IV CSK 357/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 357/12

POSTANOWIENIE

Dnia 27 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Wojciech Katner (przewodniczący)

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z wniosku Z. J. R.

przy uczestnictwie J. N., D. G. i Samodzielnego Niepublicznego Zakładu Opieki

Zdrowotnej Przychodni Lekarzy Rodzinnych "L." Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w A.

o rozgraniczenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania J. N.

od postanowienia Sądu Okręgowego w S.

z dnia 1 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 24 października 2011 r. Sąd Rejonowy w A. dokonał

rozgraniczenia nieruchomości położonej w A. stanowiącej własność wnioskodawcy,

oznaczonej nr 3171/2 z nieruchomością stanowiącą jego współwłasność i

uczestniczki J. N. oznaczoną nr 3171/4, nieruchomością stanowiącą uczestnika D.

G. oznaczoną nr 3172/1 i z nieruchomością stanowiącą własność Samodzielnego

Niepublicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej Przychodnia Lekarzy rodzinnych „L.”

spółki z o.o. oznaczoną nr 3172/2 w ten sposób, że linia graniczna będzie

przebiegać według linii oznaczonej w opinii biegłego kolorem czerwonym od punktu

nr 1 przez punkty 5,9,10 do końcowego punktu 2.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że granica według danych ewidencji

gruntów i budynków nie odzwierciedla stanu na gruncie. Ustalił, że sporna granica

była wcześniej linią prostą, a obecnie różnice pomiędzy ogrodzeniem, granicą

ewidencyjną a budynkiem uczestnika G. wynoszą jedynie 0,13 m.

Dokonując rozgraniczenia oparł się na opinii biegłego, który wyznaczył

granicę według stanu prawnego oznaczając ją od pkt 1 przez pkt 5,9,10

do pkt 2 zgodnie z pomiarem wykonanym w latach 1978 – 1982 przy opracowaniu

mapy zasadniczej, przy czym pkt 5 odbiega o 0,09 m w kierunku północno zachodnim, pkt 4 i 3 wyznaczają ścianę budynku i odbiegają od prostej

odpowiednio o 0,03 m i 0,13 m w kierunku południowo – wschodnim.

Powyższe zadecydowało o przyjęciu, że jest to granica zgodna ze stanem

prawnym.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 1 lutego 2012 r. oddalił apelację

uczestniczki J. N. Podzielił ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej

instancji i przyjął je za własne. Wskazał, że rozgraniczenie według ostatniego

spokojnego stanu posiadania następuje tylko w przypadku niemożności dokonania

rozgraniczenia zgodnie ze stanem prawnym, przez które to kryterium

należy

rozumieć ustalenie przebiegu spornej granicy na podstawie dokumentacji

stwierdzającej stan prawny nieruchomości oraz na podstawie dokumentacji

geodezyjnej. Ponieważ brak było możliwości ustalenia przebiegu granic zgodnie

ze stanem prawnym w oparciu o odpisy aktów notarialnych znajdujących się

w księgach wieczystych, a przebieg ten obrazuje mapa sporządzona w latach 1978

– 1982 przy dokonywaniu pomiarów do mapy zasadniczej, stanowiąca podstawę

określania granic przy zakładaniu ksiąg wieczystych i wskazana przez biegłego

jako przedstawiająca stan prawny, Sąd Okręgowy uznał, że może stanowić ona

podstawę rozstrzygnięcia. Ponieważ z mapy znajdującej się w księdze wieczystej

wynika, że granica była linią prostą, za zasadne uznał ustalenie granicy według linii

prostej pomiędzy nieruchomościami oznaczonymi numerami 3171/2, 3171/4,

3172/1 i 3172/2, z tym, że punkty 3, 4, 5 nieznacznie od niej odbiegają wyznaczając

ścianę budynku. Granica ta obrazuje stan prawny nieruchomości i nie określa

na nowo przebiegu granicy.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach kasacyjnych (art. 3983 § 1

i 2 k.p.c.) uczestniczka postępowania J. N. wniosła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie prawa

materialnego: - art. 153 k.c. poprzez wadliwe zastosowanie polegające na ustaleniu

granicy z zastosowaniem kryterium stanu prawnego o nowe, nie istniejące

uprzednio i niezaewidencjonowane punkty graniczne; - art. 153 k.c. w zw. z art. 29

ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. Prawo geodezyjne i kartograficzne w zw. z § 3

rozporządzenia Ministrów Spraw Wewnętrznych oraz Rolnictwa i Gospodarki

Żywnościowej z dnia 14 kwietnia 1999 r. w sprawie rozgraniczenia nieruchomości

(Dz. U. 1999. 45.453; dalej rozporządzenie) w zw. z § 5 ust. 1 pkt 1 lit. a i § 5 ust. 1

pkt 2 lit. f rozporządzenia przez ich wadliwe zastosowanie polegające na uznaniu,

że podstawą ustalenia położenia punktów granicznych oraz przebiegu granicy

nieruchomości może być mapa zasadnicza w sytuacji, gdy w aktach sprawy

znajduje się protokół graniczny, mający bezwzględne pierwszeństwo przed mapą

zasadniczą. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżąca zarzuciła naruszenie

art. 382 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 244 § 1 k.p.c. poprzez ich wadliwe

zastosowanie

polegające

na pominięciu

dowodu

z

dokumentu

protokołu

granicznego z dnia 20 stycznia 2000 r., a w konsekwencji oparcie się na

pomijającej ten protokół wadliwej opinii biegłego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 153 k.c. rozgraniczenie nieruchomości następuje według

określonych w tym przepisie kryteriów, które mają zastosowanie w takiej kolejności,

w jakiej zostały wymienione w przepisie, a zatem każde ma priorytet przed

następnym. Gdy granice stały się sporne, ich ustalenie powinno nastąpić przede

wszystkim według stanu prawnego. Takie stanowisko zgodnie wyraża zarówno

doktryna, jak i judykatura (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia

2003 r., IV CK 255/02, z dnia 24 sierpnia 2011 r., IV CSK 596/10 i orzeczenia w nim

powołane, niepubl.). Zasada wzajemnego wyłączania się kryteriów przewidzianych

w art. 153 k.c. wyklucza korygowanie przebiegu granic ustalanych według stanu

prawnego poprzez włączenie kryterium ostatniego spokojnego stanu posiadania,

czy kryterium wszelkich okoliczności, zarówno co do całej granicy jak i jej

fragmentów. Utrwalone jest również stanowisko, że wątpliwość co do stanu

prawnego nieruchomości nie uzasadnia jeszcze dokonania rozgraniczenia według

kryterium ostatniego spokojnego stanu posiadania, bowiem sama wątpliwość nie

wystarczy do stwierdzenia, że stanu prawnego nie da się ustalić.

Rozgraniczenie w znaczeniu prawa cywilnego służy ustaleniu granic na

gruncie, w obrębie których właściciel może wykonywać swe władztwo w stosunku

do wyodrębnionej za pomocą linii granicznych części powierzchni ziemskiej.

Jego celem jest ustalenie przebiegu granic przez określenie położenia punktów linii

granicznych, utrwalenie tych punktów znakami granicznymi na gruncie oraz

udokumentowanie tych czynności (art. 29 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. Prawo

geodezyjne i kartograficzne, Dz. U. 2010.193.1287 ze zm., dalej ustawa).

Zgodnie z art. 31 ust. 2 i 3 ustawy przy ustalaniu granic bierze się pod uwagę znaki

i ślady graniczne, mapy i inne dokumenty oraz punkty osnowy geodezyjnej.

Rodzaje dokumentów stanowiących podstawę ustalenia przebiegu granic określa

również rozporządzenie stanowiąc w § 3, 4 i 5, że są to dokumenty stwierdzające

stan prawny nieruchomości, do których się zalicza odpisy z ksiąg wieczystych

lub odpisy dokumentów znajdujące się w zbiorze dokumentów, wypisy aktów

notarialnych, prawomocne orzeczenia sądu i ugody sądowe, ostateczne decyzje

administracyjne (§ 3 ust. 1 i § 4) oraz są to dokumenty określające położenie

punktów granicznych i przebieg granic nieruchomości, do których się zalicza

dokumenty geodezyjne zawierające dane liczbowe do ustalenia przebiegu granic,

w tym: a) szkice graniczne, protokoły graniczne, akty ugody, b )zarysy pomiarowe

z pomiaru granic, c) szkice wyznaczenia granic działek wydzielonych w wyniku

scalenia, wymiany gruntów lub w wyniku podziału nieruchomości i d) inne

dokumenty pomiarowe, obliczeniowe i opisowe pozwalające na ustalenie przebiegu

granic (§ 3 ust. 2 i § 5 ust. 1 pkt 1 lit. a – d). W braku powyższych dokumentów

określających położenie punktów granicznych dokumentami takimi są mapy i plany

obejmujące granice albo inne elementy pozwalające na odtworzenie lub analizę

przebiegu granic, w szczególności mapy jednostkowe nieruchomości, mapy

katastralne, mapy scalenia i wymiany gruntów, plany parcelacyjne, mapa ewidencji

gruntów i mapa zasadnicza (§ 3 ust. 2 i § 5 ust. 2 lit a – f).

Przepisy powyższe nie wyczerpują wszystkich dowodów i w postępowaniu

sądowym można posłużyć się również innymi dowodami przewidzianymi

w kodeksie postępowania cywilnego. Wszystkie dowody, zarówno przewidziane

ustawą i rozporządzeniem, jak i inne zgłoszone przez strony, podlegają ocenie

sądu w ramach art. 233 § 1 k.p.c.

Przytoczona wyżej treść § 3 i 5 rozporządzenia wskazuje, że dowodom

określonym w ustępie 1 pkt 1 lit. a – d ustawodawca dał pierwszeństwo, zaś

dowody wymienione w ustępie 2 lit. a – f mogą mieć decydujące znaczenie jedynie

w braku dowodów określonych w ustępie pierwszym. Istotne znaczenie ma również

kolejność wymienionych w § 5 dowodów, która nakazuje oparcie ustalenia

przebiegu granic na dokumentach w takiej kolejności, w jakiej zostały wymienione

w przepisie i przypisanie większej mocy dowodowej temu dokumentowi,

który poprzedza

następne.

Przepis

ten

wprowadza

ustawową

gradację

dowodów i nie zezwala na oparcie ustalenia przebiegu granicy na dowodach

wymienionych w dalszej kolejności, jeżeli istnieją dowody wymienione w punktach

je poprzedzających.

Sąd Okręgowy wskazał, że rozgraniczenie zostało dokonane według stanu

prawnego. Zarówno przytaczając ustalenia Sądu Rejonowego, jak i w motywach

zaskarżonego postanowienia wyjaśnił, że dawniej granica biegła w linii prostej

i obecnie biegnie tak również z wyjątkiem punktów 3, 4 i 5, które wyznaczają ścianę

budynku i mają niewielkie odchylenie od linii prostej. Z motywów nie wynika, czy

załamanie granicy powstało wskutek usytuowania budynku zgodnie ze stanem

prawnym, czy też wskutek jego przekroczenia przy budowie i dodatkowo zostało

włączone kryterium ostatniego spokojnego stanu posiadania, czy też może jest to

stan prawny powstały wskutek zasiedzenia. Wskazać należy, że fakt, iż granica

przebiegałaby przez budynek nie stanowi o wadliwości rozgraniczenia, bowiem art.

153 k.c. nakazuje wytyczenie granicy także pod budynkiem, gdy taki jej kierunek

wypływa z tytułu własności, a nadto rozgraniczenie nie może być środkiem prawnym

służącym odwróceniu stanu szkody powstałej na skutek zabudowania sąsiedniego

gruntu poprzez ustalenie granicy w sposób prowadzący do uszczuplenia działki

sąsiedniej (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 1990 r., III CRN

352/90, z dnia 26 czerwca 2002 r., III CKN 590/00, niepubl.).

Motywy rozstrzygnięcia również nie wyjaśniają, czy i jakie znaczenie

dowodowe zostało nadane protokołowi granicznemu z dnia 20 stycznia 2000 r.

(k. 93),

dotyczącego

ale obejmującego

wprawdzie

pomiarami

innego

postępowania

przedmiotową

granicę

o

i

rozgraniczenie,

wchodzącego

do

dokumentacji rozgraniczenia (§ 19 rozporządzenia). Pominięcie tego dowodu czyni

zasadny zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. Sąd Okręgowy decydujące znaczenie

dowodowe nadał mapie zasadniczej, która w świetle wskazanego wyżej § 5

ust. 2 rozporządzenia zajmuje najniższe miejsce w hierarchii dowodów określających

położenie punktów granicznych i przebieg granic nieruchomości. Nie można

uznać za wystarczające powołanie się w tym zakresie na lakoniczną opinię biegłego,

który zresztą dwukrotnie stwierdził, że opinia dotyczyła ustalenia stanu prawnego

i stanu posiadania (k. 224 i 246). Same mapy, bez powiązania ich ze

zdarzeniami prawnymi

wynikającymi

stwierdzającymi

prawny nieruchomości,

stan

z czynności

nie

prawnych

mogą

i

dokumentami

stanowić

podstawy

rozstrzygnięcia o rozgraniczeniu. Powyższe czyni zasadne powołane w skardze

kasacyjnej zarzuty prawa materialnego, aczkolwiek odnosząc się do zarzutu

naruszenia art. 153 k.c. wskazać należy, że sąd dokonując rozgraniczenia

z zastosowaniem kryterium stanu prawnego, jest uprawniony do ustanawiania

nowych punktów granicznych, nie istniejących poprzednio, jeżeli takie ich położenie

wynika ze stanu prawnego.

Zważywszy na powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

jw