IV CSK 340/19 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 340/19 POSTANOWIENIE Dnia 2 lipca 2020 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Kamil Zaradkiewicz w sprawie z powództwa H. reprezentowanego przez G. Spółkę Akcyjną z siedzibą w W. (poprzednio reprezentowanego przez F. Spółkę Akcyjną z siedzibą w K.) ‎przeciwko M. S.‎o zapłatę,‎na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 2 lipca 2020 r.,‎na skutek skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…)‎z dnia 22 listopada 2018 r., sygn. akt V ACa (…), 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. nie obciąża pozwanej kosztami postępowania kasacyjnego, 3. przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w (…) na rzecz radcy prawnego A. S. kwotę 5400 (pięć tysięcy czterysta) złotych powiększoną o należny podatek VAT tytułem wynagrodzenia za udzielenie pozwanej pomocy prawnej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z 22 listopada 2018 r. Sąd Apelacyjny w (…) w pkt I. oddalił apelację Pozwanej M. S. od wyroku Sądu Okręgowego w T. z 30 listopada 2017 r. i w pkt II-III orzekł o kosztach postępowania. W motywach rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny wskazał, że podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, który uznał za uzasadnione częściowo roszczenie Powoda H. z siedzibą w K., dochodzone z zaspokojenia nieruchomości stosownie do brzmienia art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2019, poz. 2204 ze zm., dalej u.k.w.h.).

Zdaniem Sądu Apelacyjnego Sąd Okręgowy dokonał wszechstronnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego zgodnie z zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, nie przekraczając przy tym granic swobodnej oceny dowodów wynikającej z art. 233 k.p.c. Sąd Apelacyjny nie uwzględnił postawionego w apelacji zarzutu naruszenia art. 5 k.c., który zdaniem Pozwanej miał być skutkiem braku wszechstronnego rozważenia przez Sąd Okręgowy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie. Zauważył, że zarzut naruszenia prawa materialnego w zasadzie można podnosić jedynie wówczas, gdy strona skarżąca nie kwestionuje dokonanych przez sąd I. instancji ustaleń faktycznych, powinien on bowiem odnosić do określonego stanu faktycznego - który skarżący akceptuje - a do którego to stanu faktycznego wadliwie zastosowano prawo materialne.

Tymczasem mając na uwadze treść sformułowanych przez Pozwaną zarzutów należy uznać, że są one wewnętrznie sprzeczne i nieadekwatne do stanu faktycznego sprawy. Nie podzielając twierdzeń Pozwanej co do tego, iż niejako została zmuszona do zawarcia umowy kredytu o treści w niej wskazanej, zaakcentował, iż nie zdołała Ona podważyć prawidłowych, szczegółowych ustaleń Sądu Okręgowego odnoszących się do tej kwestii. Sąd Apelacyjny stwierdził, że kto świadomie rezygnuje z zapoznania się z treścią dokumentu - a więc osoba, którą nie można określić mianem tzw. przeciętnego konsumenta w rozumieniu art. 1 pkt 8 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (tekst jedn.

Dz. U. z 2017, poz. 2070 ze zm., dalej u.p.n.p.r.) - na którym składa swój podpis, jest związany zawartym w tym dokumencie oświadczeniem, jeśli jego zachowanie wywołało u adresata uzasadnione przeświadczenie o złożeniu oświadczenia woli, tak jak to miało miejsce w niniejszej sprawie. Uznał, że zachowanie strony, która nie przeczytała umowy kredytu, przed jej podpisaniem, nosi znamiona rażącego niedbalstwa i z tego względu jako zawinione nie może korzystać z ochrony, w tym również opartej na podstawie art. 58 § 2 i art. 5 k.c. Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez Pozwaną.

Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazała, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne w postaci konieczności odpowiedzi na pytanie: czy w postępowaniu o zapłatę skierowanym do dłużnika rzeczowego może on podnosić zarzuty dotyczące stosunku podstawowego, mające wpływ na wysokość zobowiązania zabezpieczonego hipoteką zwykłą umowną oraz hipoteką kaucyjną, w sytuacji, gdy nie podnosił on takich zarzutów we wcześniejszym okresie, nastąpiła zmiana wierzyciela, a umowa będąca podstawą zobowiązania została wypowiedziana, a w konsekwencji, czy pomimo wadliwości podstaw ustanowienia hipoteki na nieruchomości, polegającej na zastosowaniu niedozwolonych postanowień umownych, sąd rozpoznający sprawę może pominąć te zarzuty, a w konsekwencji czy w postępowaniu o zapłatę skierowanym do dłużnika rzeczowego, ciężar udowodnienia okoliczności, iż prawo widniejące w księdze wieczystej zabezpiecza w rzeczywistości nieistniejące lub istniejące w innej wysokości roszczenie, obciąża wyłącznie dłużnika w sytuacji gdy podnosi on zarzuty, które sąd winien uwzględnić z urzędu.

Zdaniem Pozwanej istnieje ponadto potrzeba wykładni przepisów wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj.

1) art. 5 k.c. w zw. z art. 10 w zw. z art. 3 u.k.w.h. w zw. z art. 217 § 1 k.p.c. w zakresie ustalenia, czy strona może powoływać się na art. 5 k.c. mimo, że przed wytoczeniem powództwa przez Powoda nie kwestionowała zgodności roszczenia z zasadami współżycia społecznego;

2) art. 5 k.c. w zakresie ustalenia, czy art. 5 k.c. może stanowić samodzielny zarzut apelacyjny;

3) art. 5 k.c. w zakresie ustalenia, czy strona, która w pewnym zakresie działa w sposób zawiniony może sama powoływać się na ochronę wynikającą z przepisu art. 5 k.c., zwłaszcza gdy uznanie roszczenia oponenta tej strony stanowi tak daleko idące nadużycie prawa, że jego uwzględnienie prowadziłoby do wydania orzeczenia niezgodnego z zasadami współżycia społecznego określonymi w art. 5 k.c.;

4) art. 207 § 6 w zw. z art. 217 § 2 k.p.c. w zakresie ustalenia, czy strona w pozwie powinna składać wszelkie możliwe wnioski dowodowe i przewidywać możliwą linię obrony oponenta w sprawie oraz wzajemnej relacji art. 207 § 6 i art. 217 § 2 k.p.c. do treści art. 217 § 1 k.p.c.;

5) art. 233 § 1 k.p.c. w zakresie ustalenia, czy obiektywnie błędna ocena materiału dowodowego dokonana przez sąd jest słuszna i prowadzi do prawidłowego rozstrzygnięcia, jeśli tylko do rozumowania sądu da się dojść w sposób logiczny i czy nie można przeciwstawić temu alternatywnej, ale bardziej prawdopodobnej, z logicznego punktu widzenia wersji stanu faktycznego wyłaniającego się z innej oceny materiału dowodowego niż dokonana przez sąd;

6) art. 2 pkt 8 u.p.n.p.r. w zakresie ustalenia, czy brak przeczytania umowy albo pobieżne jej przeczytanie świadczy o tym, że strona taka traci przymiot „przeciętnego konsumenta” i nie może powoływać się na fakt wprowadzenia go w błąd przez przedsiębiorcę;

7) art. 385¹ § 1 k.c. w zakresie pojęcia „nieuzgodnionych indywidualnie postanowień umowy zawieranej z konsumentem”, w zakresie, w jakim zawarcie przez konsumenta z instytucją bankową umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, zawierającej mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, który pozostawia bankowi swobodę, z wykorzystaniem wzorców umownych naruszonych arbitralnie przez instytucję bankową, może być uznane za zawierające klauzulę, która jest w sposób oczywisty sprzeczna z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, ponieważ zachodzą poważne rozbieżności w zakresie interpretacji przez sądy takich samych postanowień umownych, skutkujące diametralnie różnymi orzeczeniami kończącymi postępowanie, w których sądy uznają, że zawarcie umowy kredytu denominowanego lub indeksowanego do waluty obcej, nawet przy zastosowaniu wzorca umownego mieści się w zakresie swobody umów, inne zaś wskazują, że mechanizm denominacji lub indeksacji stanowi nieuzgodnione indywidualnie niedozwolone postanowienie umowne.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Powód wniósł o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania i zasądzenie od Pozwanej na Jego rzecz kosztów postępowania.Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W niniejszej sprawie Skarżąca wnosi o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania motywując wniosek istnieniem istotnego zagadnienia prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.) oraz istnieniem potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.) powinno w zasadzie spełniać wymagania stawiane zagadnieniu prawnemu przedstawianemu Sądowi Najwyższemu przez sąd drugiej instancji w razie powstania poważnych wątpliwości (art. 390 § 1 k.p.c.), których nie można rozwiązać za pomocą powszechnie przyjętych reguł wykładni prawa (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z 8 maja 2015 r., sygn. akt III CZP 16/15, niepubl.).

Wspomniane wątpliwości muszą znajdować się w związku z rozstrzygnięciem sprawy (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 5 listopada 2014 r., sygn. akt III CZP 79/14, BSN 2014, nr 11, s. 7), który powinien wynikać z uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 22 listopada 2013 r., sygn. akt III CZP 71/13, nie publ.). Istotne zagadnienie prawne należy postawić w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, by mogło być rozpatrywane w oderwaniu od konkretnego stanu faktycznego, a wątpliwości z nim związane muszą mieć charakter wyłącznie prawny, czyli nie mogą obejmować elementów stanu faktycznego sprawy (zob.m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 16 maja 2012 r., sygn. akt III CZP 14/12, z dnia 9 kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, z 2 grudnia 2014 r., sygn. akt II CSK 376/14, niepubl.).Przez istotne zagadnienie prawne rozumie się powołanie się na problem o charakterze prawnym, mający charakter nowy i rzeczywisty w tym znaczeniu, że jego rozstrzygnięcie stwarza realne i poważne trudności, którego wyjaśnienie ma znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, ale także dla rozstrzygnięcia innych podobnych spraw (postanowienie Sądu Najwyższego z 21 maja 2013 r., sygn. akt IV CSK 53/2013, niepublikowane; postanowienie Sądu Najwyższego z 16 maja 2018 r., sygn. akt II CSK 15/18).

Jeżeli w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołuje się na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, powinien to zagadnienie nie tylko precyzyjnie sformułować ale także wskazać argumenty, które prowadzą do rozbieżnych ocen (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., sygn. akt II CZ 35/01, OSNC 2002 Nr 1, poz. 11). W wypadku występowania elementu „nowości” zagadnienia prawnego skarżący powinien wykazać, że rozpoznanie skargi kasacyjnej nie tylko będzie miało znaczenie w okolicznościach konkretnej sprawy, lecz także będzie służyć rozwojowi prawa.

W ten sposób należy również interpretować istotność zagadnienia.W niniejszej sprawie ograniczono się do zgłoszenia wątpliwości, które w istocie stanowią pozór występowania w sprawie zagadnienia prawnego. Przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania, że chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania na czym polegają wątpliwości związane z jego rozumieniem oraz przedstawienia argumentacji świadczącej, że wątpliwości te mają rzeczywisty i poważny charakter, nie należą do zwykłych wątpliwości, które wiążą się z procesem stosowania prawa.

W przypadku, gdy w ramach stosowania tych przepisów powstały już w orzecznictwie sądów określone rozbieżności, skarżący powinien je przedstawić, jak też uzasadnić, że dokonanie wykładni jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 28 marca 2007 r., sygn. akt II CSK 84/07; z 11 stycznia 2008 r., I UK 283/07; z 13 czerwca 2008 r., sygn. akt III CSK 104/08; z 12 grudnia 2008 r., sygn. akt II PK 220/08; z 8 lipca 2009 r., sygn. akt I CSK 11/09, niepubl.). Powołując się na rozbieżności w orzecznictwie sądowym skarżący nie może we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ograniczać się do podkreślenia (powołania) występowania takich rozbieżności, lecz obowiązany jest wskazać, na czym rozbieżność ta polega oraz powołać orzeczenia, z których wynika, pozostając jednocześnie w związku ze sprawą podlegającą rozpoznaniu w postępowaniu przed Sądem Najwyższym.

Nie może stanowić przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania jedynie przekonanie skarżącego o „istotności” czy „ważności” problemu, który pojawia się na tle konkretnego rozstrzygnięcia w postępowaniu przed sądem ad quem ani nie może sprowadzać się jedynie do polemiki ze stanowiskiem co do wykładni prawa przyjętym przez ten sąd.Z uwagi na fakt, iż skarga kasacyjna nie spełniała powyższych wymagań, należało odmówić jej przyjęcia do merytorycznego rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.), o kosztach postępowania rozstrzygając na podstawie art. 102 k.p.c. z uwagi na sytuację majątkową Skarżącej.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej na rzecz radcy prawnego A. S. Sąd Najwyższy orzekł na podstawie § 8 pkt 7 w zw. z § 16 ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 68). jw