Supreme Court dismisses appeal; nominal share value insufficient for pledge satisfaction under Pledge Act.

Sygn. akt IV CSK 36/09

POSTANOWIENIE

Dnia 17 lipca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z wniosku M. A.

przy uczestnictwie: Fabryki Wyrobów Runowych B. Spółki Akcyjnej i in.

o ujawnienie zmiany wierzyciela hipotecznego w księdze wieczystej Kw […],

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 lipca 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w S.

z dnia 14 maja 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną

Uzasadnienie

Wnioskodawczyni M.A. złożyła w dniu 10.10.2007 r. wniosek do Sądu

Rejonowego o dokonanie zmiany wpisu w dziale IV księgi wieczystej Kw […] pod

poz. 7 dotyczącego hipoteki kaucyjnej do wysokości 3.500.000 zł przez ujawnienie

jej jako wierzyciela hipotecznego w miejsce ucz. post. Fabryki Wyrobów Runowych

„B.” S.A. W uzasadnieniu wniosku podała, że była udziałowcem spółki „B. Huta

Szkła B.” spółka z o.o. i miała w niej 22.512 udziałów w wartości nominalnej

11.256.000 zł. W dniu 28.10.2005 zawarła umowę zastawu rejestrowego na tych

udziałach celem zabezpieczenia wierzytelności Banku Gospodarki Żywnościowej.

Wierzytelność Banku zabezpieczona była także hipoteką kaucyjną. Bank w dniu

12.02.2007

r.

sprzedał

ucz.

post.

Fabryce

„B.”

wierzytelność

wraz

z

zabezpieczeniami. Na podstawie tej umowy ucz. post. Fabryka „B.” został

ujawniony jako wierzyciel hipoteczny. W dniu 6.04.2007 r. uczestnik postępowania

Fabryka

„B.”

złożył

oświadczenie

o

przejęciu

na

własność

udziałów

wnioskodawczyni, która – składając wniosek – twierdziła, że weszła w prawa

zaspokojonego wierzyciela.

Sąd Rejonowy – po ponownym rozpoznaniu sprawy -

postanowieniem

z dnia 26.02.2008 r. wniosek oddalił. Sąd ten uznał, że skuteczne są

postanowienia umowy zastawu w części dotyczącej przejęcia na własność udziałów

wnioskodawczyni w spółce „B. Huta Szkła B”. Po przejęciu udziałów wspólnikiem w

tej Spółce jest Fabryka Wyrobów Runowych „B.” S.A., która posiada 22 152 udziały

o wartości nominalnej 11.256.000 zł. Sąd nie podzielił jednak stanowiska

wnioskodawczyni odnośnie zakresu zaspokojenia wierzyciela, bowiem art. 22 ust. 1

pkt 3 ustawy z dnia 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów

(Dz.U. Nr 149, poz.703 ze zm.) odnosi się do sytuacji, gdy w umowie wartość

przedmiotu zastawu została ściśle określona. Tego wymagania nie spełnia podanie

wartości nominalnej, które nie uwzględnia zmiany wartości. Wartość nominalna nie

może stanowić kryterium oceny zaspokojenia wierzyciela w rozumieniu art. 518 § 1

pkt 1 k.c. Potwierdza to oświadczenie ucz. post. z którego wynika, iż na dzień

przejęcia udziałów ich wartość wynosiła 572.614,97 zł. Dokument ten nie spełnia

także wymagań z art. 31 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece.

Podzielając to stanowisko Sąd Okręgowy w S. postanowieniem z dnia

15.05.2008 r. oddalił apelację wnioskodawczyni. Wnioskodawczyni wniosła skargę

kasacyjną od tego postanowienia zarzucając naruszenie art. 22 ust. 1 pkt 3 i 23

ustawy z dnia 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz.U. Nr

149, poz. 703 ze zm.) o związku z art. 518 § 1 pkt 1 k.c. a nadto naruszenie

art. 6268 i 233 k.p.c., co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Wskazując na

powyższe wnioskodawczyni domagała się uchylenia zaskarżonego postanowienia

oraz poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego i przekazania sprawy

temu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutów naruszenia przepisów

postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy. W skardze kasacyjnej

zarzuca się w tym zakresie naruszenie art. 233 k.p.c. przez całkowicie dowolną

ocenę dowodów oraz naruszenie art. 6268 § 1 i 2 k.p.c. przez przekroczenie granic

kognicji sądu wieczystoksięgowego. Pierwszy z tych zarzutów nie wymaga

merytorycznego ustosunkowania się. Zgodnie z art. 398 3 § 3 k.p.c. podstawą skargi

kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów i oceny dowodów.

Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia art. 6268 § 1 i 2 k.p.c. stwierdzić

należy, że w okolicznościach sprawy nie sposób dostrzec, aby nastąpiło naruszenie

tego przepisu. Przepis art. 6268 § 1 k.p.c. przyjmuje bowiem zasadę wszczęcia

postępowania na wniosek [(a taki w sprawie został złożony), a wpis dokonywany

jest w granicach wniosku (przy oddaleniu wniosku nie sposób mówić, o

przekroczeniu tych granic)]. Art. 6268 § 2 k.p.c. określa natomiast kognicję sądu

wieczystoksięgowego, która jest ograniczona do badania formy i treści wniosku,

formy i treści dokumentów dołączonych dla wniosku oraz treści księgi wieczystej.

Wbrew literalnemu brzmieniu tego przepisu sąd wieczystoksięgowy obejmuje

jednak swoim badaniem także ogólne przesłanki rozstrzygnięcia, jak: właściwość

miejscową, zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych wnioskodawcy,

jego

zastępstwo

przez

przedstawiciela

ustawowego

lub

pełnomocnika.

Niewątpliwie istotne znaczenie dla określenia kognicji sądu wieczystoksięgowego

ma pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w postanowieniu z dnia 2.07.2004 r. II CK

265/04 (niepublik.), w którym stwierdzono, że przepis art. 626 8 § 2 k.p.c. nie może

być rozumiany jako ograniczający rolę sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym

do realizacji wyłącznie funkcji rejestracyjno-ewidencyjnej. Określony w nim zakres

kognicji

sądu

wieczystoksięgowego

wyklucza

wprawdzie

przeprowadzenie

jakichkolwiek własnych dowodów i dokonywania na ich podstawie własnych

ustaleń, co jednak nie stoi na przeszkodzie wyjaśnieniu i sprawdzeniu poprawności

danych, na które powołuje się strona, załączając stosowne dokumenty. W kilku

orzeczeniach Sąd Najwyższy wyjaśnił, że czynność materialna stanowiąca

podstawę wpisu powinna być badana przez sąd nie tylko pod względem

formalnoprawnym, lecz także pod względem jej skuteczności materialnej. Oznacza

to, że sąd musi badać, czy czynność ta uzasadnia powstanie, zmianę lub

wygaśnięcie prawa, które ma być wpisane lub wykreślone z księgi. Badanie, czy

czynność prawna mająca stanowić podstawę wpisu spowodowała – in concreto powstanie, zmianę lub wygaśnięcie prawa podlegającego ujawnieniu w księdze

wieczystej wymaga dokonania prawidłowej wykładni prawa (por. orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 27.10.2004 IV CK 121/04, OSNC 2005, nr 11, poz. 191; z dnia

14.06.1993 r. II CR 54/93, niepublik, i inne). Badanie treści dokumentu dołączonego

do wniosku mieści w sobie konieczność oceny, czy dokument ten stanowi

uzasadnioną podstawę wpisu (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia

29.06.2004 r. II CK 541/03, niepublik.). W granicach kognicji sądu rozpoznającego

wniosek o wpis mieści się ocena skutków prawnych umowy, na podstawie której

wpis ma nastąpić (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.01.2003 r. II CKN

1155/00, OSNC 2004, nr 4, poz. 61). Z kolei w postanowieniu z dnia 13.06.2003 r.

III CKN 630/00, [Prawo bankowe, z 2004, nr 10, s. 13) Sąd Najwyższy uznał, iż

podstawą wpisu w księdze wieczystej może być dokument obejmujący nowację w

rozumieniu art. 506 k.c., przy czym treść umowy nowacyjnej może być ustalona na

podstawie interpretacji oświadczenia woli stron. W świetle tych orzeczeń Sądu

Najwyższego nie może być mowy o tym, aby sądy orzekające w niniejszej sprawie

przekroczyły granice kognicji sądu wieczystoksięgowego określone w art. 626 8 § 2

k.p.c. Jeśli bowiem podstawą wpisu w sprawie nie był przepis art. 518 § 1 pkt 1 k.c.,

lecz czynność, o której ten przepis stanowi, czyli spłacenie przez osobę trzecią

cudzego długu, za który jest odpowiedzialna rzeczowo, co w konkretnym przypadku

oznacza

przejęcie

oczywiście

udziałów obciążonych

w ramach

kognicji

sądu

zastawem przez wierzyciela,

wieczystoksięgowego

leżała

to

ocena

materialnoprawna umowy o ustanowieniu zastawu rejestrowego z dnia 28.10.2005

r. zawartej między BGŻ a wnioskodawczynią, w której przewidziano (pkt 10

możliwość zaspokojenia roszczeń Banku przez przejęcie przedmiotu zastawu na

własność (k. 785); umowy sprzedaży wierzytelności z dnia 12.02.2007 r. (k. 653)

zawartej

między

BGŻ

a uczestnikiem

postępowania

Fabryką

„B.”,

oraz

oświadczenie uczestnika postępowania Fabryki „B.” z dnia 6.04.2007 r. o przejęciu

przedmiotu zastawu na własność (k. 783). Są to przecież podstawowe dokumenty,

na które powołuje się wnioskodawczyni dla wykazania, iż wstąpiła w prawa

zaspokojonego wierzyciela (art. 518 § 1 pkt 1 k.c.). W ramach kognicji Sądu

wieczystoksięgowego oczywiście leżało badanie, czy te czynności wykazane na

wskazanych wyżej dokumentach uzasadniały zmianę wierzyciela, która miała być

ujawniona w księdze wieczystej. Nie można wiec uznać za uzasadniony zarzut

naruszenia art. 6268 § 2 k.p.c.

Przeciwnie, obowiązki, jakie z tego przepisu

wynikały dla sądu wieczystoksięgowego, sąd ten wykonał prawidłowo.

Przechodząc do oceny zarzutu naruszenia art. 22 ust. 1 pkt. 3 i art. 23

ustawy z dnia 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz.U.

z 2009, Nr 67, poz. 569) w związku z art. 518 § 1 pkt 1 k.c. należy wskazać, iż

wnosząca skargę kasacyjną dopatrzyła się naruszenia tych przepisów w tym, że

sądy uznały za konieczne przedstawienie dowodu spłaty przez wnioskodawczynię

wierzytelności przysługującej uczestnikowi postępowania mimo, iż uczestnik ten

przejął udziały, które obciążone zastawem stanowiły rzeczowe zabezpieczenie

wierzytelności; w tym, iż sądy uznały, iż umowa o ustanowieniu zastawu

rejestrowego nie wskazywała wartości zabezpieczenia.

W sprawie jest poza sporem, iż wnioskodawczyni nie przedłożyła dowodu na

to, iż spłaciła wierzyciela tj. uczestnika postępowania, a tego literalnie biorąc

wymaga art. 518 § 1 pkt 1 k.c. jeżeli osoba trzecia spłaciła wierzyciela w inny

sposób. W okolicznościach sprawy w rachubę wchodziło zaspokojenie wierzyciela

– jako zastawnika przez przejęcie przez niego na własność przedmiotu zastawu.

Taką możliwość zaspokojenia zastawnika przewiduje art. 22 ustawy z dnia

6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym (...). Art. 22 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, do którego

odwołuje się wnioskodawczyni, stanowi, iż umowa zastawnicza może przewidywać

zaspokojenie zastawnika przez przejęcie przez niego na własność przedmiotu

zastawu rejestrowego, jeżeli przedmiotem zastawu rejestrowego są rzeczy,

wierzytelności i prawa lub zbiory rzeczy lub praw stanowiące całość gospodarczą,

a strony w umowie zastawniczej ściśle oznaczają wartość przedmiotu zastawu

albo określiły sposób ustalenia jego wartości dla zaspokojenia zastawnika. Z art. 22

wiąże się ściśle kolejny przepis art. 23 tej ustawy, który bliżej określa reguły

zaspokojenia zastawnika w drodze przejęcia na własność przedmiotu zastawu

rejestrowego. Z przepisu tego wynika, że: - jeśli przedmiotem zastawu są

instrumenty finansowe, to ich wartość ustala się po kursie notowań z końca dnia

przejęcia;

-

jeżeli przedmiotem zastawu są rzeczy występujące powszechnie w obrocie

towarowym ich wartość ustala się na podstawie średniej ceny tych rzeczy

z dnia przejęcia,

-

jeżeli przedmiotem zastawu są inne rzeczy, wierzytelności i prawa, to

wierzytelność zastawnika ulega zaspokojeniu do wysokości wartości

przedmiotu zastawu przejętego na własność; jeżeli wartość ta przewyższa

wysokość

wierzytelności

zabezpieczonej

zastawem,

zastawnik

jest

zobowiązany do zwrotu nadwyżki.

To ostatnie stwierdzenie nawiązuje do treści art. 22 ust. 1 pkt 3 ustawy, które

wymaga, aby strony ściśle oznaczyły wartość przedmiotu zastawu albo określiły

sposób ustalenia jego wartości.

Powstaje pytanie, czy tym wymaganiom odpowiada umowa z dnia

28.10.2005 r. o ustanowieniu zastawu rejestrowego na udziałach w spółce z o.o.,

a ściśle biorąc pkt. 10 ppkt 2 tej umowy, który przewiduje – jako jeden ze

sposobów zaspokojenia zastawnika – przejęcie, przedmiotu zastawu na własność,

jeśli zważyć, że w pkt. 3 podano jedynie wartość nominalną udziałów. Na to pytanie

sądy orzekające w sprawie odpowiedziały negatywnie i jest to prawidłowe

stanowisko. Udział ma wartość nominalną i rynkową, Wartość nominalna udziału

oznaczona jest w umowie spółki i stanowi odpowiednią część kapitału

zakładowego. Wartość nominalna może ulec podwyższeniu lub obniżeniu

w przypadku podwyższenia lub obniżenia kapitału zakładowego. Wartość rynkowa

udziału wyznaczona jest przez cenę, po której aktualnie udział może być zbyty lub

nabyty. Na cenę rynkową udziału wpływa przede wszystkim kondycja ekonomiczna

spółki oraz wielkość jej majątku. W tym kontekście nie ma więc wątpliwości, że

przewidziany w art. 22 ust. 1 pkt 3 ustawy wymóg, aby strony w umowie

zastawniczej

ściśle

oznaczyły

wartość

przedmiotu

zastawu

oznacza

–

w odniesieniu do udziałów – określenia ich wartości rynkowej. Jedynie wówczas

można uznać, że zastawnik zaspokoił się do określonej wysokości, która wyznacza

wartość rynkową udziałów. Alternatywą jest określenie sposobu ustalenia wartości

przedmiotu zastawu dla zaspokojenia zastawnika. Tych wymagań nie spełnia

postanowienie pkt 10 ppkt 2 umowy zastawniczej, skoro wskazanie wartości

nominalnej udziałów, nie może być uznane za ścisłe oznaczenia wartości

przedmiotu zastawu. Potwierdza to zresztą stanowisko uczestnika postępowania,

który odwołując się do wartości rynkowej przejętych udziałów wykazuje, że co

najwyżej można mówić o częściowym zaspokojeniu wierzytelności. Zaistniały spór

między

stronami

nie

może

być

jednak

rozstrzygnięty

w

postępowaniu

wieczystoksięgowym.

Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., orzeczono jak

w sentencji.

db