IV CSK 361/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 361/08

POSTANOWIENIE

Dnia 28 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku R.

przy uczestnictwie M.O., B.C. i M.O.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 stycznia 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania M.O.

od postanowienia Sądu Okręgowego w G.

z dnia 5 grudnia 2005 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w G., po rozpoznaniu sprawy z wniosku R. o stwierdzenie

nabycia spadku, postanowieniem z dnia 23 grudnia 2004 r. stwierdził, że spadek po

K.O., zmarłej dnia 11 marca 1976 r. w G. i tam ostatnio stale zamieszkałej, na

podstawie ustawy nabyli: mąż M.O. oraz córki B.C. i M.O. po 1/3 części – wszyscy

z dobrodziejstwem inwentarza. Podstawę orzeczenia stanowiły następujące

ustalenia faktyczne.

K.O. zmarła dnia 11 marca 1976 r. w G., gdzie ostatnio stale zamieszkiwała,

pozostawiając jako spadkobierców ustawowych męża M.O. oraz córki B.C. i M. O.

Spadkodawczyni nie pozostawiła testamentu, żaden z jej spadkobierców nie

składał oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, a w skład spadku nie

wchodzi gospodarstwo rolne.

Okoliczności te – stwierdził Sąd Rejonowy – pozostawały poza sporem, spór

dotyczył jedynie kwestii uprawnienia spółki R. do wystąpienia z wnioskiem

o stwierdzenie nabycia spadku. Wnioskodawczyni wywodziła swoją legitymację

z faktu nałożenia na nią przez Sąd Rejonowy w G. obowiązku przedłożenia

postanowienia stwierdzającego nabycie spadku po K.O. w toczącej się przed tym

Sądem sprawie przeciwko M.O. o wydanie nieruchomości należącej do spadku.

Uczestnik natomiast podnosił, że śmierć żony była dla niego zbyt bolesnym

przeżyciem i dlatego nie inicjował postępowania o stwierdzenie nabycia spadku; ma

ono być przeprowadzone dopiero po jego śmierci. Sąd Rejonowy uznał, że

wnioskodawczyni ma interes prawny w żądaniu stwierdzenia nabycia spadku i

uwzględnił wniosek, postanawiając zgodnie z art. 931 § 1 k.c. Ze względu na to, że

uczestniczki były w chwili otwarcia spadku małoletnie, stwierdził, że nabycie spadku

nastąpiło z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 i 1016 k.c.).

Apelację

uczestnika

postępowania

Sąd

Okręgowy

w

G. oddalił

postanowieniem z dnia 5 grudnia 2005 r., po uprzednim uzupełnieniu postępowania

dowodowego i ustaleniu, że w sprawie z powództwa R. przeciwko M.O. o wydanie

nieruchomości, sygn. [...], Sąd Rejonowy w dniu 29 lipca 2003 r. zobowiązał

powódkę do przedłożenia w terminie 14 dni postanowienia o stwierdzeniu nabycia

spadku po K.O. pod rygorem zawieszenia postępowania, po czym w dniu

26 sierpnia 2003 r. zawiesił postępowanie z powodu nie złożenia żądanego

postanowienia.

Sąd Okręgowy podkreślił, że, zainteresowanymi w rozumieniu art. 1025 § 1

k.c. są nie tylko spadkobiercy lub ich następcy prawni, lecz także wszystkie inne

osoby mające interes prawny w prawidłowym wykazaniu następstwa po

spadkodawcy, z czym wiążą się doniosłe skutki prawne, w szczególności

przewidziane w art. 1027 i 1028 k.c. Okoliczność, że wnioskodawczyni została

zobowiązana przez sąd do przedłożenia postanowienia o stwierdzeniu nabycia

spadku, pozwala przyjąć, że ma ona interes prawny w przeprowadzeniu odnośnego

postępowania, od wskazania następców prawnych bowiem sąd uzależnił

kontynuowanie postępowania w sprawie o wydanie nieruchomości. Podnoszone

przez uczestnika okoliczności dotyczące zasadności powództwa w tej sprawie

pozostają natomiast bez znaczenia, gdyż wykraczają poza zakres kognicji sądu

w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku.

W skardze kasacyjnej uczestnik postępowania – powołując się na obie

podstawy określone w art. 3983 § 1 k.p.c. – wnosił o uchylenie postanowienia Sądu

Okręgowego

oraz

poprzedzającego

je

postanowienia

Sądu

Rejonowego

i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania ewentualnie

o uchylenie tylko postanowienia Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania temu Sądowi. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

wskazał na naruszenie art. 1025 § 1 k.c. przez przyjęcie, że wnioskodawczyni ma

interes prawny w inicjowaniu postępowania spadkowego ze względu na fakt

zobowiązania jej do przedłożenia postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku

przez sąd prowadzący inne postępowania sądowe, w którym występuje jako strona

powodowa. W ramach drugiej podstawy podniósł natomiast zarzut obrazy

przepisów: art. 232 zdanie drugie k.p.c. przez zaniechanie przeprowadzenia

dowodów z zeznań świadków [....] na okoliczność zasiedzenia nieruchomości

objętej postępowaniem w sprawie [...] oraz z oceny technicznej muru oporowego,

znajdującej się w aktach sprawy [...], i art. 386 § 1 k.p.c. przez oddalenie apelacji

mimo, że jako zasadna powinna być uwzględniona.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący nie ma racji podnosząc, że Sąd Okręgowy naruszył art. 386 § 1

k.p.c., zgodnie z którym w razie uwzględniania apelacji sąd drugiej instancji zmienia

zaskarżony wyrok i orzeka co do istoty sprawy. Przytoczony przepis jest

adresowany do sądu drugiej instancji i przesądza o tym, w jaki sposób ma on

rozstrzygnąć sprawę, jeżeli stwierdzi, że apelacja jest zasadna. Sąd drugiej

instancji nie narusza zatem art. 386 § 1 k.p.c., jeżeli oddali apelację na podstawie

oceny, że jest ona bezzasadna (zob. art. 385 k.p.c., a także postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 2 grudnia 1997 r., I PKN 403/97, OSNAPiUS 1998, nr 20, poz.

602 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2000 r., I PKN 711/99,

OSNAPiUS 2002, nr 1, poz. 13).

Nie może również odnieść zamierzonego skutku zarzut obrazy art. 232

zdanie drugie k.p.c. przez zaniechanie przeprowadzenia z urzędu dowodów, które

pozwoliłyby

na

ocenę

zasadności

roszczenia

o

wydanie

nieruchomości,

dochodzonego przez wnioskodawczynię w sprawie [...]. Pozostawiając na uboczu

kwestię wyjątkowego charakteru uprawnienia sądu przewidzianego w tym

przepisie, trzeba podkreślić, że zgodnie z art. 227 k.p.c., przedmiotem dowodu są

fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Tymczasem, dowody

wskazane w skardze kasacyjnej nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej

sprawy, wbrew bowiem odmiennej ocenie skarżącego, niedopuszczalne byłoby

dokonywanie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku oceny zasadności

roszczenia, którego wnioskodawczyni dochodzi w sprawie [...]. Rozpoznając

sprawę o stwierdzenie nabycia spadku sąd bada – rzecz jasna – czy wnioskodawca

jest legitymowany do wystąpienia z wnioskiem, wykraczałoby jednak poza zakres

kognicji tego sądu rozstrzyganie o zasadności roszczenia dochodzonego w innej

sprawie.

Przystępując do oceny trafności zarzutu naruszenia art. 1025 § 1 k.c.,

wypada przypomnieć, że w świetle tego przepisu, zarówno w jego pierwotnym

brzmieniu, mającym zastosowanie w sprawie ze względu na regulację zawartą

w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy – Prawo

o notariacie oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 181, poz. 1287), jak

i w brzmieniu nadanym mu powołaną ustawą, wniosek o stwierdzenie nabycia

spadku może złożyć każdy, kto ma w tym interes. Może to być więc każda osoba,

która

jest

zainteresowana

w

wywołaniu

skutków

prawnych

związanych

z prawomocnym stwierdzeniem nabycia spadku, w szczególności skutków

określonych w art. 1025 § 2 i 1027 k.c. Interes prawny pełni w tym wypadku funkcję

legitymacji, a ściśle uprawnienia do wszczęcia postępowania o stwierdzenie

nabycia spadku. Chodzi przy tym o obiektywny interes prawny, czyli obiektywną

potrzebę wszczęcia postępowania. O tym, czy rzeczywiście wnioskodawca ma

interes w zgłoszeniu żądania stwierdzenia nabycia spadku, decydują okoliczności

faktyczne konkretnej sprawy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przykładowo

wskazano, że zainteresowanymi w rozumieniu art. 1025 § 1 k.c. są m.in.

spadkobiercy, ich następcy prawni, wierzyciele spadku i wierzyciele spadkobierców,

zapisobiercy, nabywcy spadku lub udziału w spadku, współwłaściciele przedmiotów

wchodzących w skład spadku, kuratorzy spadku oraz wykonawcy testamentu (zob.

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 11 lutego 1958 r., 3 CO 29/57, OSN

1958, poz. 120, z dnia 10 maja 1966 r., II CR 205/66, OSNCP 1966, nr 12,

poz. 224, z dnia 4 września 1969 r., I CR 422/69, OSNCP 1970, nr 6, poz. 113,

z dnia 12 stycznia 1983 r., III CRN 218/82, OSNCP 1983, nr 8, poz. 124, z dnia

1 czerwca 2000 r., IV CKN 470/00, nie publ., z dnia 24 października 2001 r.,

III CKN 366/00, Prok. i Pr. 2002, nr 6, s. 41 i z dnia 6 lutego 2008 r., II CSK 433/07,

nie publ.).

W uchwale z dnia 19 lutego 1981 r., III CZP 2/81 (OSNCP 1981, nr 8, poz.

144), Sąd Najwyższy przyjął, że osoba bliska najemcy dochodząca ustalenia, że

wstąpiła w stosunek najmu po tym najemcy na podstawie art. 691 k.c., jest

uprawniona do wystąpienia o stwierdzenie nabycia spadku po wynajmującym.

Natomiast w postanowieniu z dnia 12 stycznia 1983 r., III CRN 218/82 (OSNCP

1983, nr 8, poz. 124), uznał, że interes prawny w uzyskaniu stwierdzenia nabycia

spadku ma osoba, która z tytułu pozostawania w konkubinacie ze spadkodawcą

chciałaby rozliczyć się z wszystkimi rzeczywistymi spadkobiercami z tytułu

wspólnych w okresie konkubinatu przedsięwzięć majątkowych.

Wskazane przykłady dowodzą, że nie można kazuistycznie wyliczyć osób

uprawnionych do zgłoszenia żądania stwierdzenia nabycia spadku, o istnieniu

interesu w uzyskaniu takiego stwierdzenia decydują bowiem okoliczności faktyczne

konkretnej sprawy. Rozważając ten problem Sąd Najwyższy w postanowieniu

z dnia 1 czerwca 2000 r., IV CKN 470/00 (nie publ.), podkreślił, że ustalenie

prawidłowego

porządku

dziedziczenia

ma

dwa

aspekty:

publicznoprawny

i rodzinno-osobisty, w związku z czym nie można w wyniku nazbyt liberalnej

wykładni dopuścić do ingerowania osób trzecich w układy rodzinno-osobiste

i majątkowe, bez należytego usprawiedliwienia w kategoriach obiektywnego

interesu. Wystarczającym bowiem zabezpieczeniem realizacji publicznoprawnego

celu ustalenia prawidłowego porządku dziedziczenia jest możliwość wszczęcia

postępowania przez prokuratora, jako rzecznika interesu publicznego.

Uwzględniając przedstawiony kierunek wykładni, trzeba rozważyć, czy

strona procesu o wydanie nieruchomości, nienależąca do kategorii osób

bezpośrednio zainteresowanych w wykazaniu następstwa po spadkodawcy, która

została zobowiązana przez sąd do przedłożenia postanowienia o stwierdzeniu

nabycia spadku po zmarłym współmałżonku pozwanego, ma obiektywną potrzebę

wszczęcia postępowania prowadzącego do wydania takiego postanowienia.

Wiadomo, że zawieszenie postępowania sądowego może doprowadzić do

wstrzymania na czas bliżej nieokreślony orzeczenia co do istoty sprawy, a tym

samym do szkodliwego społecznie wstrzymania wymiaru sprawiedliwości. Strona

dochodząca wydania nieruchomości, którą sąd zobowiązał do przedłożenia – pod

rygorem zawieszenia postępowania – postanowienia o stwierdzeniu nabycia

spadku ma zatem obiektywną potrzebę wszczęcia postępowania w celu uzyskania

takiego postanowienia. Oznacza to, że ma interes we wszczęciu postępowania

o stwierdzenie nabycia spadku. Nie można – wbrew odmiennym zapatrywaniom

skarżącego – przyjmować, że o uzyskaniu statusu osoby zainteresowanej

przesądzić mogą dopiero wyniki dokonanej przez sąd spadku oceny zasadności

roszczenia o wydanie nieruchomości. Ocena taka wykraczałaby poza zakres

kognicji sądu spadku i nie miałaby znaczenia w sprawie o wydanie nieruchomości.

Mogłoby zatem dojść do rozbieżnych ocen zarówno w kwestii zasadności

zawieszenia postępowania w sprawie o wydanie nieruchomości, jak i w kwestii

samej zasadności dochodzonego w tej sprawie roszczenia. W konsekwencji, strona

dochodząca tego roszczenia nie mogłaby uzyskać żądanego od niej przez sąd

postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, co z kolei prowadziłoby do

wstrzymania na czas bliżej nieokreślony orzeczenia, co do istoty sporu o wydanie

nieruchomości. Taki stan rzeczy godziłby w zagwarantowane w art. 6 ust. 1

Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej

w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), prawo

do rozpatrzenia sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd w rozsądnym terminie.

Poniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia art. 1025 § 1 k.c. trzeba zatem

uznać za pozbawiony racji.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną.