Supreme Court allows oral will claim by requiring objective evidence of imminent death fear.

Sygn. akt IV CSK 380/12

POSTANOWIENIE

Dnia 27 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Wojciech Katner (przewodniczący)

SSN Maria Szulc

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. K.

przy uczestnictwie Gminy Miejskiej w H.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w B.

z dnia 17 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w B. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w B. oddalił apelację

wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia 14 listopada

2011 r., którym stwierdzono, że spadek po T. Z. zmarłej w dniu 12 lipca 2004 r.,

nabyła na podstawie ustawy Gmina Miejska H.

Orzeczenie to oparte zostało na następujących podstawach:

Spadkodawczyni w chwili śmierci zamieszkiwała w H., była rozwiedziona, nie

miała dzieci ani rodzeństwa, jej rodzice zmarli przed nią. W dniu 6 lipca 2004 r.

sporządziła testament ustny w obecności świadków I. G., H. S. i K. A., w którym

powołała do spadku stryjeczną siostrę M. K. Treść jej oświadczenia utrwalona

została na piśmie i podpisana przed upływem roku od złożenia go. Zeznania

świadków testamentu były zgodne, co do okoliczności wyrażenia ostatniej woli

przez spadkodawczynię. Nie wskazują one, jak też pozostały materiał dowodowy,

że w chwili

wyrażenia

ostatniej

woli

istniała

obawa

rychłej

śmierci

spadkodawczyni, bądź zachodziły szczególne okoliczności, usprawiedliwiające

niedochowanie zwykłej formy testamentu. Spadkodawczyni nie uskarżała się na złe

samopoczucie, nie mówiła o śmierci, nie miała przeświadczenia nadejścia końca jej

życia. Nie zostały przedstawione okoliczności wskazujące na nagłe i drastyczne

pogorszenie stanu zdrowia. Jej śmierć była nagła i zaskoczyła otoczenie. Z uwagi

na to, że zwłoki T. Z. odnalezione zostały w jej domu w dniu 12 lipca 2004 r.,

przeprowadzone zostały czynności wymagane dla ustalenia przyczyny śmierci. Z

opinii Zakładu Medycyny Sądowej Uniwersytetu Medycznego w B. wynika, że

przyczyną śmierci był wstrząs septyczny spowodowany rozlanym zapaleniem

otrzewnej, w przebiegu samoistnych schorzeń narządów jamy brzusznej. Nie

stwierdzono znamion czynu zabronionego. Na istnienie szczególnych okoliczności

nie wskazywały specyficzne poglądy spadkodawczyni co do „osób urzędowych”,

które mogłyby spisać treść testamentu w sposób określony w art. 950 i 951 k.c.

Spadkodawczyni zachowała umiejętność pisania i czytania; leczyła się w Poradni

Zdrowia Psychicznego w H. od 1991 r. W związku z tymi zaburzeniami skierowana

została w 1997 r. do Środowiskowego Domu Pomocy Społecznej dla Osób z

Zaburzeniami Psychicznymi w H. Nie miało to jednak znaczenia dla oceny

ważności testamentu ustnego. Sąd Okręgowy stwierdził, podzielając stanowisko

pierwszej

Sądu

instancji,

że nie zachodziła

przesłanka

niemożliwości

sporządzenia testamentu w zwykłej formie. Nie wystąpiły żadne szczególne

okoliczności ani powszechnie dezorganizujące życie zbiorowe, ani ściśle związane

z osobą spadkodawczyni, które stanowiłyby niemożliwą do pokonania przeszkodę

w skorzystaniu ze zwykłej formy testamentu. Nie zostało wykazane, że fakt

dokonania rozboju na jej osobie w dniu 25 czerwca 2004 r. doprowadził do utraty

zdolności

do podjęcia przez nią czynności wymaganych dla zwykłej formy

testamentu. Przy ocenie przesłanki obawy rychłej śmierci subiektywne odczucia

spadkodawcy muszą wynikać z zaistniałych okoliczności. Obok obiektywnych

przyczyn zagrożenia życia powinny być brane pod uwagę i subiektywne,

oznaczające przekonanie testatora o takim zagrożeniu. Chodzi tu o istniejące

schorzenia, zagrażające życiu, gdy uzewnętrznione zostały już objawy chorobowe,

a subiektywne przekonanie oparte było na obiektywnych okolicznościach. Do takiej

sytuacji nie doszło w odniesieniu do T. Z., skoro wnioskodawczyni nie wykazała, by

rozbój wpłynął na pogorszenie jej stanu zdrowia tak dalece, iż istniała obawa rychłej

śmierci.

Nie

było

podstaw

do

stwierdzenia

testamentowego

porządku

dziedziczenia.

Wnioskodawczyni

oparła

skargę

kasacyjną

na

obu

podstawach

przewidzianych w art. 3983 § 1 k.p.c. Naruszenie prawa materialnego odniosła

do błędnej wykładni art. 952 § 1 k.c. polegającej na przyjęciu, że obiektywne

przesłanki „obawy rychłej śmierci” wyprzedzają subiektywne przeświadczenie

testatorki, która miała trudności z pisaniem, a traumatyczne przeżycia, wywołane

dokonaną na niej zbrodnią, nie stanowią okoliczności bardzo utrudniających

zachowanie zwykłej formy testamentu. Naruszenie art. 217 § 2 w brzmieniu sprzed

nowelizacji i art. 227 w związku z art. 391 § 1, art. 382 oraz art. 13 § 2 i art. 328 § 2

k.p.c. było następstwem oddalenia wniosków dowodowych wnioskodawczyni

o przeprowadzenie dowodu z poszczególnych kart akt sprawy prowadzonej przez

Sąd Okręgowy w B. sygn. III K …/04 dla wykazania istnienia obawy rychłej śmierci

oraz szczególnych okoliczności uniemożliwiających zachowanie zwyklej formy

testamentu, co miało wpływ na treść orzeczenia. Z naruszeniem art. 278 § 1 w

związku z art. 670, art. 382 i art. 13 § 2 k.p.c. nie został przeprowadzony z urzędu

dowód z opinii biegłego dla określenia związku pomiędzy obrażeniami doznanymi

przez spadkodawczynię podczas rozboju a wystąpieniem rozlania otrzewnej, co

mogło być przyczyną jej obawy rychłej śmierci. Skarżąca domagała się uchylenia

zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania,

ewentualnie uchylenia go i orzeczenia zgodnie z treścią wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Nie

można

odmówić

słuszności

zarzutom

naruszenia

przepisów

postępowania. Istota trybu postępowania nieprocesowego i charakter spraw

rozpoznawanych w jego ramach sprawia, że nawet po zmianach modelu

postępowania cywilnego, wprowadzonych ustawą z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie

Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej

– Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania

administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 43, poz.189) i nadaniu właściwego sensu

zasadzie kontradyktoryjności, rola sądu w tym postępowaniu jest wyznaczona

ustawowo określonym, nadal obowiązującym, nakazem działania z urzędu.

W sprawach spadkowych nakaz ten wynika z art. 670 i 677 k.p.c. Oznacza to,

że sąd nie może poprzestać na tym, co zaoferowane zostanie przez uczestników,

musi

ocenić,

czy

stanowi

to

wystarczającą

podstawę

do

prawidłowego

stwierdzenia, kto nabył spadek. Zobowiązany jest do ustalenia pełnego kręgu

spadkobierców ustawowych, ewentualnie istnienia testamentu i jego ważności oraz

stwierdzenia, czy nie zachodzą negatywne przesłanki dziedziczenia. Sąd nie może

zatem poprzestać na badaniu twierdzeń uczestników ani na dowodach przez nich

zgłoszonych, jeśli okażą się niewystarczające do

wypełnienia obowiązku

określonego w art. 670 i 677 k.p.c. W razie uznania, że przedstawione dowody

nie dają podstawy dla właściwego określenia kręgu spadkobierców, a w jego

ramach oceny ważności testamentu, może nałożyć na uczestników określone

obowiązki dowodowe i egzekwować ich wykonanie przez zastosowanie właściwych

konsekwencji procesowych. Nie oznacza to, że sąd powinien zastąpić uczestników

w udowodnieniu okoliczności istotnych dla wykazania ich praw, ponieważ art. 670

k.p.c. nie wyłącza ani nie zastępuje przepisów regulujących postępowanie

dowodowe. Takie stanowisko wyrażone zostało w orzecznictwie Sądu Najwyższego

(por. uchwałę z dnia 24 października 2001 r., III CZP 2002, nr 5, poz. 61;

postanowienia z dnia 26 stycznia 1999 r., III CKN 134/98, niepubl. z dnia 9 lutego

1999 r., I CKN 917/98, niepubl.; z dnia 24 września 2009 r., IV CSK 129/09,

niepubl.; z dnia 3 grudnia 2010 r., I CSK 37/10, niepubl.).

Zarzut naruszenia przepisów postępowania może wypełnić podstawę skargi

kasacyjnej przewidzianą art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., jeśli skarżący wykaże, że miało

ono istotny wpływ na treść orzeczenia, w tym znaczeniu, że ją kształtowało

lub współkształtowało. Podstawowym celem postępowania apelacyjnego jest

merytoryczne rozpoznanie sprawy, a jednocześnie sąd drugiej instancji jest sądem

odwoławczym i w tym zakresie jego kognicja

obejmuje kontrolę legalności

i zasadności orzeczenia sądu pierwszej instancji. Konsekwencją takiego modelu

jest to, że sąd drugiej instancji

apelacyjnych,

powinien

nie może poprzestać na zbadaniu zarzutów

poczynić

własne

ustalenia

i

dokonać

ich

przyporządkowania do właściwej normy prawnej; ustalenia sądu pierwszej instancji

nie są dla niego wiążące. Podstawa merytorycznego orzekania przez sąd drugiej

instancji uregulowana została w art. 382 k.p.c., który wskazuje, że sąd ten

rozpoznaje sprawę w taki sposób, w jaki mógł i powinien rozpoznać ją sąd

pierwszej instancji.

Postępowanie dowodowe sąd drugiej instancji prowadzi,

stosując odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji

(por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia

2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Jeśli materiał dowodowy

zebrany przez sąd pierwszej instancji nie jest zupełny, jako skutek błędu stron

lub sądu, może dojść do jego uzupełnienia i poszerzenia stanu faktycznego.

W postępowaniu apelacyjnym ma również zastosowanie art. 232 zdanie drugie

k.p.c., z zastrzeżeniem ograniczeń wskazanych w art. 381 k.p.c. oraz dążenia

do wydania właściwego orzeczenia, opartego na rzeczywistym stanie faktycznym.

Kwestionowanie oceny dokonanej przez sąd drugiej instancji, w odniesieniu

do zasadności wniosku dowodowego bądź jego pominięcia, dokonywane jest

za pośrednictwem naruszenia art. 217 § 2 w związku z art. 227, art. 381 lub 382

k.p.c., które wprost odnoszą się do postępowania dowodowego przed tym sądem.

Nowe dowody w postępowaniu apelacyjnym mogą być pominięte wyjątkowo,

a dążenie

do

koncentracji

do naruszenia

zasady

na wszechstronnym

materiału

sprawiedliwego

zbadaniu

dowodowego

procesu,

nie

który

okoliczności sprawy,

może

musi

czego

prowadzić

być

oparty

warunkiem

jest

dokonanie ustaleń faktycznych zgodnych z rzeczywistym stanem. Na tym etapie

postępowania

sąd

może

wyjątkowo

dopuścić

dowód

niewskazany

przez

uczestników; możliwość taka nie jest ograniczona do sytuacji, gdy strony

nie korzystają

z

pomocy

profesjonalnych

pełnomocników

procesowych.

Skorzystanie przez sąd z tego uprawnienia może mieć miejsce wówczas, gdy już

z przeprowadzonych dowodów wynika w sposób oczywisty, że orzeczenie będzie

sprzeczne z przepisami prawa materialnego. Za dopuszczeniem dowodu z urzędu

przez sąd drugiej instancji może przemawiać także wzgląd na interes publiczny,

który przejawia się szczególnie w sprawach rozpoznawanych w postępowaniu

nieprocesowym. W art. 381 k.p.c. przewidziane zostało uprawnienie, a nie

zobowiązanie sądu do pominięcia nowych faktów i dowodów, jeśli uczestnik mógł je

powołać

przed

rozpoznawczej

sądem

sądu

pierwszej

drugiej

instancji.

instancji

Na

takie

rozumienie

funkcji

wskazują

liczne

wypowiedzi

Sądu

Najwyższego (por. wyroki z dnia 20 stycznia 2009 r., II CSK 430/08, niepubl.; z dnia

27 października 2010 r., V CSK 120/10, niepubl.; z dnia 20 stycznia 2011 r., I PK

135/2010, niepubl.; postanowienie z dnia 12 maja 2011 r., III CSK 238/10, niepubl.);

znajdują one także zastosowanie w sprawie, której dotyczy skarga kasacyjna. Sąd

Okręgowy naruszył przepisy postępowania normujące zarówno zakres kognicji

sądu w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, jak i obowiązek

merytorycznego rozpoznania sprawy przez sąd drugiej instancji, a w jego ramach

postępowanie dowodowe. Nie zostały wyjaśnione wszystkie aspekty związane

z badaniem ważności testamentu sporządzonego przez spadkodawczynię. Sąd nie

nałożył na wnioskodawczynię żadnych obowiązków, wskazujących na potrzebę

podjęcia

czynności procesowych,

zmierzających

do

ustalenia

rzeczywistej

podstawy faktycznej i stwierdzenia, czy zaistniały przesłanki objęte art. 952 § 1

k.p.c. Nie zostało podjęte z urzędu żadne postępowanie, chociaż na Sądzie

spoczywał

obowiązek

uwzględnieniu

ustalenia

przewidzianego

właściwego

porządku

art.

k.c.,

dziedziczenia,

prymatu

przy

testamentowego

dziedziczenia.

Wnioskodawczyni

powoływała

się

na

obie

podstawy

usprawiedliwiające zastosowanie testamentu szczególnego, chociaż są one

rozłączne i wystarcza dochowanie wymagań jednej z nich. Mimo tego nie doszło

do zbadania następstw czynu przestępczego w odniesieniu do stanu zdrowia

fizycznego i psychicznego oraz samodzielności życiowej spadkodawczyni.

Nie rozważył Sąd Okręgowy znaczenia dla przesłanek sporządzenia testamentu

ustnego stwierdzonej przyczyny zgonu spadkodawczyni, co wymagało wiadomości

specjalnych. Nieuwzględnienie wniosku zawartego w apelacji o przeprowadzenie

dowodu z dokumentów zawartych w aktach sprawy karnej, bez podania motywów

tej decyzji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, stanowi o niedochowaniu

wymagania określonego w art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Wadliwość

tego rodzaju nie uniemożliwiła jednak przeprowadzenia kontroli postanowienia

w odniesieniu do jego legalności i prawidłowości.

Istotna niezupełność podstawy faktycznej zaskarżonego postanowienia

uniemożliwia dokonanie miarodajnej oceny prawidłowości zastosowania prawa

materialnego.

W

tej

sytuacji

zarzut

naruszenia

prawa

materialnego

był

przedwczesny. Zachodzi jednak potrzeba, wobec sformułowania tego zarzutu przez

skarżącą,

zwrócenia

uwagi

na

podstawowe

zagadnienia

łączące

się

z wymaganiami przewidzianymi art. 952 § 1 k.p.c. Przepis ten reguluje szczególną

formę testamentu, dla dochowania której powinna być spełniona chociaż jedna z

rozdzielnie określonych w nim przesłanek – obawa rychłej śmierci albo zaistnienie

szczególnych

okoliczności

uniemożliwiających

lub

bardzo

utrudniających

dochowanie zwykłej formy testamentu. W odniesieniu do rozumienia przesłanki

obawy rychłej śmierci zarysowały się w literaturze i orzecznictwie dwa stanowiska.

W myśl jednego z nich, dla jej wypełnienia, wystarczy subiektywne przekonanie

testatora w chwili sporządzania testamentu o rychłym końcu życia (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1992 r., III CZP 135/91, OSP 1993, nr 1

poz. 4; postanowienie z dnia 8 lutego 2000 r., I CKN 408/98, niepubl.). Drugie

stanowisko oparte zostało na założeniu, że przekonanie spadkodawcy o rychłej

śmierci może uzasadniać każda przyczyna

(zły stan zdrowia, podeszły wiek,

znajdowanie się w sytuacji zagrażającej bezpośrednio życiu), która w świetle

aktualnej wiedzy i doświadczenia życiowego, może spowodować bliską śmierć;

subiektywne odczucia powinny być usprawiedliwione obiektywnymi okolicznościami

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 1999 r., I CKN 378/97,

niepubl.; z dnia 28 stycznia 1999 r., III CKN 146/98, niepubl.; z dnia 24 marca

2000 r., I CKN 485/99, niepubl.; z dnia 28 marca 2000r., II CKN 875/98, niepubl.;

z dnia 12 kwietnia 2002 r., I CKN 1457/99, niepubl.; z dnia 18 kwietnia 2002 r.,

II CKN 15/00, niepubl.; z dnia 8 lutego 2006 r., II CSK 128/05, niepubl.; z dnia

3 grudnia 2010 r., I CSK 37/10, niepubl.; z dnia 29 czerwca 2012 r., I CSK 575/11,

niepubl.). Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną przychyla

się do drugiego z przedstawionych zapatrywań, jako przeważającego i bardziej

przekonującego. Przemawia za nim wykładnia językowa przepisu, w którym użyto

bezosobowej formuły, a nie odnoszącej się do odczuć testatora oraz systemowa,

dotycząca konieczności dochowania wszystkich wymagań wyjątkowej regulacji.

W ramach funkcjonalnej wykładni przyjęte zostało, że objęcie samodzielną

przesłanką obawy rychłej śmierci elementów obiektywnych, pozwala ocenić, czy

w konkretnej sytuacji sporządzenie testamentu ustnego było uzasadnione.

Nie można o istnieniu obawy rychłej śmierci wnioskować z faktu sporządzenia

testamentu w tej formie. Stan psychiczny testatora jest istotnym czynnikiem,

decydującym o woli testowania, ale jego odczucia podlegać powinny ocenie według

kryteriów obiektywnych. Dla stwierdzenia tego stanu konieczne są odpowiednie

ustalenia

faktyczne,

nie

można

poprzestać

na

skonstatowaniu

odczuć

subiektywnych. Okoliczności uniemożliwiające lub bardzo utrudniające dochowanie

zwykłej formy testamentu nie zostały w art. 952 § 1 k.c. skonkretyzowane. Przyjęte

zostało w literaturze, że obejmują one zarówno zdarzenia nadzwyczajne,

powszechnie burzące ustalony porządek (np. powódź, przerwanie komunikacji),

jak i wywołane przyczynami odnoszącymi się do osoby testatora, które

uzasadniają trudną do pokonania przeszkodę. Chodzi tu również o takie sytuacje,

w których ze względu na stan fizyczny, psychiczny, stopień rozeznania

i umiejętności w odniesieniu do pisma i formułowania tekstu oraz skorzystania

z usług właściwych podmiotów, nie ma podstaw do przyjęcia, że zostanie

dochowana zwykła forma testamentu.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o kosztach

postępowania kasacyjnego, stosownie do art. 108 § 2 w związku z art. 13 § 2 i art.

39821 k.p.c.

es