Supreme Court dismisses appeal; bankruptcy liquidation of debtor does not extinguish mortgage on third-party property.

Sygn. akt IV CSK 369/11

POSTANOWIENIE

Dnia 10 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z wniosku A. Spółki Akcyjnej w L.

przy uczestnictwie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W.

i S. E. P. Spółki Akcyjnej w O.

o wykreślenie hipotek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 23 marca 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wnioskodawczyni A. S.A. w L. wniosła o wykreślenie w księdze wieczystej

nr […] hipotek przymusowych zwykłych na kwoty: 32.044,95 zł, 32.266,40 zł,

31.503,49 zł, 32.473,01 zł oraz 72.224,81 zł, uzasadniając wniosek tym, że

wygasły wierzytelności zabezpieczone hipotekami na skutek wykreślenia z rejestru

dłużnika głównego (A. Chłodnia w L. S.A. w L.) po ukończeniu w stosunku do niego

upadłości likwidacyjnej i braku sukcesji tych wierzytelności.

Postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2010 r., referendarz sądowy oddalił

wniosek, a Sąd Rejonowy, postanowieniem z dnia 23 grudnia 2010 r., oddalił

skargę wnioskodawczyni na orzeczenie referendarza sądowego.

Sąd Okręgowy, postanowieniem z dnia 23 marca 2011 r., oddalił apelację

wnioskodawczyni wniesioną od postanowienia Sądu Rejonowego. Uznał za

prawidłowe stanowisko Sądu pierwszej instancji, że wnioskodawczyni nie wykazała

odpowiednimi dokumentami, że doszło do wygaśnięcia hipotek przymusowych,

których dotyczył wniosek. Z art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm., dalej:

„u.k.w.h.”) wynika, że cechą hipoteki, jest jej skuteczność wobec każdoczesnego

właściciela nieruchomości. Dla wierzyciela hipotecznego nie mają znaczenia

zmiany we własności obciążonej nieruchomości, gdyż każdy kolejny właściciel

staje się ipso iure dłużnikiem hipotecznym. Ponadto zakres kognicji sądu w

postępowaniu wieczystoksięgowym, określony w art. 626 8 § 1 i § 2 k.p.c., jest

ograniczony do badania treści i formy wniosku, dołączonych do wniosku

dokumentów oraz treści księgi wieczystej. Artykuł 65 ust. 1 u.k.w.h. wraz z art. 94

ust. 1, art. 31 ust. 1 i 2, art. 10 u.k.w.h. oraz przepisami o postępowaniu, zwłaszcza

art. 6262 § 3 i 5, art. 6268 § 1 i 2 k.p.c., tworzą konstrukcję prawną nadającą

rzeczywistą wartość zabezpieczeniu hipotecznemu. Ograniczona kognicja sądu

wieczystoksięgowego

pozwala

uniknąć

uwikłania

postępowania

o

wpis

w rozstrzyganie sporów o istnienie prawa wpisanego lub podlegającego wpisowi.

Z tego też względu na wnioskodawczyni domagającej się wykreślenia hipoteki

spoczywa ciężar wykazania, odpowiednimi w rozumieniu art. 31 u.k.w.h.

dokumentami, wygaśnięcia wierzytelności, dla której zabezpieczenia hipoteka

została ustanowiona. Spór co do istnienia wierzytelności hipotecznej i wygaśnięcia

hipoteki wyłączony jest z kognicji sądu wieczystoksięgowego. W takim przypadku

dłużnikowi służy przewidziane w art. 10 u.k.w.h. powództwo o uzgodnienie treści

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Co do zasady, dokumentem, o jakim mowa w art. 626 8 § 2 k.p.c., jest także

odpis z rejestru przedsiębiorców, oparty na orzeczeniu sądowym, a ponadto

zawierający potwierdzenie stanu prawnego w odniesieniu do określonego

przedsiębiorcy. Jest to dokument urzędowy, a zatem stanowi dowód tego co

zostało w nim zaświadczone, a dane wpisane do rejestru korzystają z domniemania

prawdziwości (art. 17 ust. 1 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym).

Zaświadczenie o wykreśleniu dłużnika z rejestru nie stanowi jednak dokumentu

mogącego stanowić podstawę wniosku, według art. 31 ust. 2 u.k.w.h.,

o wykreślenie hipoteki, gdyż nie można przyjąć, aby poświadczało ono nie tylko

stan prawny w postaci wykreślenia dłużnika z rejestru, ale również fakt wygaśnięcia

wierzytelności wobec tego dłużnika zabezpieczonej hipoteką na stanowiącej dotąd

jego własność nieruchomości. Byt dłużnika osobistego nie musi z zasady wpływać

na istnienie hipoteki i na tym zasadza się istota zabezpieczenia wierzyciela, który

nawet w razie zakończenia postępowania upadłościowego obejmującego likwidację

majątku upadłego - skutkującego w przypadku spółki kapitałowej wykreśleniem

z rejestru przedsiębiorców - może dochodzić zaspokojenia z przedmiotu

zabezpieczenia.

Wykreślenie z rejestru jest konsekwencją ustania bytu spółki kapitałowej

wskutek przeprowadzenia postępowania upadłościowego obejmującego likwidację

majątku upadłego, jednak w praktyce może mieć miejsce sytuacja, iż nie dojdzie do

faktycznego spieniężenia całego majątku upadłego i zaspokojenia wierzytelności

zabezpieczonych hipotecznie w drodze podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży

nieruchomości

obciążonej.

Wprawdzie

sprzedaż

nieruchomości

w

toku

postępowania upadłościowego powoduje wygaśnięcie praw, w miejsce których

uprawniony nabywa prawo do zaspokojenia wartości wygasłego prawa z ceny

uzyskanej

ze

sprzedaży

obciążonej

nieruchomości,

jednak

podstawą

do

wykreślenia praw, które wygasły na skutek sprzedaży, jest prawomocny plan

podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości obciążonej (art. 313 ustawy

z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze, jedn. tekst: Dz.U. z 2009

r. Nr 175, poz. 1361 ze zm., dalej: „u.p.u.n.”). O zajściu tych okoliczności nie może

świadczyć samo wykreślenie z rejestru przedsiębiorców dłużnika. Ustalenia w tym

zakresie

wymagałyby

wyjścia

ponad

zakres

kognicji

ograniczony

treścią

dokumentu. Wykreślenie hipoteki na tej podstawie, że zabezpieczona nią

wierzytelność już wygasła, może nastąpić dopiero po wykonaniu planu podziału

sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości i zaspokojeniu wierzyciela, o czym

dokument dołączony do wniosku nie stanowi.

Od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

skargę

kasacyjną

wniosła

wnioskodawczyni, która zaskarżyła je w całości. W ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 94 w zw. z art. 65 u.k.w.h., art. 353 § 1 k.c.

i art. 477 § 1 zd. 1 k.s.h. poprzez błędne uznanie, że niebyt dłużnika osobistego,

który został na wniosek syndyka wykreślony z rejestru przedsiębiorców po

ukończeniu postępowania upadłościowego obejmującego likwidację jego majątku,

w kontekście braku jakiejkolwiek sukcesji prawnej jego zobowiązań, nie oznacza

wygaśnięcia jego zobowiązania pieniężnego zabezpieczonego hipotecznie pomimo

braku jednej ze stron stosunku zobowiązaniowego, a przez to nie oznacza również

wygaśnięcia akcesoryjnej w stosunku do tego zobowiązań hipoteki. W ramach

drugiej podstawy kasacyjnej zarzucono naruszenie:

- art. 6268 § 2 w zw. z art. 31 ust. 2 u.k.w.h. poprzez nieuprawnione

zawężenie swojej kognicji w odniesieniu do dokumentu urzędowego

w postaci oryginału zaświadczenia wydanego przez Sąd Rejonowy Wydział

Gospodarczy KRS z dnia 12 kwietnia 2010 r. zgłoszonego na okoliczność

nieistnienia hipotek, o wykreślenie których wnioskowano jedynie do literalnej

treści tego dokumentu i nieuwzględnienia wszelkich skutków prawnych w

nim wykazanych;

- art. 6268 § 2 w zw. z art. 10 u.k.w.h. poprzez oddalenie apelacji

wnioskodawcy z uwagi na

błędne przyjęcie,

że

sprawa

nie

jest

rozpoznawaną w postępowaniu nieprocesowym z uwagi na rzekome

istnienie sporu o istnienie prawa wpisanego w księdze wieczystej;

- art. 6268 § 2 k.p.c. poprzez nieuprawnione wykluczenie poza zakres

kognicji sądu wieczystoksięgowego faktów znanych Sądowi z urzędu, tj.

faktów wynikających z akt wieczystoksięgowych prowadzonych dla księgi

wieczystej nr […], a mianowicie informacji o tożsamości podmiotu będącego

dłużnikiem

głównym

wierzytelności

zabezpieczonych

hipotecznie

z

podmiotem wykreślonym na skutek ukończenia upadłości likwidacyjnej;

- art. 313 ust. 2 u.p.u.n. w zw. z art. 626 8 § 2 k.p.c. i art. 31 ust. 2 u.k.w.h.

poprzez niewłaściwe jego zastosowanie na skutek przyjęcia, że przepis ten

ma również zastosowanie do stanów faktycznych tożsamych ze stanem

faktycznym niniejszej sprawy, a mianowicie takich, w których nieruchomość

obciążona nigdy nie była przedmiotem sprzedaży w postępowaniu

upadłościowym dotyczącym dłużnika osobistego, co jednoznacznie wynika

z wpisów w dziale II treści księgi wieczystej;

- art. 100 u.k.w.h. poprzez błędną jego wykładnię polegającą na

nieprawidłowym założeniu, że w oparciu o ten przepis do wykreślenia

hipoteki w postępowaniu nieprocesowym zawsze konieczna jest aktywność

wierzyciela, nawet wówczas, gdy w oparciu o dany stan faktyczny aktywny

udział wierzyciela może być zbędny, gdyż wygaśnięcie hipoteki nie wynika

z czynności prawnej dokonanej pomiędzy dłużnikiem a wierzycielem

(np. odnowienia), lub z czynności faktycznej (np. zapłaty), lecz z czynności

pozostającej poza kontrolą wierzyciela, na którą nie ma on wpływu ani też

nie jest w wyłącznym posiadaniu stosownego dowodu.

Wnioskodawczyni

wniosła

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia

i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez uwzględnienie wniosku w całości,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarówno w piśmiennictwie prawniczym, jak również w orzecznictwie sądów

przyjmuje się istnienie zasady akcesoryjności hipoteki, która, mimo że nie została

wprost wyartykułowana w przepisach u.k.w.h., wynika z treści poszczególnych

przepisów tej ustawy. Według tej zasady, powstanie, wykonywanie, przeniesienie

i wygaśnięcie hipoteki zależy od wierzytelności, którą hipoteka zabezpieczenia.

W szczególności z art. 65 ust. 1 u.k.w.h. (w brzmieniu obowiązującym przed dniem

20 lutego 2011 r.) wynika, że nieruchomość może zostać obciążona prawem,

na mocy którego wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez

względu na to czyją stała się własnością z pierwszeństwem przed wierzycielami

osobistymi (hipoteka) w celu zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności. Przejawem

akcesoryjności hipoteki są także przepisy zawarte w art. 71 (dotyczący

domniemania wynikającego z wpisu hipoteki) oraz w art. 73 (dotyczący zarzutów

przysługujących

dłużnikowi

niebędącemu

dłużnikiem

osobistym).

Zgodnie

natomiast z art. 79 u.k.w.h. (w brzmieniu obowiązującym przed dniem 20 lutego

2011 r.), wierzytelność zabezpieczona hipoteką nie może być przeniesienia bez

hipoteki, chyba że ustawa stanowi inaczej. Przejawem akcesoryjności hipoteki jest

także regulacja zawarta w art. 94 u.k.w.h. (w brzmieniu obowiązującym przed

dniem przed dniem 20 lutego 2011 r.), według którego wygaśnięcie wierzytelności

zabezpieczonej hipoteką pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki, chyba że przepis

szczególny stanowi inaczej. Zdaniem wnioskodawcy, na skutek wykreślenia

upadłego będącego zarazem dłużnikiem osobistym, wygasa wobec niego

wierzytelność, a w konsekwencji, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 94 u.k.w.h.,

wygasa również hipoteka zabezpieczająca tę wierzytelność na nieruchomości

osoby trzeciej.

Należy podzielić zarzut dotyczący błędnego zastosowania przez Sąd

Okręgowy art. 313 ust. 2 u.p.u.n. w zw. z art. 626 8 § 2 k.p.c. i art. 31 ust. 2 u.k.w.h.,

do ustalonego stanu faktycznego. Zgodnie z art. 313 ust. 2 u.p.u.n., sprzedaż

nieruchomości dokonana w postępowaniu upadłościowym powoduje wygaśnięcie

praw oraz praw i roszczeń osobistych ujawnionych przez wpis do księgi wieczystej

lub nieujawnionych w ten sposób, lecz zgłoszonych sędziemu-komisarzowi

w terminie określonym w art. 51 ust. 1 pkt 5 u.p.u.n. W miejsce prawa, które

wygasło, uprawniony nabywa prawo do zaspokojenia wartości wygasłego prawa

z ceny uzyskanej ze sprzedaży obciążonej nieruchomości. Skutek ten powstaje

z chwilą zawarcia umowy sprzedaży. Podstawą do wykreślenia praw, które wygasły

na skutek sprzedaży, jest prawomocny plan podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży

nieruchomości obciążonej. Podstawą wykreślenia hipoteki jest umowa sprzedaży

nieruchomości. Rozpoznany wniosek dotyczył wykreślenia hipotek obciążających

nieruchomość, niestanowiącą obecnie własności upadłego – A. Chłodnia w L. S.A.

w L. (będącego dłużnikiem osobistym wierzytelności zabezpieczonych hipotekami

przymusowymi), lecz własność osoby trzeciej – wnioskodawczyni, co wynika z

treści wpisu w dziale II księgi wieczystej (por. zawiadomienie o wpisie z dnia 24

listopada 2008 r. – k. 1194 akt księgi wieczystej), a nie zostało jasno

wyartykułowane w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Z tej przyczyny dla

oceny zasadności wniosku o wykreślenie hipotek zabezpieczających wierzytelność

wobec upadłego dłużnika, obciążających nieruchomość osoby trzeciej, która nie

była przedmiotem sprzedaży w postępowaniu upadłościowym dotyczącym dłużnika

osobistego, nie miał zastosowanie art. 313 ust. 2 u.p.u.n. Bezprzedmiotowa była

więc ocena zasadności wniosku o wykreślenie hipotek obciążających nieruchomość

wnioskodawczyni poprzez pryzmat regulacji zawartej w art. 313 ust. 2 u.p.u.n.,

skoro przepis ten nie określa wpływu zakończenia postępowania upadłościowego

na hipoteki zabezpieczające wierzytelności wobec upadłego (jako dłużnika

osobistego) obciążające nieruchomości osób trzecich (dłużników rzeczowych).

Zgodnie z art. 100 u.k.w.h., w razie wygaśnięcia hipoteki wierzyciel

obowiązany jest dokonać wszelkich czynności umożliwiających wykreślenie

hipoteki z księgi wieczystej. Przedsięwzięcie przez wierzyciela czynności, o których

mowa w tym przepisie nie będzie konieczne wówczas, gdy skutek w postaci

wygaśnięcia wierzytelności zabezpieczonej hipoteką

– a w konsekwencji

wygaśnięcie hipoteki – czy też nawet wygaśnięcie hipoteki bez względu na

wygaśnięcie zabezpieczonej wierzytelności, będzie wynikał ze zdarzenia prawnego,

z którym bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa wiążą skutek w postaci

wygaśnięcia zabezpieczonych hipoteką wierzytelności lub wprost skutek w postaci

wygaśnięcia hipoteki (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

8 marca 2007 r., III CSK 347/06, OSNC-ZD 2008, nr A, poz. 21). W takim

przypadku, podstawę wniosku o wykreślenie hipoteki mógłby stanowić, zgodnie

z art. 31 ust. 2 u.k.w.h., odpowiedni dokument wykazujący zaistnienie tego

zdarzenia prawnego, w konsekwencji niezgodność ujawnionego w księdze

wieczystej stanu prawnego (dotyczącego wpisu hipoteki) z rzeczywistym stanem

prawnym. Nie jest tak – jak zasadnie przyjęły Sądy obu instancji - w przypadku

wykreślenia spółki akcyjnej z Krajowego Rejestru Sądowego w następstwie

przeprowadzenia postępowania upadłościowego typu likwidacyjnego, gdyż żaden

z przepisów prawa nie stanowi o wygaśnięciu wierzytelności w stosunku do

dłużnika – spółki akcyjnej, czy też szerzej osoby prawnej, w razie jej wykreślenia

z rejestru. Takiego skutku prawnego, wbrew zarzutowi skargi kasacyjnej, nie

można również wyprowadzić z analizy przepisów prawnych dotyczących likwidacji

osoby prawnej.

Art. 94 u.k.w.h. nie określa, kiedy wierzytelność wygasa. Również

w przepisach o zobowiązaniach, zawartych w kodeksie cywilnym, nie ma przepisu

o charakterze ogólnym, który wyjaśniałby, co należy rozumieć przez pojęcie

wygaśnięcia wierzytelności. Jedynie w poszczególnych przepisach, odnoszących

się do konkretnych instytucji prawnych, mowa jest o „wygaśnięciu zobowiązania”,

bądź „wygaśnięciu długu” (por. art. 3651, art. 367, art. 453, art. 475, art. 508 k.c.).

Zarówno w orzecznictwie, jak również w piśmiennictwie przyjmuje się jednolicie, że

do wygaśnięcia wierzytelności dochodzi również na skutek zdarzeń faktycznych

i prawnych, z którymi żaden przepis nie wiąże wprost wyartykułowanego skutku w

postaci wygaśnięcia wierzytelności, czy też skutku określonego jako „wygaśnięcia

zobowiązania” bądź „wygaśnięcia długu”. Przykładem tego może być spełnienie

świadczenia przez dłużnika zgodnie z treścią zobowiązania, dokonanie potrącenia,

ważne złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego, odnowienie,

(w tych sytuacjach następuje zaspokojenie interesu prawnego wierzyciela), jak

również odstąpienie od umowy, rozwiązanie umowy przez sąd, śmierć dłużnika,

który zobowiązał się do świadczenia, którego spełnienie zależało od osobistych

przymiotów

zaspokojenia

dłużnika,

interesu

itp.

(w

tych

prawnego

sytuacjach

wierzytelność

wygasa

wierzyciela).

Uwzględniając

bez

powyższe,

zdefiniowanie warunków „wygaśnięcia wierzytelności”, w celu oceny, czy obejmuje

ono sytuację spowodowaną prawomocnym wykreśleniem z rejestru dłużnika

osobistego,

może

nastąpić

jedynie

poprzez

próbę

uogólnienia

przyczyn,

wynikających z podanych wyżej sytuacji, które bezspornie - w świetle wypowiedzi

orzecznictwa i nauki prawa - prowadzą do wygaśnięcia wierzytelności. Nie ulega

wątpliwości, że wygaśnięcie wierzytelności nastąpi wówczas, gdy następuje

zaspokojenie

interesu

prawnego

wierzyciela

zarówno

poprzez

spełnienie

świadczenia, potrącenie, jak również poprzez surogaty świadczenia (zapłatę

odszkodowania). Natomiast w sytuacjach, gdy nie dochodzi do zaspokojenia

interesu wierzyciela wygaśnięcie wierzytelności ma miejsce wówczas, gdy

następuje zniesienie stosunku obligacyjnego w związku z czym nie można przyjąć,

aby nadal istniała wierzytelność w dotychczasowej treści. Z powołanych wyżej

przykładów wynika także, iż wygaśnięcie wierzytelności nie następuje wówczas,

gdy brak zaspokojenia interesu wierzyciela wynikającego z treści zobowiązania jest

następstwem jedynie braku możliwości skutecznego przymusowego dochodzenia,

czy egzekucji świadczenia.

Konfrontacja tego wniosku z poszczególnymi regulacjami prawnymi

związanymi z postępowaniami likwidacyjnymi osób prawnych potwierdza, że

ustawodawca nie utożsamia wygaśnięcia zobowiązania, a w konsekwencji,

wygaśnięcia wynikających z niego wierzytelności, z ustaniem bytu prawnego

dłużnika, będącego osobą prawną. Zgodnie z art. 35 k.c., powstanie ustrój i ustanie

osób prawnych określają właściwe przepisy. W odniesieniu do spółki akcyjnej, tj.

takiej, która była dłużnikiem osobistym wierzytelności zabezpieczonych hipotekami,

których dotyczył wniosek o wykreślenie, jak stanowi art. 477 § 1 k.s.h., jej

rozwiązanie następuje po zakończeniu postępowania upadłościowego, z chwilą

wykreślenia z rejestru. W orzecznictwie sądów brak jest jednolitości stanowiska

odnośnie do zagadnienia, czy na skutek wykreślenia z rejestru sądowego osoby

prawnej (w następstwie przeprowadzenia postępowania likwidacyjnego albo

postępowania

upadłościowego

o

charakterze

likwidacyjnym)

wygasają

wierzytelności wobec tego podmiotu w sytuacji, gdy żaden z przepisów nie

przewiduje sukcesji prawnej po wykreślonej osobie prawnej. Prezentowany jest

pogląd, zgodny ze stanowiskiem wnioskodawczyni, oparty na konstrukcji prawnej

zobowiązania, że skoro nie ma dłużnika, jako jednej ze stron stosunku prawnego

(zobowiązania) łączącego wierzyciela i dłużnika, to tym samym przestaje istnieć

wierzytelność, której treścią jest określone uprawnienie do żądania określonego

zachowania (czynnego bądź biernego) przez dłużnika. Podobnie, jak powstanie

osoby prawnej ma swe źródło w określonej czynności (zazwyczaj rejestracji),

z którą przepisy ustawy wiążą powstanie osoby prawnej, tak samo ustanie bytu

prawnego osoby prawnej wiąże się z konstytutywną czynnością organu

państwowego o wykreśleniu danego podmiotu z odpowiedniego rejestru.

Taki kierunek wykładni znalazł odzwierciedlenie w wyrokach Sądu Najwyższego:

z dnia 7 października 2008 r., III CSK 112/2008 (Lex Polonica nr 1955485) oraz

z dnia 5 listopada 2008 r., I CSK 204/08 (Lex nr 484664), w których przyjęto, że

skoro wierzytelność to określona sytuacja prawna wobec oznaczonego dłużnika,

a dług to określona powinność zachowania dłużnika wobec wierzyciela, to nie może

istnieć dalej zobowiązanie w sytuacji utraty bytu prawnego przez jedną ze stron

zobowiązania i braku następstwa prawnego tej strony. Argumentem za takim

stanowiskiem jest konstrukcja zobowiązania jako stosunku prawnego łączącego

wierzyciela i dłużnika w powiązaniu z zasadą, że wykreślenie osoby prawnej

z rejestru sądowego ma charakter konstytutywny. Zatem, z chwilą wykreślenia

osoby prawnej z rejestru sądowego przestają istnieć prawa i obowiązki tej osoby

prawnej wynikające ze stosunków obligacyjnych. Z tą chwilą traci ona osobowość

prawną, a tym samym zdolność prawną. Ułomnością tego stanowiska jest jednak

to, że skutek w postaci wygaśnięcia wierzytelności jest wyprowadzany jedynie

z konstrukcji zobowiązania, którego istotę odzwierciedla art. 353 § 1 k.c., a więc nie

wynika wprost z treści obowiązujących przepisów. Stanowisko to znacznie osłabia

ochronę wierzycieli osób prawnych, gdyż wygaśnięcie wierzytelności w stosunku do

tych podmiotów prowadziłoby także do wygaśnięcia akcesoryjnych praw, w tym

więc zabezpieczeń na mieniu osób trzecich, zależnych od istnienia zabezpieczonej

wierzytelności. Należy mieć także na uwadze, że postępowania likwidacyjne wobec

osób prawnych, w tym prowadzone w ramach postępowania upadłościowego, mają

na celu nie tylko zaspokojenie wierzycieli likwidowanej osoby prawnej, ale także

usunięcie z obrotu osób prawnych niezdolnych do dalszego w nim funkcjonowania.

Ten, praktyczny, aspekt stanowił uzasadnienie w orzecznictwie Sądu Najwyższego

dla przyjęcia możliwości wykreślenia likwidowanej osoby prawnej z właściwego

rejestru, mimo stwierdzenia, że w toku postępowania likwidacyjnego nie doszło do

zaspokojenia

wszystkich

wierzycieli

likwidowanej

osoby

prawnej

(por. postanowienie Sądu Najwyższego: z dnia 18 grudnia 1996 r., I CKN 20/96,

OSNC 1997, nr 5, poz. 53, z dnia 8 stycznia 2002 r., I CKN 752/99, OSNC 2002, nr

10, poz. 130, z dnia 5 grudnia 2003 r., IV CK 256/02, Lex nr 134088). Także

w postanowieniu z dnia 27 czerwca 1995 r., III CRN 28/95 (OSNC 1995, nr 11, poz.

165) Sąd Najwyższy przyjął, że niezaspokojenie wierzycieli i niezabezpieczenie ich

wierzytelności nie stanowi przeszkody do likwidacji przedsiębiorstwa i wykreślenia

go z rejestru (art. 18 lit. a ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r.

o przedsiębiorstwach państwowych - jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze

zm.), jeżeli majątek tego przedsiębiorstwa nie wystarcza na zaspokojenie jego

wierzycieli. W uzasadnieniu tego orzeczenia podkreślił, że uzależnienie likwidacji

przedsiębiorstwa państwowego od zaspokojenia lub zabezpieczenia wierzytelności

w razie braku majątku pozwalającego na to powodowałoby, że nie mogłoby w ogóle

dojść do likwidacji przedsiębiorstwa. Wzgląd na ochronę niezaspokojonych

wierzycieli

osoby

zabezpieczenia

prawnej,

swoich

którzy

wierzytelności,

mogliby

posiadać

niezrealizowane

musiałby

stanowić

przeszkodę

do

wykreślenia z rejestru likwidowanych osób prawnych. Wreszcie zdarzają się

sytuacje, gdy po wykreśleniu z rejestru osoby prawnej okazuje się, że pozostał po

niej majątek. W takim przypadku, nieuregulowanym przepisami prawa, przyjęto

w uchwale z dnia 24 stycznia 2007 r., III CZP 143/06 (OSNC 2007, nr 11, poz.

166), że jeżeli po wykreśleniu z rejestru spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

okaże się, że pozostała po niej część majątku nieobjęta likwidacją, dopuszczalne

jest ustanowienie likwidatora w celu dokończenia likwidacji. Wydaje się, że

wówczas byłaby możliwość uregulowania niezaspokojonych wierzycieli, co jest

jednym z celów każdego postępowania likwidacyjnego. W uzasadnieniu tej uchwały

Sąd Najwyższy nie podzielił wyrażanego w doktrynie poglądu, iż wykreślenie spółki

z rejestru nie niweczy jej bytu prawnego, gdyż spółka istnieje dopóki, dopóty istnieje

jej majątek, co podważa zasadę konstrukcyjną Krajowego Rejestru Sądowego, jaką

jest domniemanie prawdziwości danych, które są w nim wpisane. Ponadto

stanowisko to pozostaje w sprzeczności z jednolitym stanowiskiem Sądu

Najwyższego o konstytutywnym charakterze prawomocnego wykreślenia spółki

z rejestru, co znalazło wyraz m.in. w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 15 marca 1991 r., III CZP 13/91.

W orzecznictwie jest również reprezentowany pogląd zakładający istnienie

wierzytelności niezależne od bytu prawnego dłużnika. W postanowieniu z dnia

20 września 2007 r., II CSK 240/07 (Lex nr 487505) Sąd Najwyższy przyjął, że „nie

zasługuje na aprobatę pogląd, że wykreślenie spółki z o.o. prowadziłoby do

zwolnienia jej z zobowiązań, bez potrzeby zaspokojenia wierzycieli. Gdyby

zaspokojenie wierzycieli traktować jako warunek zakończenia likwidacji, a tym

samym negatywną przesłankę wykreślenie spółki z rejestru, to oznaczałoby to

utrzymywanie

jej

bytu,

mimo

całkowitej

utraty

zdolności

uczestniczenia

w działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku jakichkolwiek perspektyw co

do możliwości wywiązania się z zobowiązań. W samym istnieniu spółki nie można

upatrywać możliwości zaspokojenia wierzycieli.” Innymi słowy, utratę bytu

prawnego spółki z o.o., Sąd Najwyższy powiązał z utratą możliwości zaspokojenia

wierzycieli, nie zaś ze zwolnieniem tej spółki z jej zobowiązań. Stanowisko

zakładające istnienie wierzytelności mimo wykreślenia z rejestru spółki z o.o.

zostało również przyjęte w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia

6 kwietnia 2006 r., I ACa 1116/05 (Apel. Warszawa 2007, nr 2, poz. 14).

Ten kierunek

wykładni

w sytuacjach,

gdy

niewątpliwie

wierzytelność

chroni

posiada

wierzycieli,

w

zabezpieczenia

szczególności

albo,

gdy

po

przeprowadzeniu postępowania likwidacyjnego i wykreśleniu danej osoby prawnej

z rejestru okaże się, że pozostał majątek po tej osobie prawnej, z którego możliwe

jest zaspokojenie chociażby częściowe wierzycieli wykreślonego z rejestru dłużnika

- osoby prawnej. Należy także dostrzec, że niekiedy ustawodawca zakłada istnienie

zobowiązań mimo ustania bytu prawnego dłużnika. Na gruncie przepisów u.p.u.n.,

dotyczy to chociażby zobowiązań zawierających warunek zawieszający. Zgodnie

z art. 356 ust. 2 u.p.u.n., sumę wydzieloną na zaspokojenie wierzytelności, której

zapłata zależy od warunku zawieszającego, wydaje się wierzycielowi, jeżeli

udowodni, że warunek się ziścił; w przeciwnym razie sumę składa się do depozytu

sądowego. Według natomiast z art. 360 u.p.u.n., m.in. po zakończeniu

postępowania upadłościowego sumy zatrzymane w depozycie, o ile nie przypadną

osobie wskazanej w planie podziału, wydaje się upadłemu na jego wniosek.

Oczywiście, ostatnia część przepisu nie odnosi się do upadłego będącego osobą

prawną, który na mocy właściwych przepisów zawartych poza u.p.u.n., zostaje

wykreślony z rejestru w następstwie zakończenia postępowania upadłościowego.

Jednakże z powołanych wyżej przepisów wynika, że także po zakończeniu

postępowania upadłościowego wobec osób prawnych – którego skutkiem, według

właściwych przepisów ustrojowych, jest ich wykreślenie z rejestru - ustawodawca

nie wyklucza istnienia wierzytelności warunkowych, ze stosunków obligacyjnych,

których stroną był upadły. Wprawdzie ważne złożenie do depozytu sądowego,

zgodnie z art. 470 k.c., ma takie same skutki jak spełnienie świadczenia (prowadzi

więc do wygaśnięcia zobowiązania), to jednak oczekiwanie, także po zakończeniu

postępowania upadłościowego (nawet więc po wykreśleniu upadłego z rejestru) na

ziszczenie się warunku wskazuje, że wywołuje skutki prawne dotychczasowa treść

stosunku zobowiązaniowego łączącego wierzyciela oraz upadłego jako dłużnika,

którego elementem jest warunek zawieszający. Podobne regulacje prawne dotyczą

także

postępowań

likwidacyjnych

dotyczących

spółek

z

ograniczoną

odpowiedzialnością oraz spółek akcyjnych. Sumy potrzebne m.in. na zaspokojenie

wierzytelności niewymagalnych, jak również znanych spółce wierzycieli, którzy się

nie zgłosili, składa się w depozycie sądowym (por. art. 285 i 473 k.s.h.). Podobnie

stanowi art. 18a ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach

państwowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze zm.), według którego

likwidacja przedsiębiorstwa państwowego polega na zadysponowaniu jego

składnikami materialnymi i niematerialnymi, o których mowa w art. 55 1 k.c.,

i wykreśleniu przedsiębiorstwa państwowego z Krajowego Rejestru Sądowego, po

zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wierzycieli. Z przepisu tego wynika, że

wykreślenie z rejestru przedsiębiorstwa państwowego może nastąpić przed

zaspokojeniem wierzycieli tej osoby prawnej, pod warunkiem ich zabezpieczenia.

Oznacza to, że wierzytelności te utrzymują się także po ustaniu bytu prawnego

przedsiębiorstwa państwowego. Również art. 127 ustawy z dnia 16 września 1982

r. Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.)

przewiduje możliwość wykreślenia spółdzielni z Krajowego Rejestru Sądowego

w razie złożenia do depozytu sądowego kwot na zabezpieczenie należności

niewymagalnych.

Uwzględniając

powyższe

regulacje

prawne,

jak

również

wcześniej

poczynione uwagi dotyczące sytuacji, w których dochodzi do wygaśnięcia

wierzytelności, wierzytelność, której dłużnikiem osobistym jest osoba prawna, nie

wygasa z chwilą wykreślenia dłużnika z rejestru na skutek zakończenia

postępowania upadłościowego, jeżeli charakter tej wierzytelności jest tego rodzaju,

że możliwe jest jej zaspokojenie z substratu majątkowego pozostałego po osobie

prawnej np. w razie złożenia odpowiednich kwot do depozytu sądowego, czy też

z zabezpieczeń tej wierzytelności na przedmiotach majątkowych osób trzecich. W

takich przypadkach likwidacja osoby prawnej prowadzi do powstania sytuacji

prawnej podobnej w skutkach do tej, która jest określana mianem „zobowiązania

naturalnego albo niezupełnego”, tj. zobowiązania, z którego wynika wprawdzie

wierzytelność, która jednak nie może być dochodzona w drodze zastosowania

przymusu państwowego. Konstrukcja prawna zobowiązania wymaga istnienia

dłużnika, jako podmiotu, który jest zobowiązany do spełnienia określonego

świadczenia. Z chwilą jednak powstania określonej wierzytelności, z perspektywy

wierzyciela, istotne jest, czy istnieje substrat majątkowy, z którego może być

wierzytelność zaspokojona oraz podmiot – chociażby osoba trzecia niebędąca

dłużnikiem osobistym – wobec którego może być skierowane roszczenie

wierzyciela. Możliwość zaspokojenia wierzytelności z przedmiotów majątkowych

pozostałych po osobie prawnej albo z zabezpieczeń na przedmiotach majątkowych

osób trzecich wyłącza możliwość przyjęcia, aby w takim przypadku dochodziło do

następczej niemożliwości świadczenia (art. 475 k.c.). Utrata bytu prawnego osoby

prawnej nie niweczy ani nie modyfikuje dotychczasowej treści stosunku

zobowiązaniowego, lecz prowadzi do swego rodzaju konserwacji dotychczasowej

jego

treści

i

niemożności

nieistniejącemu

dłużnikowi

skutecznego

oraz

dochodzenia

niemożności

roszczeń

przeciwko

wykonywania

uprawnień

prawnokształtujących wynikających z wierzytelności. Przy takim założeniu hipoteka

jako prawo rzeczowe o charakterze akcesoryjnym nie staje się prawem

samodzielnym

i

oderwanym

od

treści

wierzytelności,

którą

dotychczas

zabezpieczała. Wygaśnięcie wierzytelności dotyczyć będzie jedynie tych z nich,

których charakter wymaga istnienia dłużnika osobistego. Gdyby przyjąć pogląd

odmienny, to konieczność ochrony praw wierzycieli nakazywałaby uzależnienie

wykreślenia osoby prawnej od wcześniejszego wykorzystania – chociażby

w określonym terminie - przez wierzycieli posiadanych zabezpieczeń. Z art. 477

§ 1 k.s.h. – dotyczącego rozwiązania spółki akcyjnej po zakończeniu postępowania

upadłościowego – jak również z innych przepisów dotyczących procedury

likwidacyjnej osób prawnych nie wynika, aby wykreślenie osób prawnych z rejestru

było uzależnione od oceny wpływu tego zdarzenia na ochronę praw wierzycieli

spółki czy innych osób prawnych. Również ukształtowane orzecznictwo Sądu

Najwyższego dotyczące warunków wymaganych do wykreślenia osób prawnych

w następstwie przeprowadzenia odpowiednich postępowań likwidacyjnych nie

przywiązuje do tego aspektu znaczenia, jeżeli nie istnieje już majątek likwidowanej

osoby prawnej. Brak jest również przepisów w u.p.u.n., które nakazywałyby

uwzględniać ochronę praw akcesoryjnych wierzycieli upadłego, będącego osobą

prawną, przy orzekaniu o zakończeniu postępowania upadłościowego.

Rozpoznany wniosek o wykreślenie hipotek został wniesiony w związku

z zakończeniem postępowania upadłościowego. Należy mieć także na względzie,

że celem postępowania upadłościowego nie jest zniesienie albo ograniczenie

odpowiedzialności osób trzecich za zobowiązania upadłego, lecz przeprowadzenie

uniwersalnej egzekucji z majątku upadłego oraz równomierne, z uwzględnieniem

preferencji przewidzianej w przepisach u.p.u.n., zaspokojenie wszystkich wierzycieli

upadłego. Uznanie za uzasadniony zarzutu naruszenia art. 313 ust. 2 u.p.u.n. nie

oznacza to, że przepisu tego nie należało w ogóle mieć na uwadze przy ocenie

wpływu postępowania upadłościowego na sytuację prawną zabezpieczenia

wierzytelności wobec upadłego w postaci hipoteki obciążającej nieruchomość

osoby trzeciej. Nie może bowiem ujść uwagi to, że powołany wyżej przepis jest

jedynym w u.p.u.n., w którym ustawodawca przewidział wygaśnięcie hipoteki ze

względu na zdarzenie – w postaci sprzedaży nieruchomości – które nastąpiło

w trakcie postępowania upadłościowego. W ustawie tej brak jest przepisu, który

przewidywałby wygaśnięcie hipoteki obciążającej nieruchomość osoby trzeciej ze

względu

na

fakt

wszczęcia,

czy

następnie

zakończenia

postępowania

upadłościowego dotyczącego dłużnika osobistego. Natomiast w art. 291 ust. 1

u.p.u.n. – w odniesieniu do upadłości z możliwością zawarcia układu –

przewidziano, że układ nie narusza praw wierzyciela wynikających z hipoteki, jeżeli

były one ustanowione na mieniu osoby trzeciej. Z tej regulacji, dotyczącej zarówno

osób fizycznych, jak i prawnych, można wyprowadzić intencję ustawodawcy, że

postępowanie

upadłościowe

nie

powinno

wpływać

na

sytuację

prawną

zabezpieczeń wierzytelności, w tym w postaci hipoteki, wobec upadłego

istniejących na mieniu osób trzecich. Ponadto postępowanie upadłościowe wobec

osób fizycznych

nigdy nie

kończy się

W konsekwencji

utrzymują

się

utratą

niezaspokojone

bytu prawnego

w

ramach

upadłego.

postępowania

upadłościowego wierzytelności, a wraz z nimi także hipoteki ustanowione na

nieruchomościach osób trzecich. Przyjęcie, że wykreślenie osoby prawnej na

skutek zakończenia postępowania upadłościowego o charakterze likwidacyjnym

wobec tego podmiotu powodowałoby wygaśnięcie wierzytelności wobec upadłego,

a

w

następstwie

tego

także

wygaśnięcie

hipotek

zabezpieczających

te

wierzytelności na nieruchomościach osób trzecich, stanowiłoby istotne ograniczenie

znaczenia tej formy zabezpieczenia wierzytelności, gdy dłużnikiem osobistym jest

osoba prawna w stosunku do tej formy zabezpieczenia, gdy dłużnikiem osobistym

jest osoba fizyczna.

Argumenty przemawiające za utrzymaniem się hipoteki mimo wykreślenia

z rejestru osoby prawnej – dłużnika osobistego można także wyprowadzić

z przepisów dotyczących samej hipoteki, tj. art. 74 oraz art. 77 u.k.w.h. Z art. 74

u.k.w.h.

z

wynika,

nieruchomości

że

wierzyciel

obciążonej

hipoteczny

hipoteką,

może

bez

dochodzić

względu

na

zaspokojenia

ograniczenie

odpowiedzialności dłużnika wynikające z prawa spadkowego. Natomiast według

art. 77 u.k.w.h., przedawnienie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką

–

z wyłączeniem roszczeń o świadczenia uboczne - nie narusza uprawnienia

wierzyciela hipotecznego do uzyskania zaspokojenia z nieruchomości obciążonej.

Przepisy

te

podkreślają,

że

celem

hipoteki

jest

realne

zabezpieczenie

wierzytelności pieniężnej nawet w przypadku, gdy zachodzą okoliczności dotyczące

dłużnika osobistego uzasadniające uchylenie się przez niego od obowiązku

świadczenia (na skutek przedawnienia wierzytelności), czy też ograniczające jego

odpowiedzialność na podstawie przepisów prawa spadkowego. Podobnie więc,

brak możliwości wyegzekwowania wierzytelności pieniężnej od dłużnika osobistego

- zlikwidowanej osoby prawnej – na skutek braku sukcesji po tej osobie, nie

powinien mieć wpływu na istnienie hipoteki zabezpieczającej tę wierzytelność.

Powyższe rozważania uzasadniają wniosek, że zasadnie Sąd Okręgowy

uznał, iż załączony do wniosku o wykreślenie hipotek dokument poświadczający

wykreślenie – na skutek przeprowadzenia postępowania upadłościowego –

z Krajowego Rejestru Sądowego dłużnika osobistego (spółki akcyjnej), wobec

którego wierzytelności zostały zabezpieczone hipotekami na nieruchomości osoby

trzeciej, nie stanowi podstawy uzasadniającej wykreślenie hipotek. Taki dokument

nie potwierdza bowiem wygaśnięcia wierzytelności pieniężnych wobec dłużnika

osobistego mimo utraty przez niego bytu prawnego na skutek wykreślenia

z Krajowego Rejestru Sądowego. W konsekwencji, nie stanowi on dowodu

wygaśnięcia hipotek zabezpieczających te wierzytelności (art. 94 u.k.w.h.). Zarzut

naruszenia art. 94 w zw. z art. 65 u.k.w.h. w zw. z art. 353 § 1 k.c. i art. 477 § 1 zd.

1 k.s.h., nie był więc uzasadniony. Uwzględniając powyższe bezprzedmiotowe były

pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej, które miałyby znaczenie wówczas, gdyby

przyjąć, zgodnie ze stanowiskiem wnioskodawczyni, że na skutek wykreślenia

dłużnika - osoby prawnej z rejestru sądowego w wyniku przeprowadzenia

postępowania upadłościowego, gasłyby wierzytelności w stosunku do tego

dłużnika.

Z tych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art.

39814 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.