IV CSK 367/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 367/08

POSTANOWIENIE

Dnia 14 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku K.F. i R.F.

przy uczestnictwie Gminy Miasta G.

o stwierdzenie zasiedzenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 stycznia 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców

od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 25 września 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w G. postanowieniem z 7 lutego 2007 r. oddalił wniosek

wnioskodawców

K. i

R.F.

o stwierdzenie

zasiedzenia

nieruchomości

niezabudowanej o pow. 388 m 2 położonej w G. przy pl. M., a Sąd Okręgowy w

dniu

września

2007

r.

oddalił

apelację

wnioskodawców

od tego

postanowienia.

Podstawą powyższych rozstrzygnięć były następujące ustalenia:

W 1975 r. wnioskodawcy zakupili prawo użytkowania wieczystego

nieruchomości przy ul. K. w G., stanowiącej działkę nr 7. Przy zakupie nie

powierzchni,

sprawdzili

ani

księgi

wieczystej

nabywanej

działki.

Tymczasem ogrodzony teren, który przejęli, poza nieruchomością oddaną

zbywcom w użytkowanie wieczyste, obejmował także część działki nr 8,

stanowiącej własność Skarbu Państwa, a później – w wyniku komunalizacji –

Gminy G. Na działce 8 nigdy nie ustanowiono użytkowania wieczystego.

Włączona

część

była

uprawiana

przez

wnioskodawców

jako

ogród

przydomowy i traktowana jako całość z resztą nieruchomości. O rzeczywistym

statusie tej części działki wnioskodawcy dowiedzieli się w latach 1994 – 1996,

kiedy podjęli kroki, by uzyskać zezwolenie na budowę na niej garażu.

W 1998 r. prawo użytkowania wieczystego działki nr 7, przysługujące

wnioskodawcom, zostało przekształcone w prawo własności.

Od czasu objęcia w posiadanie nieruchomości wnioskodawcy wnosili

opłatę od użytkowania wieczystego, a następnie podatek gruntowy za

działkę nr 7.

Sądy obydwu instancji uznały, że do czasu uzyskania wiedzy o jej

rzeczywistym statusie, wnioskodawcy posiadali działkę nr 8 w sposób

odpowiadający treści użytkowania wieczystego - w zakresie czynnika woli –

animus, co wyłączało przyjęcie, że w tym okresie biegł na ich rzecz termin

zasiedzenia prawa własności tej działki. Nie ma przy tym znaczenia, że „na

zewnątrz"

różnica

użytkowania

pomiędzy

wykonywaniem

prawa

własności

i

prawa

wieczystego jest niedostrzegalna, gdyż decydujące znaczenie

ma świadomość wnioskodawców co do różnicy pomiędzy prawem własności

i użytkowania wieczystego i przekonanie o wykonywaniu prawa użytkowania

wieczystego.

Sąd Okręgowy zauważył ponadto, że brak elementu animus obejmującego

wolę władania jak właściciel, powodował, iż domniemanie prawne ustanowione

w art. 339 k.c. nie znajduje zastosowania.

Powołując

się

na

stanowisko

wyrażone

przez

Sąd

Najwyższy

w uchwale z dnia 11 grudnia 1975 r. (III CZP 63/75, OSNCP z 1976 r., nr 12,

poz. 259) Sądy orzekające uznały, że wnioskodawcy nie mogli także zasiedzieć

prawa użytkowania wieczystego posiadanego fragmentu działki 8, ponieważ

takie prawo nigdy na tym gruncie nie było ustanowione, a niemożliwe jest

zasiedzenie prawa nie istniejącego.

Od chwili uzyskania wiedzy, że sporna nieruchomość nie jest częścią

nieruchomości użytkowanej wieczyście, wnioskodawcy zaczęli ją traktować

jak właściciele. Od tego momentu rozpoczął bieg termin zasiedzenia, jednak

do chwili orzekania przez Sąd Rejonowy upłynęło najwyżej 13 lat, podczas gdy

okres konieczny do zasiedzenia prawa własności przez posiadacza, który

nabył posiadanie w złej wierze, jest znacznie dłuższy.

Wnioskodawcy

w

skardze

kasacyjnej,

skierowanej

przeciwko

postanowieniu Sądu Okręgowego domagają się jego zmiany poprzez zmianę

postanowienia Sądu Rejonowego i uwzględnienie ich wniosku o stwierdzenie

zasiedzenia własności spornej działki i zasądzenie kosztów postępowania za

wszystkie instancje według norm przepisanych; ewentualnie jego uchylenia

i przekazanie

sprawy

z pozostawieniem

temu

Sądowi

Okręgowemu

Sądowi

do

rozstrzygnięcia

o

ponownego

rozpoznania

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Skargę oparli na pierwszej podstawie przewidzianej w art. 398 1 § 1

k.p.c., zarzucając:

-

niewłaściwe

zastosowanie

art.

i

art. 339

k.c.

poprzez

uznanie, iż błędne i nie znajdujące uzewnętrznienia w sposobie władania rzeczą

przeświadczenie

posiadacza

nieruchomości

o

przysługiwaniu

mu

prawa

użytkowania wieczystego tej nieruchomości, obala domniemanie samoistności

posiadania nieruchomości oraz

-

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 172 w zw. z art. 336

k.c. poprzez uznanie, że takie błędne przeświadczenie wyklucza uznanie za

posiadacza samoistnego w rozumieniu przepisów o zasiedzeniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Prawo użytkowania wieczystego, wprowadzone ustawą z dnia 14 lipca

1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz.U. nr 32, poz. 159 ze

zm.), a następnie uregulowane także w kodeksie cywilnym, pomyślane zostało jako

prawo umożliwiające użytkownikom wieczystym korzystanie z nieruchomości

państwowych w sposób bardzo bliski prawu własności, jednak z pozostawieniem

państwu własności nieruchomości. Istota tego prawa, wyrażająca się w rozdzieleniu

wykonywania uprawnień zbliżonych w swej treści prawu własności, od samej

własności przysługującej podmiotom publicznoprawnym – została zachowana także

po wprowadzeniu w przepisach zmian związanych z przemianami społecznogospodarczymi, dokonanymi na przełomie lat 80-tych i 90-tych XX w.

Charakter prawa użytkowania wieczystego budził spory. Wątpliwości dotyczyły

oceny, czy uznać je można za ograniczone prawo rzeczowe, czy też – z racji bliskości

uprawnień użytkownika i właściciela – za prawo pośrednie między własnością

a prawami ograniczonymi. Niewątpliwie pozostawało jednak, że prawo użytkowania

wieczystego nie może być utożsamiane z prawem własności. Chociaż bowiem

przyznaje użytkownikowi bardzo szeroko zakrojone uprawnienia, to jednak

pozostaje prawem do nieruchomości cudzej. Konsekwencją takiego stanu jest, na

co zwraca się uwagę w piśmiennictwie i orzecznictwie (por. np. orzeczenia Sądu

Najwyższego - postanowienie z dnia 25 marca 2004 r., II CK 105/03, M. Prawn.

2006/24/1341; wyrok z dnia 28 września 2000 r., IV CKN 103/00, nie publ.; wyrok

z dnia 17 kwietnia 1997 r., l CKU 32/97, Prok. i Pr. 1997/10/35, uchwała z dnia

23 lipca 2008 r., III CZP 68/08, Biul. SN 2008/7/7), że posiadanie nieruchomości

w zakresie prawa własności i w zakresie prawa użytkowania wieczystego ma

odmienne cechy. Samoistne

posiadanie

nieruchomości w zakresie użytkowania

wieczystego polega na faktycznym wykonywaniu władztwa nad tą nieruchomością,

z wolą posiadania jej dla siebie w zakresie odpowiadającym treści użytkowania

wieczystego. Jest to zatem posiadanie inne treściowo od posiadania samoistnego

w zakresie prawa własności. Na zewnątrz, jak słusznie zauważa skarżący,

różnica sposobu posiadania może nie być dostrzegalna, jednak zaznacza się

wyraźnie w sferze woli posiadacza. Wnioskodawcy przyznają, że do czasu starań

o zezwolenie na budowę garażu posiadali część działki 809/4 traktując ją

identycznie jak pozostałą nieruchomość, a zatem z przeświadczeniem, że są jej

wieczystymi użytkownikami. Powołują się jednak na pozostawanie w błędzie,

który nie powinien rzutować na ocenę charakteru ich posiadania i na

domniemanie samoistności posiadania z art. 339 k.c.

Posiadanie jest jednak stanem faktycznym, a nie czynnością prawną, od

której skutków można się uchylić powołując się na błąd co do jej treści. Błędne

przekonanie, że jest się użytkownikiem wieczystym cudzej nieruchomości jest

faktem, który rzutuje na ocenę charakteru tego posiadania. Okoliczność, że

gdyby wnioskodawcy wiedzieli o rzeczywistym statusie posiadanej działki 809/4,

zapewne sposób jej wykorzystywania nie byłby zmieniony, nie uzasadnia

poglądu, iż należy oceniać wolę posiadania działki przez wnioskodawców przy

uwzględnieniu rzeczywistego stanu rzeczy, a nie tego, o którego istnieniu

wnioskodawcy byli przeświadczeni. Istotne jest bowiem, w zakresie jakiego prawa

wnioskodawcy rzeczywiście posiadali nieruchomość, której dotyczy wniosek,

a nie hipotetyczny stan ich woli, jaki mógłby wystąpić. Wobec braku wątpliwości,

co do tego w granicach jakiego prawa wnioskodawcy posiadali sporną

nieruchomość – domniemanie z art. 339 k.c. zostało obalone. Zmiana stanu

świadomości wnioskodawców, a w konsekwencji – woli posiadania gruntu na

posiadanie właścicielskie dokonała się dopiero od (najwcześniej) 1994 r.

W powołanej już uchwale z dnia 23 lipca 2008 r. Sąd Najwyższy wyraźnie

wskazał, że posiadanie w zakresie użytkowania wieczystego nie może zostać doliczone

do okresu

faktycznego

wykonywania

uprawnień

właścicielskich, gdyż jest to

posiadanie w zakresie dwóch różnych praw. Każdy z typów posiadania ma swój

specyficzny charakter i jego wykonywanie może prowadzić do nabycia jedynie tego

prawa, które jest faktycznie wykonywane. Posiadanie w zakresie prawa użytkowania

wieczystego może doprowadzić do zasiedzenia prawa użytkowania wieczystego,

jednak tylko wówczas, kiedy dotyczy nieruchomości oddanej w użytkowanie wieczyste.

Zasiedzenie biegnie w takim wypadku przeciwko poprzedniemu użytkownikowi

wieczystemu (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

11 grudnia 1975 r., III CZP 63/75, OSNCP 1976/12/259) i nie może doprowadzić do

zasiedzenia prawa własności.

W rezultacie Sąd Okręgowy prawidłowo zastosował przepisy, których

naruszenie zarzuca skarżący, co uzasadnia oddalenie skargi kasacyjnej na podstawie

art. 39814 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.