IV CSK 362/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 362/12

POSTANOWIENIE

Dnia 10 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku T. G.

przy uczestnictwie T. P. i innych, o dział spadku,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 10 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 16 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2010 r. Sąd Rejonowy ustalił, że w skład

spadku po J. G., X. G. i H. G. wchodzi nieruchomość składająca się z działek nr

99, 100, 101 położona w S. pozostająca w użytkowaniu wieczystym do dnia 24

czerwca 2011 r., zabudowana budynkiem mieszkalnym i warsztatem stolarskim

oraz dokonał działu spadku w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy T.G. na

wyłączne użytkowanie wieczyste działki nr 100 i 101 oraz prawo własności

budynków stanowiących odrębną nieruchomość o wartości 308 850 zł, przyznał

uczestnikom T. P., J. B., K.

G. na współużytkowanie wieczyste po 1/3 części

działkę nr 99 o wartości 75 000 zł, nakazując wnioskodawcy wydanie działki nr 99

zgodnie z postanowieniem.

Sąd Rejonowy ustalił wartość spadku oraz wartość

udziałów spadkowych, w tym udziału wnioskodawcy wynoszącego 248/896 części

na kwotę 106 405,83 zł i zasądził od wnioskodawcy spłaty na rzecz uczestników K.

G. i M. G. w kwocie po 46 338,02 zł, na rzecz E. G., J. G., M. G., J. G. w kwocie

po 11 584,50 zł oraz tytułem dopłaty do wartości udziałów na rzecz uczestników

T.P., J. B. i K. G. zasądził kwoty po 21 143, 36 zł, płatne w ciągu trzech lat od

prawomocności postanowienia. Nadto Sąd Rejonowy ustalił na kwotę 24 124

starych złotych nakład z majątku osobistego wnioskodawcy na majątek spadkowy

w

postaci

spłaty

części

ceny

nabycia

prawa

użytkowania

wieczystego

nieruchomości, który zwaloryzował do kwoty 1 183,48 zł po denominacji i w jego

rozliczeniu zasądził od uczestników T. P., K. G., K. G., J. B. na rzecz

wnioskodawcy kwoty po 142,65 zł, a od E. G., J. G., M. G.i J. G. kwoty po 35,64 zł

oraz oddalił wniosek o rozliczenie nakładów wnioskodawcy w dalszym zakresie.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 16 lutego 2012 r. oddalił apelację

wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego.

W jego uzasadnieniu odniósł się w pierwszej kolejności do kwestii

wygaśnięcia, po wydaniu postanowienia przez Sąd Rejonowy, wchodzącego

w skład spadku prawa użytkowania wieczystego, w następstwie upływu okresu na

jaki zostało ustanowione. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca złożył przed

upływem tego okresu, tj. w dniu 6 czerwca 2011 r. wniosek o przedłużenie okresu

użytkowania wieczystego odnośnie do gruntu stanowiącego działki nr 100 i 101,

a uczestnicy zainteresowani przydzieleniem im prawa użytkowania wieczystego

działki nr 99 złożyli w dniu 19 maja 2011 r., zachowując termin określony w art. 236

§ 2 k.c., wniosek o jego przedłużenie w odniesieniu do tej działki. Powołał się na

uzyskaną od Naczelnika Wydziału Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska

Urzędu Miejskiego w S. informację, że „prawo to zostanie przedłużone po ustaleniu

prawnych następców nieruchomości”. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał, że

możliwość przedłużenia czasu trwania użytkowania wieczystego nie pozwala na

stwierdzenie, że prawo to wygasło; może być

ono zatem przedmiotem działu

spadku. Oddalił zarzut zawyżenia wartości nieruchomości spadkowych, która - jak

przyjął - została prawidłowo ustalona na podstawie właściwie ocenionej przez Sąd

Rejonowy opinii biegłego; do opinii tej wnioskodawca nie zgłaszał zastrzeżeń, ani

skierowanych przeciwko jej wnioskom dowodów. Zaakceptował ocenę Sądu

Rejonowego odnośnie do niewykazania przez skarżącego twierdzeń o uzyskaniu

przez uczestników darowizn podlegających zaliczeniu na schedę spadkową

i oddalił związane z tym zarzuty. Wskazał, że nakłady poczynione przez

wnioskodawcę na majątek spadkowy po otwarciu spadków nie mają wpływu na

wartość nieruchomości podlegającej oszacowaniu według stanu z daty otwarcia

spadku. Nakłady te, które czynił wnioskodawca jako współwłaściciel, niezbędne dla

zachowania substancji rzeczy, po części obciążałyby pozostałych współwłaścicieli,

gdyby nie fakt, że tylko wnioskodawca korzystał z nieruchomości i to w zakresie

przewyższającym jego udział. Z tego względu Sąd Okręgowy nie uwzględnił

wniosków dowodowych zawartych w apelacji, dotyczących wydatków poniesionych

przez wnioskodawcę po otwarciu spadków, które nie pozwalają na ustalenie,

że były to wydatki konieczne, przewyższające wzbogacenie wnioskodawcy

wynikające z zajmowania nieruchomości w stopniu przekraczającym jego udział

w spadku. Wskazał nadto, że skarżący, będąc pouczony o czynnościach

postępowania dowodowego, nie wykazał, że dowodów tych nie mógł przedstawić

w Sądzie Rejonowym. Oddalił zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art.

3581 § 3 k.c., uznając za dopuszczalną i prawidłową przyjętą na jego podstawie

metodę waloryzacji

nakładów

wnioskodawcy na majątek spadkowy w oparciu

o miernik średniej miesięcznej płacy.

Postanowienie

Sądu

Okręgowego

wnioskodawca

zaskarżył

skargą

kasacyjną, w której zakwestionował istnienie przedmiotu działu w postaci prawa

użytkowania wieczystego. Podniósł, że

prawo to wygasło, skutkiem czego

postępowanie w sprawie powinno być umorzone. W tym zakresie skarżący

sformułował zarzuty naruszenia art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r., Nr 46, poz. 543 ze

zm. - dalej jako u.g.n.), art. 27 u.g.n., art. 236 § 2 i 3 k.c., art. 316 § 1 k.p.c. w zw.

z art.13 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c., art. 386 § 3 w zw. z art. 355 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c.,

a w następstwie tego także naruszenia art. 1035 k.c. w zw. z art. 212 § 1 k.c. przez

przyznanie uczestnikom spłat w zamian za nieistniejące w dacie orzekania przez

Sąd Okręgowy prawo oraz „z ostrożności procesowej” - na wypadek uznania,

że prawo to istniało - zarzucił rażące zawyżenie tych spłat. Nadto podniósł zarzut

naruszenia art. 3581 § 1 k.c. przez nierozważnie dalszych, obok czynnika

ekonomicznego, przesłanek waloryzacji nakładów wnioskodawcy na przedmiot

spadku, w postaci interesów stron oraz zasad współżycia społecznego. W ramach

zarzutu naruszenia art. 684 w zw. z art. 382 i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 381 k.p.c.,

zakwestionował

oddalenie

przez

Sąd

Okręgowy

wniosków

dowodowych

zgłoszonych przez wnioskodawcę w postepowaniu apelacyjnym, w sytuacji gdy

dowody te Sąd zobligowany był przeprowadzić z urzędu.

Wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Użytkowanie wieczyste jest prawem terminowym (art. 236 § 1 k.c.), które

wygasa z upływem okresu ustalonego w umowie, albo przez rozwiązanie umowy

(art. 33 ust. 1 u.g.n.). Wraz z wygaśnięciem tego prawa wygasa także związana

z nim (art. 235 § 2 k.c.) własność budynków na użytkowanym gruncie.

Przedłużenie użytkowania wieczystego może nastąpić wyłącznie przez zawarcie

umowy w formie aktu notarialnego (art. 236 § 3 k.c.). Użytkownik wieczysty może

wystąpić z żądaniem jego przedłużenia na dalszy okres w terminie określonym

w art. 236 § 2 k.c. Prawu użytkownika wieczystego w tym zakresie, które ma

normatywną postać roszczenia, odpowiada leżący po stronie właściciela gruntu

obowiązek. Wniosek o przedłużenie prawa użytkowania wieczystego może być

złożony aż do ostatniego dnia pięcioletniego terminu przed końcem okresu, na jaki

użytkowanie wieczyste zostało ustanowione. Wystąpienie z wnioskiem w terminie

przewidzianym w art. 236 § 2 k.c. wyłącza zastosowanie art. 33 ust. 1 u.g.n,

co pozwala zawrzeć umowę o przedłużenie użytkowania wieczystego lub

doprowadzić do jej zawarcia na drodze sądowej w sposób przewidziany w art. 64

k.c., po upływie okresu, na jaki zostało ono ustanowione (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 16 lutego 2012 r., III CZP 94/11, OSNC 2012, nr 11, poz. 124).

Późniejsze zawarcie w takiej sytuacji umowy o przedłużenie użytkowania

wieczystego sprawia, że użytkowanie wieczyste trwa nieprzerwanie w określonych

ramach czasowych. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej

uchwały, przyjęcie, że prawo użytkowania wieczystego, zgodnie z art. 33 ust. 1

u.g.n. wygasa w chwili upływu okresu na jaki zostało ustanowione, mimo złożonego

przed upływem tego okresu wniosku o jego przedłużenie, pozbawiałoby ochrony

roszczenie użytkownika wieczystego o złożenie przez właściciela oświadczenia woli

niezbędnego do zawarcia umowy o przedłużenie umowy użytkowania wieczystego.

Właściciel mógłby bowiem łatwo uchylić się od jego zrealizowania zwlekając

z zawarciem umowy. Prawo, które wygasło na skutek upływu okresu jego

ustanowienia, nie mogłoby być przedłużone.

Powyższa wykładnia art. 33 ust. 1 u.g.n. i art. 236 § 2 k.c. nie zmienia

czasowego charakteru tego prawa. Celem przyjętego w jej ramach wyłączenia

przewidzianego w art. 33 ust. 1 u.g.n. skutku upływu okresu, na jaki użytkowanie

wieczyste zostało ustanowione, jest umożliwienie jego przedłużenia już po upływie

tego okresu. Założenie, na którym jest ona oparta, zgodnie z którym przepis art.

236 § 2 k.c. wyłącza zastosowanie art. 33 ust. 1 u.g.n., dotyczy jedynie jego

wyłączenia na gruncie instytucji przedłużenia umowy i służy realizacji tego celu.

O zachowaniu w takiej sytuacji ciągłości użytkowania wieczystego w

ramach

czasowych wynikających z zawartych umów przesądza dopiero późniejsze

zawarcie umowy o jego przedłużenie.

W okolicznościach sprawy taka umowa nie została zawarta. Sama jedynie

możliwość zawarcia umowy o przedłużenie

użytkowania wieczystego, którego

okres ustalony w umowie upłynął po orzeczeniu Sądu pierwszej instancji, nie daje

podstaw do stwierdzenia że - jak przyjął Sąd Okręgowy - prawo to nadal wchodzi

w skład spadku i może być przedmiotem działu.

Wnioskodawca i uczestnicy wystąpili przed upływem okresu, na jaki

ustanowione zostało istniejące w dacie otwarcia spadku użytkowanie wieczyste,

z żądaniem przedłużenia jego terminu w odniesieniu do poszczególnych działek,

którymi są zainteresowani, uprzedzając tym samym w zakresie ewentualnego

podziału tego prawa wynik toczącego się postępowania o dział spadku. W tej

sytuacji właściciel gruntu zadeklarował wprawdzie wolę przedłużenia umowy, lecz

dopiero po jego zakończeniu.

Wskazać przy tym trzeba, że chociaż

z treści art. 236 § 2 k.c. wynika,

iż właściciel gruntu nie może w zasadzie odmówić przedłużenia użytkowania,

to jednak odmowa jest dopuszczalna ze względu na ważny interes społeczny,

związany z niezbędnością nieruchomości stanowiącej przedmiot użytkowania

wieczystego do realizacji celu publicznego (art. 6 u.g.n.) pozwalającego na

wywłaszczenie nieruchomości (art.112 ust. 3 u.g.n.) lub z jej niezbędnością do

realizacji innej wykonywanej w ramach ustawowych zadań inwestycji państwowej

lub samorządowej, służącej zaspokojeniu potrzeb społecznych.

Użytkownik wieczysty nabywa wobec właściciela gruntu, z chwilą zgłoszenia

żądania o przedłużenie wieczystego użytkowania z zachowaniem terminu

określonego w art. 236 § 2 k.c., roszczenie o złożenie oświadczenia woli

niezbędnego do zawarcia takiej umowy, a w razie odmowy może żądać zawarcia

umowy na drodze sądowej. Roszczenie staje się wymagalne z chwilą powstania.

Roszczenie to ma charakter majątkowy i podlega dziedziczeniu. W postępowaniu

sądowym o jego realizację, po stronie powodowej współużytkowników wieczystych

istnieje współuczestnictwo konieczne. Sąd uwzględnia powództwo, jeżeli

zaistnieją

nie

podyktowane ważnym interesem społecznym przesłanki do odmowy

przedłużenia użytkowania wieczystego na dalszy okres. W razie oddalenia

powództwa użytkowanie wieczyste wygasa z upływem okresu na jaki zostało

ustalone. Powstałe po otwarciu spadku roszczenie o przedłużenie użytkowania

wieczystego, wchodzi w skład spadku w miejsce przysługującego spadkodawcy

prawa użytkowania wieczystego, które nie zostało przedłużone na dalszy okres

mimo zgłoszenia przez spadkobiorców stosownego żądania z zachowaniem

terminu z art. 236 § 2 k.c. Rozstrzygnięcie przez sąd w sprawie o dział spadku

podziale

tego

roszczenia

między

poszczególnych

o przydzieleniu

lub

spadkobierców

spełni, w okolicznościach przedmiotowej sprawy, wymaganie

właściciela gruntu ustalenia prawnych następców dotychczasowego użytkownika

wieczystego, uprawnionych do zawarcia umowy o przedłużenie użytkowania

wieczystego.

Z tych przyczyn trafne okazały się zarzuty naruszenia art. 33 ust. 1 u.g.n.,

art. 236 § 2 i 3 k.c. oraz art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c.,

co niezależnie od błędnych wniosków, jakie wywodzi z tego skarżący uzasadnia,

zgodnie z jego wnioskiem uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Bezprzedmiotowe

jest

rozważanie

zarzutu

naruszenia,

z

przyczyn

podnoszonych przez skarżącego, art. 3581 § 1 k.c. w związku ze wskazanym

w jego uzasadnieniu art. 3581 § 3 k.c., które w sprawie nie znajdują zastosowania.

W świetle art. 3581 § 1 k.c. zasada nominalizmu odnosi się wyłącznie do

zobowiązań pieniężnych w ścisłym znaczeniu, bez względu na źródła ich

powstania.

Są

to

zobowiązania,

w

których

świadczenie

pieniężne

jest

świadczeniem głównym od początku. Od takich zobowiązań odróżnić należy

zobowiązania z natury niepieniężne, w których występują świadczenia pieniężne.

Należą

do

nich

odszkodowania

pieniężne,

wyrównanie

wzbogacenia, zwrot wartości poczynionych nakładów.

bezpodstawnego

Celem tych stosunków

zobowiązaniowych jest przywrócenie oznaczonego dobra, a niemożliwość jego

przywrócenia w naturze powoduje, że zostaje ono zastąpione świadczeniem

pieniężnym będącym jego surogatem.

Przedmiotem roszczenia o zwrot nakładu poczynionego na spadek

jest

wartość tego nakładu w chwili jego zwrotu. Jeżeli nakład był poczyniony w postaci

wpłaty pieniężnej, roszczenie o jego zwrot nie obejmuje wpłaconej sumy pieniędzy,

ale tę wartość - wyrażoną w określonej sumie pieniędzy - która na skutek tego

nakładu powstała (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2011 r.,

II CSK 329/10 nie publ.). Ustalenie wielkości tego rodzaju świadczeń następuje na

zasadach właściwych dla danego rodzaju stosunku zobowiązaniowego, bez

odnoszenia się do zasady nominalizmu. Nie podlegają one – jak błędnie przyjęły

Sądy orzekające w sprawie - waloryzacji na podstawie art. 3581 § 3 k.p.c..

Sąd Okręgowy oddalił zgłoszone przez wnioskodawcę w postępowaniu

apelacyjnym wnioski dowodowe jako nieprzydatne do wykazania

objętych tezą

dowodową twierdzeń, a przez to nieistotne dla rozstrzygnięcia, a nadto spóźnione

wobec niewykazania przyczyn usprawiedliwiających ich niezgłoszenie przed

Sądem pierwszej instancji.

Pominięcie przez sąd określonego dowodu w wyniku wadliwej oceny, że nie

jest on z jakiejkolwiek przyczyny istotny dla rozstrzygnięcia mieści się w zarzucie

naruszenia art. 217 § 2 k.p.c., którego jednakże skarżący nie podnosi. W tej

sytuacji nie może odnieść skutku polemika ze stanowiskiem Sądu Okręgowego

odnośnie do nie uwzględnienia wniosków dowodowych skarżącego, kwestionująca

je jedynie na płaszczyźnie braku przesłanek do zastosowania art. 381 k.p.c..

Z tych względów orzeczono jak w sentencji postanowienia (art. 39815 § 1

i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 13 § 2

k.p.c.).