IV CSK 35/05 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 23 marca 2006 r., IV CSK 35/05

Orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej na podstawie

art. 374 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i

naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.) jest niezależne od tego, czy został

złożony wniosek o ogłoszenie upadłości.

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

Sędzia SN Antoni Górski

Sędzia SA Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

Oddziału w B. przy uczestnictwie Józefa M. o orzeczenie zakazu prowadzenia

działalności gospodarczej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie

Cywilnej w dniu 23 marca 2006 r. skargi kasacyjnej wnioskodawcy od

postanowienia Sądu Okręgowego w Białymstoku z dnia 21 marca 2005 r.

oddalił skargę kasacyjną

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w B. wniósł dnia 30 listopada

2004 r. o orzeczenie na podstawie art. 374 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm. – dalej: "Pr.u.n.") zakazu

prowadzenia działalności gospodarczej przez dłużnika Józefa M. W uzasadnieniu

wniosku wskazano, że w okresie od listopada 2002 r. do sierpnia 2004 r. po stronie

dłużnika powstało zadłużenie z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie

społeczne. Egzekucja administracyjna należności za okres listopad – grudzień

2000 r. oraz styczeń – kwiecień 2003 r. okazała się częściowo nieskuteczna. W

wyniku zawiadomienia przez wierzyciela Prokuratury Rejonowej w S. o

narastających zadłużeniach Józef M. zastał uznany winnym popełnienia

zarzucanego mu czynu, opisanego w art. 218 § 1 k.k. Pomimo wyroku skazującego,

dłużnik nie podjął działań zmierzających do uregulowaniu zaległych składek.

Postanowieniem z dnia 13 stycznia 2005 r. Sąd Rejonowy w Suwałkach

oddalił wniosek o orzeczenie zakazu wobec dłużnika. Wskazał, że podstawa

ogłoszenia upadłości powstała już w dniu 16 grudnia 2002 r., kiedy dłużnik uchybił

terminowi opłacenia stosownych składek na ubezpieczenie społeczne oraz na

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za listopad 2002 r. W okresie

kolejnych dwóch tygodni był zobowiązany do złożenia wniosku o upadłość. Tym

samym, według Sądu, została wypełniona hipoteza art. 373 ust. 1 Pr.u.n., jednak

wniosek o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej wierzyciel

złożył dnia 30 listopada 2004 r., podczas gdy dłużnik powinien był zgłosić wniosek o

ogłoszenie upadłości do dnia 30 grudnia 2002 r. Zgodnie zaś z art. 377 Pr.u.n. nie

orzeka się zakazu, o którym mowa w art. 373, jeżeli nie złożono wniosku o

ogłoszenie upadłości w terminie roku od dnia, w którym dłużnik obowiązany był taki

wniosek złożyć.

W apelacji wierzyciela zarzucono, że Sąd błędnie zastosował art. 373 ust. 1

Pr.u.n., mimo iż wniosek został oparty na art. 374 Pr.u.n. Wyrażono pogląd, że art.

377 Pr.u.n. ma zastosowanie jedynie do spraw, w których podstawę wniosku

stanowił art. 373 tej ustawy.

Postanowieniem z dnia 21 marca 2005 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku oddalił

apelację, wskazując, że upływ rocznego, prekluzyjnego terminu do zgłoszenia

wniosku, liczonego od dnia, w którym dłużnik obowiązany był złożyć wniosek o

ogłoszenie upadłości, uprawniał do oddalenia wniosku o orzeczenie zakazu, o

którym mowa w art. 373 Pr.u.n. Sąd odwoławczy podzielił zarzut błędnego

zastosowania art. 373 ust. 1 Pr.u.n., mimo określenia przez stronę powodową innej

podstawy prawnej powództwa, i poddał dodatkowo ocenie żądanie wnioskodawcy

na podstawie art. 374 Pr.u.n. Według Sądu Okręgowego, przepis ten ma jednak

zastosowanie w sytuacji, w której dłużnik zgłosił wniosek o ogłoszenie upadłości w

terminie prawem przewidzianym, ale niewypłacalność była następstwem jego

celowego działania lub rażącego niedbalstwa. Poza tym materiał dowodowy nie

dawał, zdaniem Sądu, podstaw do uznania, że zostały spełnione przesłanki do

orzeczenia zakazu na podstawie art. 374 Pr.u.n.

W skardze kasacyjnej wniesionej przez wnioskodawcę od postanowienia Sądu

Okręgowego skarżący zarzucił naruszenie art. 374 Pr.u.n. polegające na przyjęciu,

że ma on zastosowanie jedynie do sytuacji, w której dłużnik zgłosił wniosek o

ogłoszenie upadłości w terminie, jednak niewypłacalność była następstwem jego

celowego działania lub rażącego niedbalstwa, a także błędnej wykładni art. 377

Pr.u.n. przez przyjęcie, że termin określony w tym przepisie ma zastosowanie także

do postępowania prowadzonego na podstawie art. 374 Pr.u.n. oraz uznanie, iż

termin ten upłynął w dniu 30 grudnia 2003 r. Skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi drugiej instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i

orzeczenie co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przed przystąpieniem do rozpoznania pierwszego w kolejności, zbyt ogólnego,

zarzutu naruszenia art. 374 Pr.u.n. należy poczynić pewną uwagę porządkującą.

Dłużnikiem jest osoba fizyczna, prowadząca we własnym imieniu działalność

gospodarczą, wobec czego zakaz prowadzenia tej działalności ze względu na

celowe lub z rażącego niedbalstwa doprowadzenie do niewypłacalności mógłby być

orzeczony wyłącznie na podstawie art. 374 ust. 1 Pr.u.n. Dlatego dalsze rozważania

ograniczają się do treści tego przepisu z wyłączeniem art. 374 ust. 2, który odnosi

się do odpowiedzialności reprezentantów przedsiębiorców i w związku z tym nie ma

zastosowania w sprawie.

W art. 374 ust.1 Pr.u.n. rozszerzono zakres stosowania sankcji przewidzianej

w art. 373 Pr.u.n. na tych dłużników, będących osobami fizycznymi, których

niewypłacalność jest następstwem ich celowego działania lub rażącego

niedbalstwa. Odpowiedzialność na tej podstawie nie zależy od złożenia przez

dłużników terminowego wniosku o ogłoszenie upadłości. Takiego warunku nie

zawiera art. 374 Pr.u.n., a także nie można wyprowadzić go z analizy innych

przepisów tytułu X Prawa upadłościowego i naprawczego, regulujących

postępowanie w sprawach orzekania zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej. W art. 373 ust. 1 pkt 1-4 oraz ust. 3 pkt 1 i 2 Pr.u.n. zostały

wymienione okoliczności, których stwierdzenie uzasadnia wydanie orzeczenia o

pozbawieniu prawa prowadzenia działalności gospodarczej. W art. 374 ust. 1

Pr.u.n. przyjęto jedynie jako dodatkową podstawę orzeczenia zakazu prowadzenia

działalności gospodarczej, o którym mowa w art. 373, stan niewypłacalność

dłużnika będącego osobą fizyczną, który jest następstwem jego celowego działania

lub rażącego niedbalstwa. Jest to samodzielna przesłanka orzeczenia zakazu,

niezależna od tego, czy został złożony wniosek o ogłoszenie upadłości i jaki był

jego skutek.

Niewątpliwie tylko na podstawie art. 374 ust. 1 odpowiada dłużnik, będący

osobą fizyczną, który wykonał ustawowy obowiązek (art. 21 ust. 1 Pr.u.n.) i złożył

wniosek o ogłoszenie upadłości w terminie dwóch tygodni od dnia powstania stanu

niewypłacalności, jeżeli tylko zostanie wykazane, że niewypłacalność jest

następstwem jego celowego działania lub rażącego niedbalstwa. Wyłącznie na tej

podstawie będzie także odpowiadał dłużnik, który doprowadził do własnej

niewypłacalności, jeżeli nie zgłosił wniosku o ogłoszenie upadłości w ustawowym

terminie, ale stało się to bez jego winy. Dłużnik odpowiada za stan niewypłacalności

będący następstwem jego celowego działania lub rażącego niedbalstwa, mimo to,

że nie zostało wszczęte postępowanie upadłościowe zarówno z jego inicjatywy, jak i

z inicjatywy innych uprawnionych podmiotów. W końcu należy wskazać, że art. 374

Pr.u.n. ma zastosowanie również wtedy, gdy sam dłużnik nie złożył wniosku o

ogłoszenie upadłości, a uczynił to inny uprawniony podmiot.

Na gruncie poprzednio obowiązującego stanu prawnego wątpliwości budziło

zastosowania sankcji przewidzianej art. 172 § 1 Prawa upadłościowego za

niewykonanie obowiązku złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w sytuacji, w

której upadłość przedsiębiorcy nie została ogłoszona. W uchwale z dnia 18

października 2001 r., III CZP 56/01 (OSNC 2002, nr 5, poz. 60) Sąd Najwyższy

dopuścił taką możliwość, problem ten stracił jednak znaczenie wobec wyraźnej

regulacji zawartej w art. 375 Pr.u.n. Brzmienie tego przepisu wyjaśnia nie tylko

kwestie wcześniej wątpliwe, ale na jego podstawie można również wnioskować o

możliwości orzeczenia zakazu prowadzenia działalności gospodarczej na podstawie

art. 374 Pr.u.n., także wtedy, gdy nie wszczęto postępowania upadłościowego. W

art. 375 ust. 1 wskazano jako właściwy do orzekania w sprawach, o których mowa

w art. 373 i 374, sąd upadłościowy, czyli sąd, przed którym toczy się w tym samym

czasie postępowanie upadłościowe. W ust. 2 tego artykułu uregulowano kwestie

sądu właściwego do orzekania, jeżeli postępowanie upadłościowe nie toczyło się

wcale albo nie toczy się ze względu na oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości

lub umorzenie postępowania upadłościowego. Brak w art. 375 ust. 2 Pr.u.n.

ponownego wyliczenia spraw wymienionych w art. 373 i 374 pozwala przyjąć, że

art. 375 ust. 2 Pr.u.n. obejmuje kwestie właściwości sądu również w sprawach, o

których mowa w art. 373 i 374 Pr.u.n., a zatem przewiduje orzekanie na podstawie

art. 374 Pr.u.n. także wtedy, gdy nie wszczęto wcześniej postępowania

upadłościowego.

Potwierdza to postawioną na wstępie tezę, że orzeczenie zakazu prowadzenia

działalności gospodarczej na podstawie art. 374 ust. 1 Pr.u.n. jest niezależne od

tego, czy został złożony wniosek o ogłoszenie upadłości. Wobec tego, tym bardziej

bezpodstawne jest uzależnianie zastosowania tej sankcji – jak uczynił Sąd drugiej

instancji – od terminowego złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości przez dłużnika.

Pozytywna ocena skargi kasacyjnej w tej części nie przesądza jej

skuteczności, gdyż istnieje uzasadniona przyczyna oddalenia wniosku o orzeczenie

zakazu prowadzenia działalności gospodarczej, która wiąże się z kolejnym

zarzutem naruszenia prawa materialnego. Zdaniem skarżącego, art. 377 Pr.u.n.,

określający termin do zgłoszenia wniosku o orzeczenie zakazu prowadzenia

działalności gospodarczej, nie ma zastosowania do wniosku opartego na treści 374

Pr.u.n. Tymczasem analiza przepisów zamieszczonych w tytule X części pierwszej

Prawa upadłościowego i naprawczego uzasadnia przyjęcie poglądu, że art. 377

Pr.u.n. stosuje się w całej rozciągłości do wniosku o orzeczenie zakazu

prowadzenia działalności gospodarczej opartego na treści art. 374 ust. 1 Pr.u.n.

Nie ma racji skarżący, że zakres zastosowania przepisu art. 377 Pr.u.n. jest

ograniczony jedynie do spraw o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej , w których podstawę wniosku stanowi art. 373 ust. 1 Pr.u.n. Artykuł

377 Pr.u.n. określa nie tylko termin składania wniosków o wszczęcie postępowania,

ale także konsekwencje jego niezachowania, które według dosłownego brzmienia

ustawy polegają na tym, że „nie orzeka się zakazu, o którym mowa w art. 373”. Ten

sam sposób odwołania się do „zakazu prowadzenia działalności gospodarczej, o

którym mowa w art. 373” zastosowano w art. 374 ust. 1 Pr.u.n. W związku z tym

należy podnieść, że tylko art. 373 ust. 1 i 3 Pr.u.n. określa przedmiotowy i czasowy

zakres pozbawienia prawa prowadzenia działalności gospodarczej. Wymieniona

sankcja obejmuje różne sfery aktywności gospodarczej, od pozbawienia prawa

prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek do pozbawienia prawa

pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce

handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu.

Może być zastosowana na okres od trzech do dziesięciu lat. W art. 373 Pr.u.n.

zostały także określone przesłanki orzeczenia zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej, których dopełnieniem jest kwalifikowana niewypłacalność dłużnika,

opisana w art. 374 Pr.u.n. Dlatego zawarte w art. 377 Pr.u.n. odniesienie się do

„zakazu, o którym mowa w art. 373” należy rozumieć jako odwołanie się do sankcji

opisanej od strony przedmiotowej tylko w art. 373 Pr.u.n. Postępowaniem w sprawie

o orzeczenie zakazu „o którym mowa w art. 373" będzie zatem również

postępowanie wszczęte na podstawie art. 374 ust. 1 Pr.u.n.

Oceny tej nie zmienia nieco odmienna, ale mająca to samo znaczenie, formuła

przyjęta w art. 375 i 376 Pr.u.n. Zawarte w nich odwołania obejmują odpowiednio

„sprawy, o których mowa w art. 373 i 374” lub „postępowania w sprawach, o których

mowa w art. 373 i 374”. Posłużenie się pojęciem „sprawy”, czy „postępowaniem w

sprawie” oznacza również zastosowanie art. 375 i 376 Pr.u.n. – tak jak art. 377

Pr.u.n. – do spraw wszczętych na podstawie art. 373 i 374 Pr.u.n. Nie ma zatem

merytorycznych różnic pomiędzy zakresem zastosowania art. 377 Pr.u.n. oraz art.

375 i 376 Pr.u.n. Gdyby rzeczywiście wolą ustawodawcy było ograniczenie

stosowania art. 377 Pr.u.n. wyłącznie do spraw, o których mowa w art. 373 Pr.u.n.,

takie sformułowanie należało konsekwentnie zamieścić w jego treści.

Przyjęcie stanowiska, że art. 377 Pr.u.n. ma także zastosowanie do wniosków

złożonych na podstawie art. 374 ust. 1 Pr.u.n., wymaga rozstrzygnięcia następnego

zagadnienia, a mianowicie, od jakiego zdarzenia należy liczyć roczny termin do

zgłoszenia wniosku o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej,

jeżeli nie zgłoszono wniosku o ogłoszenie upadłości.

Termin przewidziany w art. 377 Pr.u.n. jest terminem zawitym prawa

materialnego, którego uchybienie powoduje oddalenie wniosku. Według art. 377

Pr.u.n., gdy nie zgłoszono wniosku o ogłoszenie upadłości termin ten zaczyna bieg

od dnia, w którym dłużnik obowiązany był taki wniosek złożyć. Podejmując się

odpowiedzi na tak postawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy w uchwale z

dnia 22 marca 2006 r., III CZP 13/06 przyjął, że jeżeli nie złożono wniosku o

ogłoszenie upadłości, nie orzeka się zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej, gdy postępowanie w tej sprawie nie zostało wszczęte w terminie

rocznym od dnia, w którym dłużnik był obowiązany wystąpić o upadłość, tj. od

powstania podstawy do ogłoszenia upadłości. Podzielając ten pogląd i przenosząc

go na stan faktyczny sprawy, należy przyjąć, że termin do złożenia wniosku

rozpoczął bieg dnia 16 grudnia 2002 r., kiedy powstała podstawa do ogłoszenia

upadłości. Był to pierwszy dzień, w którym dłużnik powinien złożyć wniosek o

ogłoszenie upadłości. Nie można jednak pominąć, że w tym czasie obowiązywało



Uchwała publikowana pod poz. 8 niniejszego numeru.

rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo

upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.), które nie

przewidywało orzeczenia zakazu prowadzenia działalności gospodarczej w sytuacji

określonej w art. 374 ust. 1 Pr.u.n., jak również nie przewidywało prekluzyjnego

terminu do wszczęcia postępowania na podstawie innych przesłanek. Prekluzję

wprowadził dopiero art. 377 Pr.u.n. Odwołując się także i w tym zakresie do

stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w uchwale z dnia 22 marca 2006 r.

należy przyjąć, że prekluzyjny termin do wszczęcia postępowania mógł rozpocząć

bieg dopiero od dnia wejścia w życie Prawa upadłościowego i naprawczego, tj. od

dnia 1 października 2003 r. Zastosowanie przepisów nowej ustawy do

postępowania wszczętego dnia 30 listopada 2004 r. przewiduje art. 540 Pr.u.n. W

tym stanie faktycznym i prawnym termin do wszczęcia postępowania na podstawie

art. 374 ust. 1 Pr.u.n. upłynął z dniem 1 października 2004 r.

Z tych względów, uznając, że wyrok Sądu Okręgowego w Białymstoku, mimo

błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną

wnioskodawcy na podstawie art. 39814 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 376

ust. 1 zdanie drugie Pr.u.n.