IV CSK 373/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 373/11

POSTANOWIENIE

Dnia 16 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z zawiadomienia Dyrektora Szpitala Neuropsychiatrycznego

Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej

w L.

z udziałem Dyrektora Szpitala Neuropsychiatrycznego Samodzielnego Publicznego

Zakładu Opieki Zdrowotnej

w L. i J. T.

o zezwolenie na przyjęcie do szpitala psychiatrycznego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania J. T.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 9 marca 2011 r.,

1/ prostuje zaskarżone postanowienie w ten sposób,

że zamiast słów „sprawy z urzędu” wpisuje prawidłowo „sprawy

z zawiadomienia Dyrektora Szpitala Neuropsychiatrycznego

Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej”;

2/ oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił apelację uczestniczki

postępowania J. T. od postanowienia Sądu Rejonowego stwierdzającego, że

przyjęcie

uczestniczki

do

Szpitala

Neuropsychiatrycznego

Samodzielnego

Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w dniu 7 grudnia 2009 r., bez jej zgody,

było zasadne na podstawie art. 24 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U.

Nr 111, poz. 535 ze zm.) - dalej u.o.z.p.

Sąd drugiej instancji w pełni zaakceptował stan faktyczny ustalony przez Sąd

Rejonowy

oraz

dokonaną

ocenę

materiału

dowodowego.

Za

podstawę

rozstrzygnięcia Sądy obu instancji przyjęły ustalenie, że od końca listopada 2009 r.

uczestniczka chorowała na dolegliwości żołądkowe objawiające się biegunką,

brakiem apetytu oraz osłabieniem. W dniu 7 grudnia 2009 r. córka uczestniczki

wraz z mężem, działając wbrew jej woli, zawiozła uczestniczkę do Szpitala

Neuropsychiatrycznego.

Poinformowała

personel

szpitala,

że

uczestniczka

nadużywa alkoholu, jest w trakcie ciągu alkoholowego i wielokrotnie groziła

samobójstwem, jak również, że rok wcześniej była już hospitalizowana w tym

szpitalu z powodu stanów depresyjnych i zespołu abstynenckiego, a z informacji

rodziny wynika, że zły stan zdrowia jest konsekwencją nadużywania od kilku

tygodni alkoholu. Początkowo uczestniczka miała być przyjęta na oddział

wewnętrzny, ale ponieważ była pobudzona, agresywna, nie chciała poddać się

badaniom i były trudności z nawiązaniem z nią kontaktu, została umieszczona na

oddziale VII na podstawie art. 23 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, a jako

przyczynę umieszczenia wskazano bezpośrednie zagrożenie dla jej własnego

życia. Zastosowano także przymus bezpośredni, podano środki uspokajające

i płyny infuzyjne. W rozpoznaniu wstępnym wpisano zaburzenia psychiczne

i zaburzenia zachowania spowodowane użyciem alkoholu, zaś w rozpoznaniu

końcowym szkodliwe używanie alkoholu. Podczas badania nie stwierdzono

u uczestniczki ilościowych ani jakościowych zaburzeń świadomości, ostrych

objawów wytwórczych, czy istotnych klinicznie cech organicznego uszkodzenia

ośrodkowego układu nerwowego. W dniu 8 grudnia 2009 r. Dyrektor Szpitala

zawiadomił Sąd Rejonowy o przyjęciu uczestniczki w trybie art. 24 ustawy, a w dniu

9 grudnia 2009 r. uczestniczka opuściła szpital. Za bezsporną została uznana

okoliczność, że uczestniczka nie pozostaje w dobrych relacjach z córką i jej mężem

i nie ma z nimi częstego kontaktu.

Sąd Okręgowy akceptując stanowisko Sądu pierwszej instancji wskazał, że

przyjęcie uczestniczki do szpitala w trybie art. 24 ustawy było zasadne, bowiem jej

zachowanie wzbudziło wątpliwości co do jej stanu psychicznego z uwagi na

informacje od rodziny uczestniczki o poprzedniej hospitalizacji spowodowanej

stanami depresyjnymi i zespołem abstynenckim oraz o nadużywaniu alkoholu

i złym stanie somatycznym, wypowiadanie przez samą uczestniczkę myśli

samobójczych i jej zachowanie w szpitalu, które uzasadniało zastosowanie środków

przymusu bezpośredniego. Wszystkie te okoliczności stanowiły dla lekarza

decydującego o przyjęciu do szpitala i lekarza zatwierdzającego przyjęcie podstawę

oceny, że istnieją uzasadnione wątpliwości co do stanu zdrowia psychicznego

uczestniczki i zakwalifikowania jej zachowania jako zagrażającego życiu lub

zdrowiu. Nie podzielił także zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. uznając

przeprowadzoną

ocenę

materiału

dowodowego

za

prawidłową,

zwłaszcza

w odniesieniu do opinii biegłych i dowodów osobowych.

W

skardze

kasacyjnej

opartej

na

obu

podstawach

uczestniczka

postępowania zarzuciła: w zakresie naruszenia prawa materialnego (art. 398 3 § 1

pkt 1 k.p.c.) - naruszenie art. 24 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie

zdrowia psychicznego (Dz. U. Nr 111, poz. 535 ze zm.) przez jego nieuprawnione

zastosowanie w sytuacji, gdy z dokumentacji medycznej wynika, że uczestniczka

została przyjęta do szpitala w trybie art. 23, a nie art. 24 ustawy, a nadto w sytuacji,

gdy uczestniczka była zdrowa psychicznie i z opinii biegłych nie wynika, by w dacie

przyjęcia bezpośrednio zagrażała swemu życiu lub, by wykazywała zaburzenia

psychiczne oraz by istniała wątpliwość co do ich genezy, - naruszenie art. 24

ustawy przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że „izolację" stosuje się

w stosunku do „pacjentów budzących wątpliwości, że swoim zachowaniem

zagrażają sobie lub innym", podczas, gdy z art. 24 ustawy wynika, że obserwacja

jest stosowana wobec osób, których dotychczasowe zachowanie wskazuje na to,

że z powodu zaburzeń psychicznych zagrażają bezpośrednio swojemu życiu albo

życiu lub zdrowiu innych osób, a zachodzą wątpliwości, czy są one chore

psychicznie, - w zakresie naruszenia i przepisów postępowania (art. 398 § 1 pkt 2)

naruszenie artykułu 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c.

poprzez ich nie zastosowanie polegające na nie odniesieniu się do zarzutów

apelacyjnych, zwłaszcza do zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. oraz naruszenie

art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez ich niezastosowanie

polegające na nie wskazaniu, dlaczego sąd odmówił wiarygodności dowodom

w postaci karty przyjęcia oraz stwierdzenia przyjęcia do szpitala. Wniosła o zmianę

zaskarżonego postanowienia i uznanie, że przyjęcie uczestniczki do szpitala w dniu

7 grudnia 2009 r. było niezasadne, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutów zgłoszonych w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej wskazać należy, że uchybienie sądu drugiej instancji

polegające na nierozpoznaniu części zarzutów apelacji, może uzasadniać zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 2 k.p.c. w zw. z art. 378 k.p.c. Mieć

jednak trzeba na uwadze, że wymogi uzasadnienia sądu drugiej instancji ulegają

częściowo modyfikacji w stosunku do wymogów art. 328 § 2 k.p.c., bowiem

z ustanowionego w art. 378 § 1 k.p.c. obowiązku rozpoznania sprawy w granicach

apelacji nie wynika konieczność osobnego omawiania w uzasadnieniu orzeczenia

przez sąd każdego z argumentów podniesionych w apelacji, natomiast wynika

z niego konieczność sporządzenia uzasadnienia w sposób wskazujący, że zarzuty

apelacji były rozważone przed wydaniem orzeczenia. Ponadto sąd drugiej instancji

jest obowiązany zamieścić w uzasadnieniu takie elementy, które ze względu na

treść apelacji i zakres rozpoznania są potrzebne do rozstrzygnięcia sprawy (patrz

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2008 r., sygn. IV CSK 331/08, z dnia

24 lipca 2009 r., sygn. I PK 38/09, z dnia 6 lipca 2011 r. I CSK 67/11, nie publ.).

Wbrew twierdzeniu skarżącej uzasadnienie Sądu Okręgowego odpowiada tym

wymogom, a motywy zawierają ocenę argumentów przytoczonych w apelacji jako

uzasadnienie zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., aczkolwiek wprost nie

wymieniają

tego

przepisu

(w odniesieniu

do

opinii

biegłych

na

stronie

15 uzasadnienia, zeznań świadków i uczestniczki na stronie 16). Natomiast

dokumenty w postaci karty przyjęcia do szpitala i stwierdzenie przyjęcia do szpitala

w trybie nagłym były brane pod uwagę przez Sąd Rejonowy, zaś Sąd Okręgowy

akceptując ustalenia Sądu pierwszej instancji nie dokonywał własnych ustaleń i nie

dokonywał

własnej

oceny

materiału

dowodowego,

wobec

czego

zarzut

uzasadniony brakiem motywów w tym zakresie jest niezasadny.

Ocena zarzutów zgłoszonych w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

wymaga wskazania, że postępowanie wszczęte na podstawie art. 25 u.o.z.p.

i zakończone orzeczeniem wydanym w oparciu o art. 23 lub 24 ustawy ma na celu

kontrolę legalności przyjęcia i przebywania w szpitalu osoby z zaburzeniami

psychicznymi, która nie wyraziła na to zgody. Kontrola ta dotyczy zarówno sposobu

postępowania (art. 23 ust. 2-5, art. 24 ust. 2), jak i przesłanek materialno prawnych

(art. 23 ust. 1, art. 24 ust. 1). Ponieważ orzeczenia wydawane w tym trybie

wkraczają bezpośrednio w sferę wysoko chronionych dóbr osób przyjętych do

szpitala bez ich zgody, przepisy ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, jako

przepisy szczególne, powinny być wykładane ściśle, a naczelną dyrektywą

działania sądów winien być wymóg celowości orzeczenia z punktu widzenia dobra

i interesu osoby, której postępowanie dotyczy (patrz postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 14 lutego 1996 r., II CRN 201/95, nie publ., z dnia 12 lutego

1997 r., II CKU 72/96 OSNC 1997/ 6-7/84, z dnia 27 lutego 2008 r., III CSK 318/07,

nie publ., z dnia 16 kwietnia 2009 r., nie publ.).

Zasadniczym problemem prawnym wymagającym rozstrzygnięcia jest

zagadnienie, czy w wypadku przyjęcia pacjenta do szpitala psychiatrycznego, bez

jego zgody, w trybie nagłym na podstawie art. 23 ust. 1 u.o.z.p., dopuszczalne jest

orzeczenie przez sąd legalności przyjęcia na podstawie art. 24 ustawy. Problem

jest istotny, bowiem inne są przesłanki przyjęcia z obu tych podstaw, inne są

uprawnienia szpitala w stosunku do pacjenta w zależności od podstawy przyjęcia,

a nadto orzeczenie sądu stwierdzające zasadność przyjęcia danej osoby do

szpitala jest tożsame z ustaleniem, że stwierdzono u niej określony stan

psychiczny. Aby mógł być zastosowany art. 23 ust. 1 osoba przyjmowana musi być

osobą chorą psychicznie, jej dotychczasowe zachowanie musi wskazywać na to, że

z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu

innych osób. W stosunku do takiej osoby nie jest ustawowo określony czas pobytu

w szpitalu, a nadto możliwe jest wobec niej stosowanie postępowania leczniczego

określonego w art. 33 ust. 1 - 3 ustawy. Zastosowanie art. 24 ust. 1 uzasadnia fakt,

że dotychczasowe zachowanie danej osoby wskazuje na to, iż z powodu zaburzeń

psychicznych zagraża bezpośrednio swojemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych

osób, a zachodzą wątpliwości, czy jest chora psychicznie. Czas pobytu takiej osoby

w szpitalu nie może przekraczać 10 dni (art. 24 ust. 2) i nie jest możliwe stosowanie

leczenia w oparciu o art. 33 ust. 1-3 (ust.4). Zgodnie z art. 3 pkt 1 ustawy termin

„osoba z zaburzeniami psychicznymi" odnosi się do osoby chorej psychicznie

(wykazującej zaburzenia psychotyczne), osoby upośledzonej oraz do osoby

wykazującej inne zakłócenia czynności psychicznych, które zgodnie ze stanem

wiedzy medycznej zaliczane są do zaburzeń psychicznych, a osoba ta wymaga

świadczeń zdrowotnych lub innych form pomocy i opieki niezbędnych do życia

w środowisku rodzinnym lub społecznym. Osobą z zaburzeniami psychicznymi jest,

zatem zarówno osoba, o której mowa w art. 23 ustawy, jak i w art. 24 ustawy z tym,

że w tym drugim wypadku charakter tych zaburzeń, wobec wątpliwości, czy mogą

być kwalifikowane jako choroba psychiczna, ma ulec wyjaśnieniu w czasie pobytu

w szpitalu. Mieć należy na uwadze, że o przyjęciu do szpitala w obu wypadkach

postanawia

lekarz

wyznaczony

do

tej

czynności

po

zbadaniu

pacjenta

i zasięgnięciu w miarę możliwości opinii drugiego lekarza psychiatry albo

psychologa (art. 23 ust. 2 i art. 24 ust. 3 w zw. z art. 23 ust. 2 u.o.z.p.), a kontrola

przyjęcia następuje w drodze zatwierdzenia przez ordynatora w ciągu 48 godzin od

przyjęcia (art. 23 ust. 4 i art. 24 ust. 3 w zw. z art. 23 ust. 4 u.o.z.p.). Decyzja

zapada zatem w dniu przybycia pacjenta do szpitala, a kontrola przyjęcia w ciągu

najdłużej dwóch dni. To zaś oznacza, że po tak krótkim czasie może być

niemożliwe kategoryczne stwierdzenie, jaki charakter noszą zaburzenia psychiczne

zaobserwowane u pacjenta i dopiero dalsza obserwacja umożliwi ich prawidłowe

zakwalifikowanie i wskazanie prawidłowej podstawy przyjęcia. Przyjąć zatem

należy, że kontrola legalności przyjęcia następuje w odniesieniu do podstawy

przyjęcia wskazanej przez kierownika szpitala w zawiadomieniu, o którym mowa

w art. 23 ust. 4 zd. 2 ustawy, i które musi być skierowane do sądu w ciągu najdłużej

72 godzin od przyjęcia. W sprawie niniejszej zarówno przyjęcie do szpitala na

podstawie art. 23 u.o.z.p., jak i jego zatwierdzenie nastąpiło w dniu 7 grudnia

2009 r., zaś zawiadomienie kierownika szpitala wpłynęło do sądu opiekuńczego

w dniu 8 grudnia 2009 r. , przy czym jako podstawę przyjęcia wskazano art. 24

u.o.z.p. Sąd dokonując kontroli zasadności przyjęcia prawidłowo zatem badał, czy

zostały spełnione przesłanki określone w tym przepisie. Przytoczone przez

skarżącą, w uzasadnieniu zarzutu naruszenia art. 24 ustawy przez jego

nieuprawnione zastosowanie, ustalenie obu sądów, że uczestniczka była zdrowa

psychicznie pozostaje bez znaczenia dla oceny zasadności przyjęcia w tym trybie,

skoro zaistniały przesłanki określone w art. 24 u.o.z.p., a zwłaszcza konieczne było

wyjaśnienie wątpliwości co do stanu psychicznego uczestniczki w kontekście

choroby psychicznej z uwagi na jej stan i zachowanie. Dalsze uzasadnienie zarzutu

zmierza

do

niedopuszczalnego

zakwestionowania

ustaleń

faktycznych

stanowiących podstawę rozstrzygnięcia poprzez wskazanie, że z opinii biegłych nie

wynika, że w dacie przyjęcia uczestniczka swoim zachowaniem bezpośrednio

zagrażała swojemu życiu oraz, by wykazywała zaburzenia psychiczne i by istniała

wątpliwość co do ich genezy. Sądy obu instancji ustaliły, że biegli rozpoznali

uczestniczki zaburzenia zachowania o złożonej etiologii i we wnioskach wskazali,

że jej zachowanie mogło stanowić zagrożenie dla jej życia. Podstawę przyjęcia, że

zachodziły przesłanki z art. 24 ustawy, stanowiły ponadto pozostałe dowody

osobowe, a zwłaszcza zeznania lekarzy przyjmujących uczestniczkę do szpitala.

Wbrew stanowisku skarżącej, zaburzenia zachowania mogą wskazywać na

istnienie zaburzeń psychicznych, a wątpliwości co do ich charakteru mogą

wymagać wyjaśnienia. Nie jest także zasadny zarzut naruszenia art. 24 ustawy

przez jego błędną wykładnię, bowiem skarżący naruszenie to uzasadnia wybiórczo

przytaczając fragment jednego zdania uzasadnienia. Fragment ten, aczkolwiek

istotnie nieprecyzyjnie sformułowany, należy odczytywać w pełnym kontekście

wypowiedzi Sądu Okręgowego, a ta wskazuje na prawidłową wykładnię przesłanek

określonych w art. 24 ustawy.

Wskazać nadto należy, że sprawy unormowane przepisami ustawy

o ochronie zdrowia psychicznego nie są sprawami z zakresu prawa rodzinnego

i opiekuńczego (aczkolwiek są rozpoznawane przez sąd opiekuńczy), a są

sprawami z zakresu prawa osobowego (patrz postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 25 stycznia 2001 r., III CKN 1454/00, OSNC 2001/7 - 8/116, OSP

2002/5/63). Wskazuje na to treść art. 42 ustawy odsyłającego do odpowiedniego

stosowania

przepisów

kodeksu

postępowania

cywilnego

o

postępowaniu

nieprocesowym, ze zmianami wynikającymi z ustawy. Konsekwencją jest

pierwszeństwo przepisów proceduralnych zamieszczonych w ustawie jako

przepisów szczególnych dla spraw unormowanych ustawą i stosowanie jedynie

odpowiednio przepisów kodeksu postępowania cywilnego w części obejmującej

przepisy ogólne o postępowaniu nieprocesowym i o postępowaniu opiekuńczym,

oraz w zakresie przez nie nieunormowanym przepisów o procesie (art. 13 § 2

k.p.c.). Kwestia ta wiąże się ze wskazanym przez skarżącą zagadnieniem

prawnym, dotyczącym procesowego charakteru zawiadomienia kierownika szpitala

(art. 24 ust. 3 w zw. z art. 23 ust. 4). Artykuł 25 ustawy wskazuje podstawy

wszczęcia przez sąd opiekuńczy postępowania dotyczącego przyjęcia danej osoby

do szpitala psychiatrycznego. Zgodnie z ustępem pierwszym tego artykułu

podstawą tą jest zawiadomienie kierownika szpitala, zaś unormowanie zawarte

w ustępie drugim zezwala sądowi opiekuńczemu na rozpoznanie sprawy również

na wniosek tej osoby lub jej przedstawiciela ustawowego, jej małżonka, krewnych

w linii prostej, rodzeństwa bądź osoby sprawującej na nią faktyczną opiekę albo

z urzędu. Konstrukcja zatem artykułu 25 i rozdzielenie podstaw wszczęcia

postępowania wskazuje na to, że zawiadomienie kierownika szpitala jest

samodzielną podstawą wszczęcia postępowania, a ponieważ jest to przepis

szczególny w stosunku do przepisów ogólnych o postępowaniu nieprocesowym

oraz o postępowaniu opiekuńczym, nie będą one miały w tym zakresie

zastosowania.

Tak więc, zawiadomienie to nie stanowi wniosków, o których mowa w art. 25

ust. 2 ustawy i art. 576 k.p.c., nie musi także spełniać wymogów wniosku (art. 511

k.p.c.), jak również nie jest tożsame z zawiadomieniem z art. 572 k.p.c.

W konsekwencji postępowanie wszczęte przez sąd opiekuńczy na podstawie art.

25 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego na

skutek zawiadomienia kierownika szpitala o przyjęciu osoby, o której mowa w art.

23 lub 24 ustawy, nie toczy się na wniosek ani z urzędu, lecz toczy się

z zawiadomienia kierownika szpitala. Sąd opiekuńczy będzie uprawniony do

wszczęcia postępowania z urzędu jedynie w sytuacji, gdy nie otrzyma od żadnego

z podmiotów wymienionych w art. 25 ust. 1 lub 2 zawiadomienia albo wniosku

o wszczęcie postępowania, a poweźmie wiadomość o przyjęciu do szpitala osoby,

o której mowa w art. 23 lub 24 u.o.z.p.

Zważywszy na powyższe, uznając skargę kasacyjną za nieuzasadnioną,

orzeczono jak w punkcie drugim sentencji na podstawie art. 398 14 k.p.c. Wobec

oznaczenia w postanowieniu Sądu Okręgowego postępowania jako toczącego się

z urzędu zamiast jako toczącego się z zawiadomienia Dyrektora Szpitala,

niedokładność ta została sprostowana na podstawie art. 350 § 1 k.p.c. w zw. z art.

39821 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

db