IV CSK 379/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 379/08

POSTANOWIENIE

Dnia 11 grudnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku Syndyka masy upadłości "L.(...)" SA w O.

przy uczestnictwie L. G.

o pozbawienie prawa prowadzenia działalności gospodarczej i pełnienia funkcji

określonych w art. 373 ust. 1 prawa upadłościowego i naprawczego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 11 grudnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w O. z

dnia 29 kwietnia 2008 r., sygn. akt V Ga (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w O.

do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2008 r. Sąd Okręgowy w O. oddalił apelację

uczestnika L. G. od postanowienia Sądu Rejonowego w O., który uwzględniwszy

wniosek syndyka masy upadłości L.(...) S.A. w O. pozbawił uczestnika prawa

prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji

członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej,

przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu na okres 7 lat.

Sąd Okręgowy przytoczył następujące podstawy faktyczne i prawne orzeczenia

Sądu pierwszej instancji, które w pełni podzielił.

W odniesieniu do spółki L.(...) S.A., której członkiem zarządu był uczestnik,

postanowieniem z dnia 2 lipca 2004 r. sąd rejonowy uchylił przyjęty i zatwierdzony układ

między spółką a wierzycielami, ze względu na niewykonywanie przez dłużnika

zobowiązań wynikających z układu. Uczestnik złożył wniosek o ogłoszenie upadłości

spółki dopiero w dniu 29 listopada 2004 r., kiedy wysokość jej zadłużenia określonego w

oparciu o listę wierzytelności wynosiła 76 347 370 zł. Termin do złożenia wniosku o

ogłoszenie upadłości należało liczyć co najmniej od 30 kwietnia 2004 r.

Uczestnik był także głównym akcjonariuszem i członkiem spółki akcyjnej E.(...),

co do której nie zgłosił wniosku o ogłoszenie upadłości, chociaż termin do złożenia

wniosku należało liczyć od dnia 4 listopada 2003 r., kiedy nadano klauzulę wykonalności

prawomocnemu nakazowi zapłaty, a uczestnik miał pełną świadomość wymagalności

kwoty 4 500 000 zł i związanej z tym niewypłacalności spółki. Wniosek złożony przez

wierzyciela został oddalony ze względu na to, że majątek spółki nie był wystarczający do

zaspokojenia kosztów postępowania. Zadłużenie spółki wynosiło 5 033 476 zł.

Uczestnik pełnił również funkcję prezesa zarządu spółki akcyjnej T.(…). Złożył on

w dniu 23 czerwca 2005 r. wniosek o ogłoszenie jej upadłości, lecz uczynił to zbyt

późno, gdyż wierzytelności handlowe spółki były już wymagalne w 2002 i 2003 r.

Zobowiązania na dzień 9 sierpnia 2005 r. wynosiły 3 341 287,33 zł. Postanowieniem z

dnia 14 grudnia 2005 r. wniosek o ogłoszenie upadłości został oddalony, gdyż majątek

dłużnika był obciążony hipoteką i zastawem rejestrowym.

Uczestnik zatem nie wypełnił ustawowego obowiązku zgłoszenia wniosków

o ogłoszenie upadłości spółek albo uczynił to ze znacznym opóźnieniem, i postępowanie

to wyczerpywało przesłanki z art. 373 ust. 1 pkt 1 pr. up. i n.

Ponadto uczestnik nie zwrócił do masy upadłości spółki L.(...) samochodu,

pomimo rozwiązania umowy dzierżawy, zawartej pomiędzy nią a spółką E.(...), co

zmusiło syndyka do wystąpienia na drogę sądową o wydanie samochodu, utrudniając

syndykowi prowadzenie postępowania upadłościowego; to zachowanie uczestnika

wyczerpywało przesłanki określone w art. 373 ust. 1 pkt 4 p.up. i n.

Sąd Okręgowy uzasadnił uwzględnienie wniosku tym, że skutkiem działania

uczestnika było powstanie wielomilionowych długów, które nigdy nie zostaną spłacone.

Ponadto, uczestnik świadomie opóźniał się ze zgłoszeniem wniosków o ogłoszenie

upadłości, pomimo, że spółki, którymi zarządzał, były już dawno niewypłacalne. Te

okoliczności oraz doprowadzenie przez uczestnika do upadłości aż trzech spółek prawa

handlowego przemawia za tym, by wyłączyć uczestnika z obrotu gospodarczego na

okres 7 lat.

Sąd Okręgowy za bezpodstawne uznał apelacyjne zarzuty uczestnika dotyczące

postępowania dowodowego przed Sądem pierwszej instancji, oceniając jako prawidłowe

stanowisko tego Sądu, że nieuwzględnione wnioski dowodowe uczestnika, dotyczące

między innymi kwestii jego winy, nie miały istotnego znaczenia z punktu widzenia

„instytucji uregulowanej w art. 373 p. up. i n.”

Sąd Okręgowy podkreślił, że „orzeczenie kary stygmatyzacyjnej wymaga samego

jedynie stwierdzenia faktu zaniechania ze strony dłużnika przejawiającego się

w niepodporządkowaniu się imperatywowi 14 dni, oraz stwierdzeniu, że z jego winy

nastąpiło w tym zakresie zaniedbanie”. W tym postępowaniu nie mają znaczenia

przyczyny

powstania

niewypłacalności

dłużnika

oraz

okoliczności

ewentualnej

staranności w dbaniu osób zobowiązanych o interesy spółki. Zdaniem Sądu

Okręgowego, okoliczności wskazane w uzasadnieniu orzeczenia Sądu pierwszej

instancji dają podstawę do uznania, że siedmioletni okres wyłączenia uczestnika

z obrotu gospodarczego jest adekwatny do stopnia jego winy oraz faktu znacznego

pokrzywdzenia wierzycieli.

Skargę kasacyjną na postanowienie Sądu Okręgowego uczestnik postępowania

oparł na obu podstawach określonych w art. 3983 § 1 k.p.c.

W ramach podstawy mającego istotny wpływ na wynik sprawy naruszenia

przepisów postępowania skarżący zarzucił naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 328 § 2, art. 227 w związku z art. 232, art. 233 § 1 i

art. 44 w związku z art. 49 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego

skarżący zarzucił błędną wykładnię art. 20 i 20 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

oraz art. 373 ust. 1 pkt 1 i 373 ust. 2, art. 373 ust. 1 pkt 4 i art. 377 w związku z art. 373

prawa upadłościowego i naprawczego.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w O. ewentualnie o uchylenie

postanowienia i oddalenie wniosku, w obu wypadkach z odpowiednim orzeczeniem o

kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie stanowią właściwego uzasadnienia skargi kasacyjnej podniesione w niej

zarzuty naruszenia Konstytucji.

Naruszenie przepisów postępowania sądowego (tu: cywilnego), jest przez

skarżącego błędnie utożsamiane z naruszeniem gwarantowanego w art. 45 ust. 1

Konstytucji

prawa

do

sprawiedliwego

i

jawnego

rozpatrzenia

sprawy

bez

nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, bezstronny i niezawisły sąd. Skuteczną

podstawę skargi kasacyjnej stanowi wykazanie, mogącego mieć istotny wpływ na wynik

sprawy, naruszenia przez sąd drugiej instancji konkretnych przepisów postępowania.

Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 20 i 22 Konstytucji, oparty na

uogólnionych

twierdzeniach,

że

zaskarżone

orzeczenie

powoduje

naruszenie

gwarantowanych w tych przepisach praw i wolności. Przewidziana w art. 373 i n. ustawy

z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze

zm.), dalej „p.u.n.”, możliwość pozbawienia orzeczeniem sądu cywilnego prawa

prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia określonych

funkcji, nie narusza Konstytucji (tak Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 4 lipca

2002 r., P 12/01, OTK-A 2002, nr 4, poz. 50, pod rządem poprzednika omawianego

przepisu – art. 172 Prawa upadłościowego z 1934 r.). Nie narusza Konstytucji także

znaczny okres orzeczonego pozbawienia tych uprawnień, jeżeli mieści się w granicach

określonych przez ustawę. Skuteczną podstawę skargi kasacyjnej może stanowić

wykazanie, że przy orzekaniu zakazu doszło do naruszenia przepisów zamieszczonych

w Tytule X p.u.n. Należy przy tym pamiętać, że charakter i cel tego środka,

stosowanego w postępowaniu upadłościowym, zasadniczo różni się od kary orzekanej

w postępowaniu karnym i że – co silnie akcentował Trybunał Konstytucyjny – celem

przepisu nie jest represja ani sankcja o charakterze karnym. Sankcja przewidziana w

art. 373 p.u.n. pełni funkcje wyrażające się w ochronie praw wszystkich uczestników

obrotu gospodarczego, zapobieganiu wyrządzania szkód wierzycielom oraz sytuacjom

patologicznym w obrocie gospodarczym, a także eliminowaniu zachowań, stanowiących

lekceważenie prawnych rygorów prowadzenia działalności gospodarczej. Bezkrytyczny

stosunek skarżącego do skutków własnej działalności powoduje nieuzasadnione

formułowanie przezeń uogólnionych zarzutów dotyczących stosowania, co do zasady,

tej szczególnej instytucji prawa upadłościowego.

Przy uwzględnieniu charakteru środka przewidzianego w art. 373 p.u.n.,

ostatecznie rozstrzygające znaczenie ma prawidłowość faktycznych i prawnych podstaw

zastosowania przez Sąd tego przepisu w konkretnych okolicznościach sprawy. W tym

zakresie niektórym zarzutom podniesionym w skardze kasacyjnej nie można odmówić

trafności.

Wniosek oparty na art. 373 p.u.n. typowo odnosi się do uchybień związanych z

upadłością oznaczonego podmiotu gospodarczego. W niniejszej sprawie wniosek został

złożony przez syndyka spółki L.(...) i zasadniczo oparty na przesłankach jej

dotyczących, jednak w uzasadnieniu wniosku powołano okoliczności dotyczące także

dwóch innych podmiotów. Sąd Okręgowy za podstawę orzekania przyjął potraktowane

„zbiorczo” działania uczestnika, i ich skutki, w odniesieniu do trzech odrębnych

podmiotów gospodarczych. W ocenie Sądu Najwyższego, nie można – co do zasady –

wykluczyć uwzględnienia w ramach postępowania prowadzonego na podstawie Tytułu X

prawa upadłościowego i naprawczego więcej niż jednej sprawy (jednego podmiotu

gospodarczego). W takim jednak wypadku konieczne jest w pełni zindywidualizowane

ustalenie wszystkich przesłanek zastosowania art. 373 p.u.n. w odniesieniu do każdej

sprawy – poczynając od legitymacji czynnej (art. 376), poprzez elementy obiektywne i

subiektywne odpowiedzialności (art. 373), aż po kwestie przedawnienia orzekania

zakazu (art. 377 p.u.n.). Jest to oczywiste, gdy się uwzględni wpływ, jaki wywiera taka

sytuacja na orzeczenie, zwłaszcza – na okres orzeczonego zakazu; w niniejszej sprawie

wpływ

ten

był

znaczący,

co znalazło

wyraz

w

uzasadnieniu

zaskarżonego

postanowienia. W uzasadnieniu tym zabrakło natomiast zindywidualizowanych ustaleń i

oceny prawnej obejmujących wszystkie wymienione elementy w odniesieniu do każdej

z poszczególnych spraw, w tym także istotnych dla oceny przedawnienia. Brak

prawidłowo ustalonej podstawy faktycznej orzeczenia nie pozwala na stanowcze

rozstrzygnięcie między innymi kasacyjnego zarzutu niedopuszczalnego uwzględnienia

spraw dotyczących podmiotów innych niż L.(...) S.A., z pominięciem ograniczenia

wynikające z art. 377 p.u.n. Sąd powinien był poczynić ustalenia istotne z punktu

widzenia tego przepisu oraz dokonać oceny prawnej, przy uwzględnieniu orzecznictwa

Sądu Najwyższego (por. m.in. postanowienie z dnia 10 listopada 2006 r., I CSK 218/06,

z dnia 2 grudnia 2007 r., V CSK 321/07 i z dnia 7 lutego 2008 r., V CSK 424/07,

niepubl.).

Orzeczenie zakazu przewidzianego w art. 373 p.u.n. może nastąpić w wyniku

stwierdzenia zawinionych uchybień uczestnika obrotu gospodarczego, co znajduje

wyraz w dwukrotnym powołaniu tej przesłanki: w art. 373 ust. 1 in principio, który w

ogóle dopuszcza jego zastosowanie tylko w odniesieniu do osoby, która „ze swej winy”

dopuściła się określonych w nim zachowań oraz w art. 373 ust. 2, który nakazuje przy

orzekaniu zakazu uwzględnić „stopień winy”. Znaczenie, jakie dla zakresu pozbawienia

praw ma ustalenie nie tylko winy, ale także stopnia zawinienia jest akcentowane w

orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. m.in. postanowienia z dnia 15 grudnia 2005 r., II

CSK 15/05, z dnia 14 lutego 2006 r., II CSK 14/05, z dnia 12 kwietnia 2006r., III CSK

47/06 i z dnia 22 sierpnia 2007 r., III CSK 45/07).

Zarzuty skargi kasacyjnej odnoszące się do zbagatelizowania przez Sąd „winy” i

„stopnia winy” jako istotnych przesłanek decydujących o orzeczeniu zakazu oraz jego

zakresie, są w znacznej części zasadne, i dotyczy to zarzutów podniesionych w ramach

obu podstaw.

W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia są dwie wzmianki o winie:

w zacytowanych

motywach

orzeczenia

Sądu

pierwszej

instancji

było

zawarte

stwierdzenie, że „uczestnik świadomie opóźniał się ze złożeniem wniosków o ogłoszenie

upadłości” oraz w uzasadnieniu oddalenia apelacji Sąd Okręgowy stwierdził, że

orzeczenie „kary stygmatyzacyjnej” wymaga ustalenia „niepodporządkowania się

imperatywowi 14 dni oraz stwierdzenia, że z jego winy nastąpiło w tym zakresie

zaniedbanie” oraz że siedmioletni okres wyłączenia uczestnika z obrotu gospodarczego

„jest adekwatny do stopnia jego winy oraz faktu znacznego pokrzywdzenia wierzycieli.

Stwierdzeniom tym, wyczerpującym w całości wypowiedź Sądu Okręgowego co

do winy (i stopnia zawinienia) uczestnika postępowania, nie towarzyszy przedstawienie

podstaw, w oparciu o które zostały sformułowane te oceny. Oznacza to, że Sąd orzekł

pozbawienie uczestnika praw określonych w art. 373 ust. 1 p.u.n., bez wymaganego

przez ten przepis ustalenia i rozważenia winy (co do zasady zastosowania zakazu) oraz

stopnia winy (przy określaniu zakresu zakazu).

Naruszenie art. 373 ust. 1 i 2 pkt p.u.n. przybrało także postać jego zastosowania

bez właściwego ustalenia podstawy faktycznej.

Trafnie zarzuca skarżący, że uzasadnienie orzeczenia nie zawiera wskazania ani

analizy dowodów, stanowiących podstawę stwierdzenia stopnia jego winy, a dotyczące

tej kwestii zarzuty apelacyjne zostały uznane za bezpodstawne jedynie w formie ogólnej

oceny.

Odnosząc się do apelacyjnego zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji

art. 227 k.p.c. przez nieuwzględnienie wniosków dowodowych uczestnika zmierzających

do wykazania braku jego zawinienia, Sąd Okręgowy stwierdził, że, co prawda Sąd

Rejonowy nie uzasadnił oddalenia wniosków, to jednak Sąd Okręgowy również nie

znalazł podstaw do ich uwzględnienia. Według tego Sądu, dowody zgłoszone przez

uczestnika „nie miały istotnego znaczenia w przedmiocie postępowania, w tym ustaleń z

punktu widzenia przepisów dotyczących instytucji uregulowanej w art. 373 pr.up.in.”

Zważywszy na kluczowe znaczenie ustalenia winy (i stopnia winy) dla wydania

orzeczenia opartego na art. 373 p.u.n., oddalenie wniosków uczestnika zmierzających

do wykazania okoliczności ekskulpacyjnych, wymagało skonkretyzowanej oceny,

dlaczego z punktu widzenia ustalenia tej przesłanki dany wniosek dowodowy nie mógł

mieć znaczenia. Ocena taka nie została dokonana ani przez Sąd Rejonowy, ani przez

aprobujący jego stanowisko i oddalający zarzuty apelacyjne Sąd Okręgowy.

Brak jest w tej sytuacji podstaw do stwierdzenia bezzasadności zarzutów

naruszenia art. 328 § 1 i art. 227 k.p.c., a konsekwencją tych uchybień był brak

prawidłowo ustalonej podstawy faktycznej, nieodzownej do stwierdzenia przesłanek

orzeczenia zakazu oraz jego okresu.

Orzekając na podstawie art. 373 ust. 1 i 2 p.u.n., sąd bierze pod uwagę nie tylko

stopień winy, ale także skutki mające wpływ na realizację celu postępowania

upadłościowego, którym jest zaspokojenie wierzycieli w jak największym stopniu.

Zasadnicze znaczenie ma zatem nie sam fakt „doprowadzenia do upadłości”,

ale związek przyczynowy pomiędzy uchybieniami wymienionymi w art. 373 ust. 1 pkt 1-4

p.u.n., a obniżeniem wartości ekonomicznej przedsiębiorstwa upadłego i rozmiarem

pokrzywdzenia wierzycieli.

Natomiast Sąd Okręgowy aprobował stanowisko Sądu pierwszej instancji, który

za decydujące dla orzekanego zakazu uznał skutki działania uczestnika w postaci

powstania wielomilionowych długów oraz doprowadzenie do upadłości trzech spółek

prawa handlowego. Przesłanki te należy rozróżniać, chociaż najczęściej zachowania

wymienione w art. 373 ust. 1 p.u.n. doprowadzają do obniżenia wartości ekonomicznej

przedsiębiorstwa upadłego i tym samym – do pokrzywdzenia wierzycieli. Te skutki są

istotne z punktu widzenia zakresu zakazu orzekanego z uwzględnieniem wskazówek

zawartych w art. 373 ust. 2, co jednak nie oznacza, aby ich rozmiar był tożsamy z

wysokością niespłaconych wierzytelności upadłego.

Jednocześnie jednak, wbrew przekonaniu wyrażanemu przez skarżącego,

powołane przez Sąd okoliczności wskazują na wystąpienie negatywnych skutków jego

działań, które mają znaczenie dla orzeczenia zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia określonych funkcji. Stopień zawinienia

oraz rozmiar skutków wpływa zasadniczo na treść orzeczenia, w tym okres, na jaki

zostaje orzeczony, nie wykluczając tak długiego, jak 7 lat.

Orzeczenie takie może zapaść w wyniku prawidłowego ustalenia oraz oceny

zarówno winy i jej stopnia, jak i skutków zachowań ujętych w art. 373 p.u.n. Wykazane

nieprawidłowości w tym zakresie, podniesione w ramach częściowo uzasadnionych

podstaw skargi kasacyjnej, powodowały, że w obecnym stanie sprawy zaskarżone

postanowienie nie mogło się utrzymać.

Nie mogła natomiast odnieść skutku podstawa naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.,

powołana z pominięciem ograniczenia przewidzianego w (art. 398 3 § 3 k.p.c.). Chybiony

jest także zarzut naruszenia art. 44 w zw. z art. 49 k.p.c., gdyż wobec orzeczenia o

braku przesłanek do wyłączenia sędziów, nie zachodziły podstawy do wyznaczenia

innego sądu. Nie został też wykazany (ani wskazany) wpływ zarzucanego uchybienia na

wynik sprawy, co dyskwalifikuje podstawę skargi, przewidzianą w art. 398 3 § 1 pkt 2

k.p.c.

Z omówionych względów Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł

jak w sentencji.