IV CSK 370/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 370/09

POSTANOWIENIE

Dnia 29 kwietnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSA Jan Futro

w sprawie z wniosku J. W.

przy uczestnictwie M. W.

o wpis hipoteki umownej łącznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 kwietnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w B.

z dnia 18 marca 2009 r., sygn. akt II Ca (...),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Ś postanowieniem z dnia 5 stycznia 2009 r. zmienił wpis z

dokonany dnia 4 listopada 2008 r. przez referendarza sądowego w dziale IV ksiąg

wieczystych Kw nr (...) i Kw Nr (...) na rzecz M. W. - hipoteki zwykłej w kwocie 20.000 zł

[w Kw nr (...) do współodpowiedzialności z nieruchomości zapisanej w Kw Nr (...)] w celu

zabezpieczenia spłaty pożyczki udzielonej zgodnie z umową z dnia 7 października 2008

r., wpisując odsetki kapitałowe w kwocie 2,5% w skali miesiąca. W pozostałej części

wniosek oddalił.

Sąd Rejonowy ustalił, że właścicielem rzeczonych nieruchomości jest J. W. W

dniu 7 października 2008 r. M. W. udzielił J. W. pożyczki w kwocie 20.000 zł wraz z

odsetkami w wysokości 2,5% w stosunku miesięcznym, która to pożyczka zostanie

zwrócona w terminie do dnia 7 listopada 2008 r. w wysokości 20.500 złotych, a w

wypadku opóźnienia pożyczkodawcy przysługują od pożyczkobiorcy odsetki umowne za

czas opóźnienia na podstawie art. 481 k.c. w wysokości 15% w skali miesiąca do dnia

całkowitej spłaty. Na dzień udzielania pożyczki stopa kredytu lombardowego wynosiła

7,5% w skali roku, zatem odsetki maksymalne nie mogły wynosić na ten dzień nie więcej

niż 30% w skali roku (art. 359 § 21 k.c.).

W ocenie Sądu Rejonowego, odsetki za czas opóźnienia zostały ustalone w

umowie pożyczki wbrew ustawowemu zakazowi zastrzegania w czynnościach prawnych

odsetek przekraczających wartość stanowiącą odsetki maksymalne, zdefiniowaną jako

czterokrotność stopy kredytu lombardowego NBP (15% x 12 = 180% w skali roku, gdy

odsetki maksymalne wynosiły 30% w skali roku). Zakaz ten dotyczy zastrzegania

wszelkich postaci odsetek, zarówno tzw. kapitałowych, jak i odsetek za opóźnienie. Jego

naruszenie oznacza sprzeczność czynności prawnej (postanowienia o odsetkach) z

ustawą. Nie powoduje jednak nieważności czynności prawnej, ale takie ograniczenie jej

skutków, że dłużnik jest obowiązany do zapłaty odsetek maksymalnych (art. 359 § 2 2

k.c.).

Uczestnik postępowania domagał się w apelacji uchylenia postanowienia i

dokonania wpisu hipoteki zgodnie z wnioskiem, ponieważ nie ma zastosowania art. 359

§ 21 k.c. dotyczący odsetek maksymalnych.

Postanowieniem z dnia 18 marca 2009 r. Sąd Okręgowy w B. zmienił zaskarżone

postanowienie Sądu Rejonowego w punkcie drugim, nakazując wpisanie odsetek za

opóźnienie w wysokości 2,5% w skali miesiąca oraz oddalił wniosek i apelację w

pozostałym zakresie.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, że strony ustaliły

wysokość odsetek za opóźnienie wbrew ustawowemu zakazowi określonemu w art. 359

§ 21 k.c., który dotyczy wszelkich postaci odsetek (w tym kapitałowych i za opóźnienie).

Również orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2003 r. (II CKN 1097/00 OSNC 2004, nr 4, poz. 55) dotyczące odsetek w nadmiernej wysokości odnosi się

zarówno do odsetek kapitałowych, jak i zawyżonych odsetek za opóźnienie. Obniżenie

wysokości odsetek do poziomu dopuszczalnych odsetek maksymalnych następuje z

mocy prawa, bez konieczności dokonywania zmiany umowy przez strony czy składania

oświadczenia przez jedną z nich. Nie było zatem podstaw do pominięcia we wpisie

hipoteki zwykłej odsetek za opóźnienie.

Uczestnik postępowania w skardze kasacyjnej zaskarżył postanowienie Sądu

Okręgowego w całości, zarzucając naruszenie art. 6268 § 2 k.p.c. przez zastosowanie

art. 359 § 22 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 6268 § 2 k.p.c., sąd, rozpoznając wniosek o wpis, bada jedynie

treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi

wieczystej. W postanowieniu z dnia 16 stycznia 2009 r. III CSK 239/08 (niepubl.), Sąd

Najwyższy wyjaśnił, że ocena istnienia podstawy do dokonania wpisu obejmować

powinna zawsze dwie płaszczyzny, płaszczyznę formalną, dotyczącą samego

dokumentu (czynności prawnej materialnej), mających stanowić podstawę wpisu, i

płaszczyznę materialną, obejmującą samo prawo (prawo własności), które ma być

ujawnione w księdze wieczystej. Stosownie do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

15 grudnia 2005 r., V CK 54/05 (OSNC 2006, nr 7-8, poz. 138) sąd wieczystoksięgowy

może odmówić wpisu w księdze wieczystej, gdy istnieje znana mu urzędowo

przeszkoda do jego dokonania. W postanowieniu z dnia 17 lipca 2009 r., IV CSK 36/09

(niepubl.) Sąd Najwyższy podkreślił, że wbrew literalnemu brzmieniu art. 6268 § 2 k.p.c.

przepis ten nie może być rozumiany jako ograniczający rolę sądu w postępowaniu

wieczystoksięgowym

do

realizacji

wyłącznie

funkcji

rejestracyjno-ewidencyjnej.

Określony w nim zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego wyklucza wprawdzie

przeprowadzenie jakichkolwiek własnych dowodów i dokonywania na ich podstawie

własnych ustaleń, co jednak nie stoi na przeszkodzie wyjaśnieniu i sprawdzeniu

poprawności danych, na które powołuje się strona, załączając stosowne dokumenty.

Według postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2009 r., II CSK 4/09

(niepubl.), błędny jest pogląd, iż sąd prowadzący księgi wieczyste, rozpoznając wniosek

o wpis do księgi wieczystej, ogranicza się do badania treści wniosku i dołączonych do

niego dokumentów jedynie pod względem formalnym. Czynność stanowiąca podstawę

wpisu powinna być bowiem zawsze zbadana i oceniona przez sąd pod względem jej

skuteczności materialnej. Podstawę do wydania postanowienia odmawiającego

dokonanie wpisu mogą stanowić okoliczności, które doszły do wiadomości sądu w inny

sposób niż przy badaniu treści wniosku i dołączonych do niego dokumentów bądź które

wynikają z treści księgi wieczystej lub są powszechnie znane. Sąd prowadzący księgi

wieczyste ocenia, czy okoliczności te mają dla wpisu istotne znaczenie i jaką mają moc

dowodową. Jeżeli więc z treści innego wniosku i dołączonych do tego wniosku

dokumentów sąd poweźmie wiadomość uzasadniającą odmowę dokonania wpisu z

wniosku rozpoznawanego, to powinien wydać postanowienie odmawiające jego

dokonania. Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2008 r., II

CSK 115/08 (niepubl.), czynność prawna stanowiąca podstawę wpisu powinna być

badana przez sąd nie tylko pod względem formalnym, ale także pod względem jej

skuteczności materialnej. To oznacza, że sąd wieczystoksięgowy zawsze bada, czy

mająca stanowić podstawę wpisu czynność prawna jest zgodna z bezwzględnie

obowiązującymi przepisami i w razie stwierdzenia takiej niezgodności, tzn. nieważności

czynności (art. 58 § 2 k.c.), oddali wniosek (odmiennie jednak postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 10 stycznia 2008 r., IV CSK 331/07, niepubl., co do braku

możliwości dokonywania ustaleń istotnych dla zastosowania art. 58 § 3 k.c.). Podobny

pogląd wypowiedział Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 lutego 2005 r., V CK

409/04 (niepubl.), według którego nie można dokonywać wpisu w sposób niejako

automatyczny, na podstawie jedynie formalnego sprawdzenia dokumentów, mających

stanowić podstawę wpisu, lecz należy umożliwić badanie przez sąd wieczystoksięgowy,

czy skutki decyzji, mającej być podstawą wpisu do księgi wieczystej, nie naruszają w

sposób rażący obowiązujących ustaw.

Sąd Najwyższy w niniejszym składzie, podzielając przedstawione wyżej

stanowisko dotyczące wykładni art. 628 § 2 k.p.c., jest zdania, że kognicja sądu

wieczystoksięgowego obejmuje badanie wniosku o wpis hipoteki również z punktu

widzenia jego zgodności z art. 359 § 22 k.c. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli wysokość

odsetek

wynikających

z

czynności

prawnej

przekracza

wysokość

odsetek

maksymalnych, należą się odsetki maksymalne. Rozważany przepis, który łącznie z

przepisami art. 359 § 21 i 23 k.c. reguluje zakaz lichwy, ma charakter bezwzględnie

obowiązujący. Oczywiście zatem wnioskodawca nie może wymagać od sądu

wieczystoksięgowego, aby ten dokonał wpisu w księdze wieczystej na podstawie

czynności prawnej naruszającej dyspozycję art. 359 § 22 k.c.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł

jak w sentencji.