IV CSK 34/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 34/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 kwietnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa S. T.

przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych w Warszawie - Oddziałowi Terenowemu

w O.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 kwietnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w O.

z dnia 4 października 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanego na rzecz

powoda 1800 (jeden tysiąc osiemset) złotych tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 6 października 2006 r. Sąd Okręgowy oddalił

apelację pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w O. od

wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia 24 maja 2006 r., którym tenże Sąd

zobowiązał pozwaną do zawarcia umowy o przeniesienie na rzecz powoda S. T.

własności szczegółowo określonych w pkt I wyroku nieruchomości rolnych, z

zaliczeniem na poczet ceny sprzedaży kwoty 68 700 zł z przysługującego

powodowi prawa do zaliczenia na poczet ceny sprzedaży nieruchomości Skarbu

Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami

Państwa Polskiego oraz zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 6 000 zł z

odsetkami ustawowymi tytułem zwrotu wadium.

U podstaw powyższego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia faktyczne

i ich ocena prawna:

W dniu 5 sierpnia 1998 r. Kierownik Urzędu Rejonowego w R. wydał na

wniosek powoda S. T. zaświadczenie, którym potwierdził uprawnienie powoda do

otrzymania ekwiwalentu za mienie pozostawione poza granicami w rozumieniu art.

212 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

(Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 z późn. zm.; dalej: „u.g.n.”). Wartość mienia

pozostawionego przez rodziców powoda na podstawie wyceny szacunkowej

określono na kwotę 21 786 418 zł, przy czym na powoda oraz na jego dwie siostry

przypadało po 1/3 części tej wartości, tj. po 7 262 139 zł, co stwierdzono w

odrębnie wydanych zaświadczeniach.

W zamian za to prawo powód w okresie od 1998 do 2005 r. nabył własność

kilkunastu nieruchomości. W dniach 4, 11 i 25 lipca 2005 r. wziął udział w trzech

organizowanych przez stronę pozwaną przetargach na nieruchomości rolne Skarbu

Państwa. Do zawarcia umowy nie doszło z uwagi na odmowę sporządzenia przez

notariusza

czynności

notarialnej,

obejmującej

przeniesienie

własności

nieruchomości w zamian za zaliczenie wspomnianego wcześniej ekwiwalentu na

poczet ceny sprzedaży. Wątpliwości notariusza wzbudził fakt, że wydano trzy

oddzielne zaświadczenia na rzecz każdego ze spadkobierców, którzy realizowali

swoje uprawnienia samodzielnie, podczas gdy zgodnie z właściwymi przepisami

uprawnienie do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza granicami

państwa przysługuje łącznie wszystkim spadkobiercom albo jednemu z nich,

wskazanemu przez pozostałych.

W związku z odmową dokonania czynności notarialnej siostry powoda złożyły

oświadczenie z podpisem notarialnie poświadczonym, wskazując powoda jako

osobę uprawnioną do zaliczenia wartości nieruchomości.

Podzielając i przyjmując za własne zarówno ustalenia faktyczne, jak i ocenę

prawną Sądu Rejonowego, Sąd Okręgowy za niebudzący wątpliwości uznał fakt, że

w dacie spornych przetargów, tzn. w lipcu 2005 r., nie obowiązywał już art. 3 ust. 2

ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat

z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości

nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Państwa Polskiego (Dz.

U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 z późn. zm.; dalej: „u.z.w.n.”), który przewidywał

ograniczenie zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi

granicami Państwa Polskiego do 15%, nie więcej jednak niż do kwoty 50 000 zł.

To

ograniczenie

nie

obowiązywało,

na

skutek

orzeczenia

Trybunału

Konstytucyjnego, w okresie od 1 maja do 7 października 2005 r., w którym to dniu

weszła w życie ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty

z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej

Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418; dalej: „u.r.p.r.”), ponownie wprowadzająca

ograniczenia kwotowe zwrotu równowartości tzw. mienia zabużańskiego. Natomiast

przez cały ten okres obowiązywał art. 3 ust. 1 u.z.w.n., pozwalający na zaliczanie

przez uprawnionych wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi

granicami państwa. Z powyższych względów, zdaniem Sądu drugiej instancji, nie

było możliwe wskazywane przez apelującego uzupełnienie luki prawnej w drodze

analogii z art. 3 ust. 2 u.z.w.n., skoro ten przepis nie obowiązywał wskutek

wyeliminowania go z systemu prawnego wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego.

Tym samym, w okresie nieobowiązywania spornego ograniczenia, pozwana

Agencja miała obowiązek zaliczania uprawnionym do rekompensat wartości całego

mienia pozostawionego za granicą.

Sąd drugiej instancji podzielił również zapatrywanie Sądu Rejonowego co do

ważności zaświadczenia Kierownika Urzędu Rejonowego w R., potwierdzającego

uprawnienia powoda do otrzymania ekwiwalentu, o którym mowa była w art. 212

ust. 1 i 2 u.g.n., albowiem zawierało ono niezbędne elementy formalne, zaś

sformułowanie, że powód jest spadkobiercą w 1/3 części, nie oznacza zdaniem

Sądu, iż uprawnienie do zaliczenia ceny nieruchomości pozostawionych poza

granicami państwa nie przysługuje łącznie wszystkim spadkobiercom lub jednemu z

nich, wskazanemu przez uprawnionych. Dołączone dodatkowo oświadczenie

rozwiewało zresztą wszelkie wątpliwości w tym zakresie.

W

skardze

kasacyjnej

od

powyższego

wyroku

pozwana

Agencja

Nieruchomości Rolnych podniosła zarzuty naruszenia: 1) prawa materialnego,

poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 3 ust. 1 u.z.w.n., w związku z wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., K 2/04 i przepisami ustawy

z

dnia

8 lipca

2005

r.

o

realizacji

prawa

do

rekompensaty

z

tytułu

pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej

i w konsekwencji uznanie, że wyżej wymieniony przepis stanowi podstawę prawną

do pełnego zaliczenia pomimo istniejącej w okresie od dnia 1 maja 2005 r. do dnia

7 października 2005 r. „luki prawnej”; 2) art. 216 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej poprzez uznanie dopuszczalności prawa do pełnego zaliczenia na poczet

ceny sprzedaży wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami

Państwa Polskiego pomimo braku podstawy prawnej określającej wysokość tego

zaliczenia; 3) art. 212 ust. 5 u.g.n. w związku z rozporządzeniem Rady Ministrów

z dnia 13 stycznia 1998 r. w sprawie sposobu zaliczania wartości nieruchomości

pozostawionych za granicą na pokrycie ceny sprzedaży nieruchomości lub opłat za

użytkowanie wieczyste oraz sposobu ustalania wartości tych nieruchomości (Dz. U.

z 1998 r. Nr 9, poz. 32), poprzez uznanie ważności zaświadczenia wydanego

powodowi przez Kierownika Urzędu Rejonowego w R., pomimo potwierdzenia

uprawnień powoda według udziału w spadku.

Wskazując na powyższe podstawy zaskarżenia kasacyjnego, strona pozwana

wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty

sprawy poprzez oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wstępnie należy zwrócić uwagę na nieprecyzyjne wyłożenie podstaw

kasacyjnych. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie podkreślano, że

oparcie skargi kasacyjnej na pierwszej podstawie kasacyjnej wymaga od

skarżącego, w odniesieniu do każdego z podniesionych zarzutów naruszenia prawa

materialnego, wykazania, w jakiej postaci naruszenie owo nastąpiło, a więc czy

było ono wynikiem błędnej wykładni, czy niewłaściwego zastosowania wskazanych

przepisów prawa materialnego (tak zwłaszcza w postanowieniu SN z dnia 15 lipca

1998 r., II CKN 901/97, niepubl.; wyrok SN z dnia 11 września 1998 r., I CKN

844/97, niepubl.; wyrok SN z dnia 28 września 2000 r., IV CKN 113/00, niepubl.).

To zaś strona skarżąca czyni jedynie w odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 3

ust. 1 u.z.w.n., jednak wobec tego, że wszystkie podniesione w skardze zarzuty są

ściśle powiązane, jest możliwe rozstrzygnięcie istotnego zagadnienia prawnego

w niniejszej sprawie. Sprowadza się ono do odpowiedzi na pytanie o zakres

obowiązywania i stosowania art. 3 u.z.w.n. w okresie pomiędzy datą utraty, na

skutek wyroku TK z dnia 15 grudnia 2004 r., K 2/04, mocy obowiązującej przez ust.

2 tego przepisu a datą wejścia w życie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., która

wspomniany przepis całkowicie uchyliła.

Rozważania należy rozpocząć od analizy mocy obowiązującej wyroków

Trybunału Konstytucyjnego. W myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji, orzeczenia TK mają

moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przepis powyższy, lege non

distinguente, należy traktować jako wyraz związania, zarówno organów władzy

publicznej, jak i jednostek, wszelkimi orzeczeniami Trybunału, w tym i wyrokami

w przedmiocie wniosku o zbadanie zgodności ustaw z Konstytucją. Są nimi zatem

związane również sądy powszechne oraz Sąd Najwyższy. Należy zresztą

zauważyć, że skoro z art. 178 ust. 1 Konstytucji wynika zasada podległości sędziów

Konstytucji i ustawom, to związanie orzeczeniami Trybunału traktować należy jako

realizację obowiązku wynikającego z normy konstytucyjnej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się różnice, jakie zachodzą

pomiędzy „zwykłym” uchyleniem przepisu a wyeliminowaniem go z porządku

prawnego z powodu niezgodności z Konstytucją lub innym aktem prawnym.

Jest faktem, że de lege lata nie istnieje adekwatna regulacja normatywna

zagadnień intertemporalnych, które powstają na skutek orzekania przez Trybunał

Konstytucyjny o niezgodności ustaw z Konstytucją (por. m.in. uchwałę z dnia

23 stycznia 2004 r., III CZP 112/03, OSNC 2005 nr 4, poz. 61).

Nie oznacza to jednak, że z obowiązujących norm konstytucyjnych, wspartych

orzecznictwem oraz poglądami doktryny, nie można wywieść pewnych wskazówek

odnośnie do ustalenia mocy obowiązującej orzeczeń TK i ich wpływu na podstawę

prawną orzekania przez sądy powszechne. Przede wszystkim z uzasadnienia

powołanej wyżej uchwały SN z 23 stycznia 2004 r., III CZP 112/03, a także

z szeregu dalszych orzeczeń Sądu Najwyższego wynika, że co do zasady

orzeczenia Trybunału są traktowane jako prospektywne, tzn. odnoszące skutek

ex nunc, a nie od chwili wejścia w życie przepisu, którego sprzeczność

z Konstytucją lub aktem wyższego rzędu została stwierdzona przez Trybunał.

Natomiast w sprawach wydawanych w sprawach analogicznych do niniejszej,

tj. odnoszących się do rekompensat za mienie zabużańskie, Sąd Najwyższy przyjął

zasadę, zgodnie z którą sąd powszechny, bez względu na datę orzekania, bierze

pod uwagę stan prawny z chwili przeprowadzenia przetargu na nabycie

nieruchomości rolnej Skarbu Państwa, w takiej postaci, w jakiej został on

ukształtowany ostatecznym i powszechnie obowiązującym wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego. Taki wniosek wynika głównie z uchwały SN z dnia 20 kwietnia

2006 r., III CZP 25/06 (OSNC 2007 nr 2, poz. 26) oraz z wyroku SN z dnia

20 kwietnia 2006 r., IV CSK 28/06 (OSNC 2007 nr 2, poz. 31).

W sprawie niniejszej jest poza sporem, że przepis art. 3 ust. 2 u.z.w.n. utracił

moc obowiązującą z dniem 30 kwietnia 2005 r. (pkt II sentencji wyroku TK z dnia

15 grudnia 2004 r., K 2/04, OTK-A 2004 nr 11, poz. 117), a zarazem, że art. 3 ust.

1 u.z.w.n. pozostawał w mocy aż do czasu jego uchylenia na skutek wejścia

w życie, dotyczących tej samej materii, przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza

obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418). Strona

skarżąca argumentuje jednak, że sąd powszechny powinien był zastosować

przepis art. 3 ust. 2 u.z.w.n. „w drodze analogii”.

Ustosunkowując się do powyższego zarzutu, a zarazem uwzględniając już

przeprowadzoną analizę obowiązującego stanu prawnego należy zauważyć, iż

Trybunał Konstytucyjny, określany niekiedy mianem „ustawodawcy negatywnego”,

dokonuje takich zmian w systemie prawnym, które mają charakter generalny, są

zatem aktami prawotwórczymi (por. uchwałę SN z dnia 3 lipca 2003 r., III CZP

45/03, OSNC 2004 nr 9, poz. 136). Orzeczenie TK stwierdzające niezgodność

z Konstytucją określonych przepisów aktu normatywnego powoduje, że w terminie

określonym zgodnie z Konstytucją bądź też, w dopuszczalnym zakresie, przez sam

Trybunał (art. 190 ust. 3 Konstytucji), kwestionowane przepisy zostają w sposób

trwały wyeliminowane z obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej systemu

prawnego. Trybunał nie ma jednak kompetencji do zapełnienia powstałej w ten

sposób „luki normatywnej”. Nie powinno to dziwić, gdyż przyznanie Trybunałowi

takiej

kompetencji

i naruszyłoby

oznaczałoby

konstytucyjną

pogwałcenie

równowagę

zasady

pomiędzy

trójpodziału

władz

organami

władzy

ustawodawczej (a niekiedy wykonawczej) oraz sądowniczej. Ze strony Trybunału

możliwe jest więc jedynie sygnalizowanie ustawodawcy istnienia luk bądź

niespójności w systemie prawnym, chociażby w trybie przewidzianym w art. 4 ust. 2

ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz.

643 z późn. zm.).

Odnosząc się do podnoszonego w skardze kasacyjnej zarzutu stosowania

w drodze analogii określonych przepisów należy wskazać, że w ten sposób można

zapełnić jedynie lukę istniejącą w regulacji prawnej na skutek „niezamierzonego

przeoczenia” ustawodawcy. Ponadto, w teorii prawa

nie jest kwestionowany

pogląd, że stosowanie analogii z przepisów ustawy (analogia legis) oznacza

wnioskowanie o powinnym sposobie rozstrzygania sytuacji nieuregulowanej na

podstawie wzorca w postaci istniejącej (a ściślej: obowiązującej) regulacji prawnej,

przyjętej dla przypadków podobnych do materii nieuregulowanej. Tego rodzaju

wnioskowanie oparte jest zatem na założeniu podobieństwa hipotetycznej sytuacji

nieuregulowanej do obowiązującego wzorca normatywnego (argumentum a simili)

Wreszcie, skoro sądy w Rzeczypospolitej Polskiej stosują prawo, a nie je tworzą,

konieczna jest ostrożność, tak aby analogia mieściła się w granicach wykładni

prawa i nie prowadziła do przekroczenia granic władzy, którą Konstytucja

powierzyła sędziom i sądom.

Żadna z powyższych przesłanek dopuszczalności stosowania analogii

w sprawie niniejszej nie została spełniona. „Luka” powstała na skutek orzeczenia

TK nie jest tożsama z konstrukcyjną luką systemu prawnego; ma ona odmienny

charakter prawny. Nie tylko bowiem nie jest ona niezamierzona, lecz wprost

przeciwnie, wynika z aktywności orzeczniczej Trybunału jako strażnika spójności

i jednolitości systemu prawnego RP. Tym samym jest także oczywiste, że w dacie,

na którą przypadał sporny przetarg, w obszarze regulacji nie istniała sytuacja w

sposób niezamierzony nieuregulowana, o której można było sądzić, że wymaga

ona stosownego uzupełnienia, ani uregulowany hipotetyczny stan faktyczny do niej

podobny. Należy zresztą nadmienić, że w wyroku o sygn. K 2/04, Trybunał nie

kwestionując samej zasady ograniczenia roszczeń zabużańskich, wskazał jednakże

ustawodawcy na niesprawiedliwość rozwiązania, polegającego na równym,

w stosunku do wszystkich kategorii osób pozbawionych własności nieruchomości

położonych

poza

rekompensaty.

obecnymi

Taką

„lukę”

granicami

państwa,

mógł

sposób

w

ograniczeniu

adekwatny

prawa

zapewnić

do

tylko

ustawodawca, któremu Trybunał zasygnalizował określoną wadliwość legislacyjną.

Wreszcie godzi się zauważyć, że sąd powszechny nie mógłby stosować

„analogii” z przepisu, którego niezgodność z Konstytucją została stwierdzona, gdyż

oznaczałoby to z jednej strony oczywisty konflikt z normą konstytucyjną określającą

kompetencje Trybunału Konstytucyjnego, z drugiej zaś strony pogwałcenie art. 190

ust. 1 Konstytucji, gdyż przepis wyeliminowany orzeczeniem TK z systemu

prawnego nie może wywołać już żadnych skutków prawnych.

W

konsekwencji

powyższych

stwierdzeń,

oddalając

zarzut

naruszenia

zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 3 ust. 1 u.z.w.n., należy przyjąć tezę, że sąd

powszechny jest, z mocy art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, bezwzględnie związany

orzeczeniem przez Trybunał Konstytucyjny o utracie mocy obowiązującej przepisu

uznanego za niezgodny z Konstytucją. Skutkiem tego sąd powszechny stosuje do

oceny zdarzeń, które miały miejsce po utracie mocy prawnej przez dany przepis

prawa, taki stan prawny, który nie obejmuje przepisu uznanego za niezgodny

z Konstytucją. Wszelką „analogię” z przepisów uznanych za niezgodne z

Konstytucją w trybie przewidzianym w art. 190 Konstytucji należy zaś uznać za

naruszenie art. 178 ust. 1 Ustawy zasadniczej.

Należy także wskazać, że w dniu 13 kwietnia 2007 r. zapadła w sprawie III CZP

29/07

uchwała

Sądu

Najwyższego,

zgodnie

z

którą

zaliczania

wartości

nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego ceny

sprzedaży nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa, nabywanych

w okresie od dnia 1 maja do dnia 7 października 2005 r. dokonuje się zgodnie

z zasadami określonymi w art. 13 ust. 2 u.r.p.r. W uchwale tej zatem przesądzono

o wstecznym działaniu ustawy nowej. W rozpoznawanej sprawie nie ma jednak

możliwości odniesienia się do tej uchwały, granice skargi kasacyjnej wyznaczają

bowiem jej wnioski i podstawy, wśród których nie ma zarzutu naruszenia prawa

materialnego poprzez niezastosowanie art. 13 ust. 2 u.r.p.r.

Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 39814 k.p.c. skargę kasacyjną

należało oddalić.

db