IV CSK 349/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 349/10

POSTANOWIENIE

Dnia 10 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Skarbowego

w M.

przy uczestnictwie Teresy D. i Jacka D.

o wpis,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 10 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 17 listopada 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu pozostawiając

temu Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Skarb Państwa wniósł o dokonanie wpisu hipoteki przymusowej w dziale IV

księgi wieczystej Kw nr [...] na udziale wynoszącym ½ części stanowiącym

własność uczestników postępowania na prawach wspólności ustawowej, załączając

do wniosku cztery tytuły wykonawcze.

Sąd

pierwszej

instancji

uwzględnił

wniosek

zgodnie

z

żądaniem

wnioskodawcy.

Sąd drugiej instancji postanowieniem z dnia 17 listopada 2009 r. uwzględnił

apelację uczestniczki postępowania Teresy D. w ten sposób, że uchylił zaskarżony

wpis, nakazał Sądowi Rejonowemu jego wykreślenie i wniosek o wpis oddalił.

W ocenie Sądu odwoławczego wnioskodawca nie wykazał, aby załączone

go wniosku tytuły wykonawcze, stanowiące podstawę wpisu, zostały doręczone

uczestnikom postępowania. Wobec powyższego Sąd ten uznał, że wspomniane

tytuły wykonawcze nie mogą stanowić podstawy wpisu hipoteki przymusowej, gdyż

zgodnie z art. 27 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji tytuł powinien zwierać stwierdzenie, że obowiązek

jest wykonalny.

Ponadto, Sąd drugiej instancji stwierdził, że przepisy art. 65 ust. 1, art. 109

u.k.w.h. oraz art. 35 § 2 ust. 2 Ordynacji podatkowej pozwalają przyjąć, iż tytuł

wykonawczy może stanowić podstawę wpisu tylko jednej hipoteki, a nadto,

że hipoteka

może

zostać

wpisana

na

podstawie

tylko

jednego

tytułu

wykonawczego, bo ustawodawca kategorycznie wyklucza możliwość ustanowienia

jednej hipoteki dla wielu wierzytelności. Wielość wierzytelności uznał Sąd

Okręgowy za

przeszkodę do dokonania wpisu o wnioskowanej treści, uznając

zarazem, że wobec treści wniosku nie jest władny dokonać wpisu czterech hipotek

przymusowych. Sąd drugiej instancji wskazał także na brak swego uprawnienia do

dokonania

w

księdze

wieczystej

wpisu

uczestników

postępowania

jako

współwłaścicieli w udziałach po ¼ części, co umożliwiłoby prawidłowe wpisanie

hipoteki wyłącznie na udziale stanowiącym własność zobowiązanego.

Wnioskodawca zaskarżył w całości postanowienie Sądu drugiej instancji,

opierając skargę kasacyjną na obu podstawach.

Zarzuty błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 109 ust. 1

u.k.w.h., art. 35 § 2 ust. 2 w zw. z art. 34 § 1 i art. 35 § 1 Ordynacji podatkowej

uzasadniono błędnym uznaniem, że hipotekę przymusową można ustanowić tylko

na podstawie jednego tytułu wykonawczego, a kilka takich tytułów nie może

stanowić podstawy wpisu jednej hipoteki przymusowej.

Z kolei naruszenie art. 109 ust. 1 u.k.w.h., art. 34 § 1, art. 35 § 2 pkt 2 i § 3

Ordynacji podatkowej w zw. z art. 27 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r.

o postępowaniu egzekucyjnym w administracji uzasadniono ich błędną wykładnią

i niewłaściwym zastosowaniem w następstwie uznania, że hipotekę przymusową na

podstawie administracyjnego tytułu wykonawczego można ustanowić tylko

wówczas, gdy została wszczęta egzekucja administracyjna, a wnioskodawca

przedłoży

dowód

wszczęcia

tej

egzekucji

(doręczenia

odpisu

tytułu

wykonawczego).

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucił naruszenie art.

6268 § 2 k.p.c. wskutek wykroczenia przez Sąd poza granice przewidzianej w nim

kognicji, w następstwie badania przez Sąd odwoławczy prawidłowości wszczęcia

egzekucji administracyjnej (doręczenia uczestnikom odpisu tytułu wykonawczego).

Nadto zarzucono naruszenie art. 244 § 1 k.p.c. przez zakwestionowanie przez Sąd

treści

dokumentu

urzędowego

(administracyjnego

tytułu

wykonawczego),

w szczególności istnienia klauzuli, że obowiązek objęty tytułem wykonawczym jest

wymagalny. Zarzuty naruszenia art. 386 § 1 i art. 385 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2

k.p.c., a także art. 6269 k.p.c. uzasadniono błędnym uwzględnieniem apelacji

w sytuacji wymagającej jej oddalenia.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu oraz

orzeczenia o kosztach postępowania przed Sądem Najwyższym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga

kasacyjna

zasługiwała

na

uwzględnienie

wobec zasadności

większości spośród zgłoszonych w niej zarzutów.

Trafny okazał się zarzut naruszenia art. 6268 § 2 k.p.c., wyznaczającego

granice kognicji sądu wieczystoksięgowego, którego naruszenie mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy, ponieważ Sąd odwoławczy uzasadnił oddalenie wniosku

o wpis m.in. brakiem wykazania przez wnioskodawcę doręczenia tytułów

wykonawczych uczestnikom postępowania. Tymczasem Sąd wieczystoksięgowy

nie może badać innych okoliczności aniżeli te, które dotyczą wniosku, dołączonych

do niego dokumentów i treści księgi wieczystej. Natomiast badanie prawidłowości

trybu prowadzenia postępowania administracyjnego i merytorycznej treści wydanej

w nim decyzji wykracza już poza zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego,

ponieważ wpis hipoteki przymusowej na podstawie decyzji wydanej w tym

postępowaniu może być podważany w drodze procesu o usunięcie niezgodności

stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym (postanowienie SN z 17 listopada 2005 r., IV CSK 5/05, niepubl.;

postanowienie SN z dnia 19 października 2000 r., II CKN 451/00, niepubl.).

Skuteczność doręczenia tytułu wykonawczego jako elementu oceny

prawidłowości trybu procedowania w postępowaniu administracyjnym nie może

więc być przedmiotem badania Sądu wieczystoksięgowego.

W judykaturze stwierdzono nawet, że podstawą wpisu hipoteki przymusowej

na nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności łącznej podatnika i jego

małżonka może być nawet nieostateczna decyzja o treści określonej w art. 35 § 2

pkt 1 Ordynacji podatkowej, wydana tylko przeciwko podatnikowi i doręczona

jedynie jemu (postanowienie SN z dnia 5 listopada 2004 r., III CK 122/04, niepubl.).

Badanie Sądu wieczystoksięgowego sprowadza się więc do stwierdzenia

zgodności dołączonego do wniosku tytułu wykonawczego z wymaganiami art. 27

§ 1 - § 3 ustawy z 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, a więc

m.in. do zbadania tego, czy dołączony tytuł zawiera stwierdzenie, że określony

w nim obowiązek jest wymagalny (postanowienie SN z dnia 23 czerwca 2005 r.,

II CK 92/05, niepubl.; postanowienie SN z dnia 12 maja 2006 r., V CSK 52/06,

niepubl.).

Wynikający z art. 6268 § 2 k.p.c. obowiązek Sądu wieczystoksięgowego

badania m.in. zawartości tytułu wykonawczego (w tym m.in. klauzuli stwierdzającej

wymagalność określonego nim obowiązku) nie może być jednak utożsamiany

z badaniem prawidłowości przeprowadzenia postępowania administracyjnego,

w którym tytuł ten został wydany. Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w tej

sprawie nie podziela jednostkowego wcześniejszego stanowiska wyrażonego w tym

zakresie w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1998 r., II CKN

782/97, niepubl.).

Natomiast chybiony okazał się zarzut naruszenia art. 244 § 1 k.p.c.,

ponieważ Sąd drugiej instancji nigdzie nie stwierdził - wbrew treści dokumentów

urzędowych w postaci administracyjnych tytułów wykonawczych - że załączone do

wniosku tytuły wykonawcze pozbawione są niezbędnej klauzuli w postaci

stwierdzenia, że obowiązek objęty tytułem jest wymagalny. Odmowę uznania tych

tytułów za wystarczającą podstawę do dokonania wpisu hipoteki przymusowej

uzasadniono bowiem w zaskarżanym orzeczeniu nie brakami co do niezbędnych

elementów ich zawartości (określonych w art. 27 § 1 ustawy z 1966 r.

o postępowaniu

egzekucyjnym

w

administracji),

ale

niewykazaniem

przez

wnioskodawcę doręczenia ich odpisów uczestnikom postępowania, co oczywiście

nie może uzasadniać zarzutu naruszenia art. 244 § 1 k.p.c.

Trafne okazały się jednak zarzuty zgłoszone w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej. Przepis art. 109 ust. 1 u.k.w.h. nie wprowadza, wbrew stanowisku

zawartemu w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, zasady, iż jedna hipoteka

przymusowa

może

być

ustanowiona

tylko

na

podstawie

jednego

tytułu

wykonawczego, a istnienie kilku tytułów wykonawczych musi prowadzić do

konieczności

ustanowienia

kilku

hipotek.

Powołany

przepis

nie

stoi

na

przeszkodzie ustanowieniu na wniosek wierzyciela, na podstawie kilku tytułów

wykonawczych obejmujących jeden rodzaj długów powstałych w kolejnych

okresach

płatności,

jednej

hipoteki

przymusowej

w

kwocie

wynikającej

z zsumowania kwot objętych tymi tytułami. Nie narusza to w niczym ani interesów

dłużnika

hipotecznego

ani

wierzyciela

hipotecznego

(v.

uzasadnienie

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2004 r., sygn. akt II CK 421/03,

niepubl.). Judykatura kontynuuje ten kierunek orzecznictwa uznając go za zasadny

i wskazując nadto na argument, że ustanawianie w takiej sytuacji kilku hipotek

odrębnie na podstawie każdego z tytułów wykonawczych byłoby nieracjonalne

i niecelowe, albowiem prowadziłoby do tego samego skutku przy zbędnym

i uciążliwym zwiększeniu liczby koniecznych czynności biurowych i liczby spraw

sądowych oraz wzrostu kosztów postępowania (postanowienie SN z dnia 9 grudnia

2009 r., IV CSK 224/09, niepubl.). Trafnie więc zarzuciła strona skarżąca

naruszenie art. 109 ust. 1 u.k.w.h., przez Sąd drugiej instancji, ponieważ - wbrew

stanowisku prezentowanemu w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia - przepis

ten nie wyłącza możliwości ustanowienia na wniosek wierzyciela, na podstawie

kilku

tytułów

wykonawczych

obejmujących

jednorodzajowe

długi

powstałe

w kolejnych okresach płatności, jednej hipoteki przymusowej w kwocie stanowiącej

sumę należności z tych tytułów.

Wreszcie zasadnie zarzucono w skardze kasacyjnej błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie art. 35 § 2 pkt 2 Ordynacji podatkowej w zw. z art. 27

§ 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym

w administracji (tj.

Dz. U. 2005 r., Nr 229, poz. 1954 ze zm.) przez

wadliwe warunkowanie możliwości ustanowienia hipoteki przymusowej uprzednim

wszczęciem egzekucji administracyjnej, czego dowodem jest doręczenie dłużnikowi

odpisu tytułu wykonawczego.

Tymczasem z mocy art. 35 § 1 i § 2 pkt 2 Ordynacji podatkowej hipoteka

przymusowa powstaje co do zasady przez dokonanie wpisu do księgi wieczystej,

którego podstawą jest m.in. tytuł wykonawczy, którego niezbędne elementy,

podlegające badaniu Sądu wieczystoksięgowego, określają przepisy art. 27 ustawy

z dnia 17 czerwca 1996 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Jeżeli

więc do wniosku o wpis hipoteki przymusowej został dołączony tytuł wykonawczy

spełniający wymogi określone powołanym ostatnio przepisem, to właściwy sąd

rejonowy powinien na podstawie art. 35 § 3 Ordynacji podatkowej ocenić

zasadność wniosku organu podatkowego pod kątem innych obowiązujących

przepisów i dokonać wpisu hipoteki przymusowej, bez potrzeby badania, czy doszło

do wszczęcia postępowania egzekucyjnego w następstwie doręczenia dłużnikowi

odpisu tytułu wykonawczego, ponieważ ostatnio wymieniona przesłanka nie wynika

z żadnego z powołanych w skardze kasacyjnej przepisów.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.