteka łączna

nie powstaje, a hipoteka, która dotychczas obciążała nieruchomość podlegającą

podziałowi, ulega podziałowi stosownie do postanowień umowy.

Hipoteka, która powstaje w wyniku podziału nieruchomości, polegającego

na ustanowieniu odrębnej własności lokalu lub wydzieleniu nieruchomości

zabudowanej

domem

jednorodzinnym,

z hipoteki

dotychczas

obciążającej

nieruchomość podlegającą podziałowi według postanowień umowy, o której mowa

w art. 76 ust. 4 u.k.w.h., powstaje z mocy prawa, podobnie jak hipoteka łączna,

i wpisywana jest z urzędu do księgi wieczystej zakładanej dla wyodrębnionej

nieruchomości (por. wymienione postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

13 kwietnia 2005 r., IV CK 469/04). Skoro obecnie obowiązujący art. 76 ust. 4 zd.

drugie u.k.w.h. wymaga ujawnienia w księdze wieczystej, prowadzonej dla

nieruchomości podlegającej podziałowi, umownego sposobu podziału hipoteki

obciążającej tę nieruchomość, to należy przyjąć, że podstawę wpisu hipoteki

na wyodrębnianej nieruchomości stanowić mają nie tyle postanowienia umowy

regulującej sposób podziału dotychczasowej hipoteki, ile treść księgi wieczystej,

prowadzonej dla nieruchomości podlegającej podziałowi, ujawniająca sposób

podziału dotychczasowej. W ustawie nie przewidziano istotnych postanowień,

które zawierać powinna umowa ustanawiająca sposób podziału hipoteki, niemniej

wpis w księdze wieczystej ujawniający postanowienia takiej umowy pozwalać musi

sądowi wieczystoksięgowemu na ustalenie treści wpisywanej hipoteki. Nic nie stoi

na przeszkodzie, aby sposób podziału dotychczasowej hipoteki polegał także

na zrzeczeniu się przez wierzyciela hipotecznego hipoteki, która miałaby obciążać

wyodrębnianą nieruchomość.

Zawarte w wymienionym aneksie z dnia 9 lutego 2011 r. postanowienie,

według

którego

Bank

wyrazi

zgodę

na

bezobciążeniowe

wydzielenie

poszczególnych lokali, pod warunkiem zapłaty ceny w sposób bliżej określony,

nie może jednak zostać zakwalifikowane jako umowny sposób podziału hipoteki

przewidziany w art. 76 ust. 4 u.k.w.h. Uzależnienie podziału hipoteki dotychczas

obciążającej nieruchomość ulegającą następnie podziałowi, nie tylko od zdarzenia

prawnego polegającego na jej podziale, ale także od złożenia przez wierzyciela

hipotecznego oświadczenia woli odrębnego od złożonego uprzednio oświadczenia

woli ustanawiającego umowny sposób podziału hipoteki, w istocie skutkowałoby

przyjęciem, że podział hipoteki następuje nie w oparciu o postanowienia umowne

ujawnione w księdze wieczystej, lecz w oparciu o oświadczenie woli wierzyciela

hipotecznego. Natomiast możliwość taką stwarza jedynie art. 76 ust. 2 zd. drugie

u.k.w.h., pozwalający wierzycielowi hipotecznemu według swego uznania dokonać

podziału hipoteki łącznej pomiędzy poszczególne nieruchomości, a więc dotyczący

przypadku, gdy hipoteka łączna już powstała. Wprowadzenie podobnej możliwości

w drodze umowy, której celem ma być ustalenie sposobu podziału hipoteki

na podstawie art. 76 ust. 4 u.k.w.h., skutkowałoby przyznaniem wierzycielowi

hipotecznemu jednostronnego uprawnienia do decydowania o tym, czy hipoteka

łączna powstanie, czego ustawa nie przewiduje. Jeśli bowiem wierzyciel hipoteczny

nie złożyłby oświadczenia woli wyrażającego zgodę na bezobciążeniowe

wydzielenie poszczególnych lokali, a doszłoby do podziału nieruchomości

polegającego na ustanowieniu odrębnej własności lokalu albo na wydzieleniu

nieruchomości zabudowanej domem jednorodzinnym, to na wyodrębnionej

nieruchomości

powstawałaby

hipoteka

łączna.

Natomiast

nabywcy

tej

nieruchomości przysługiwałoby roszczenie o proporcjonalny podział hipoteki

przewidziane w art. 76 ust. 4 u.k.w.h. Oceny tej nie zmienia zamieszczenie

w umowie

zastrzeżenia,

w

myśl

którego

oświadczenie

woli

wierzyciela

hipotecznego, wyrażające zgodę na bezobciążeniowe wydzielenie lokalu, zostanie

złożone pod warunkiem zapłaty ceny w sposób bliżej określony. Niezasadna

odmowa złożenia takiego oświadczenia przez wierzyciela hipotecznego, pomimo

ziszczenia

się

warunku,

zmuszałaby nabywcę

odrębnej

własności

lokalu

do wytoczenia powództwa o zobowiązanie wierzyciela hipotecznego do złożenia

takiego oświadczenia woli celem uzyskania orzeczenia sądu zastępującego to

oświadczenie, mającego stanowić podstawę wpisu, albo do wytoczenia powództwa

przewidzianego w art. 10 ust 1 u.k.w.h., kwestionującego prawidłowość wpisu

hipoteki łącznej do księgi wieczystej założonej dla odrębnej własności lokalu.

To zaś pozostawałoby w sprzeczności z celem nowelizacji art. 76 ust. 4 u.k.w.h.,

którym

było

wyważenie

interesów

wierzyciela

hipotecznego

i

nabywcy

wyodrębnianego lokalu. Skarżący nietrafnie zatem zarzucał Sądowi Okręgowemu

naruszenie tego przepisu.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398 14 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c., postanowił jak w sentencji.

es