IV CSK 330/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 330/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa S. W.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie X.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego z

dnia 15 października 2010 r. i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania

wraz

rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

z

Sąd Okręgowy oddalił powództwo S. W., który domagał się zasądzenia od

pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody odszkodowania w kwocie 78.200 zł. Na

kwotę tę składają się kwoty: 50.500 zł tytułem odszkodowania odpowiadającego

równowartości 1/10 udziału w nieruchomości i 27.700 zł tytułem odszkodowania za

utracone pożytki za okres od 31 lipca 2000 r. do 15 października 2010 r.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym.

W 1928 r. J. T., M. M., M. W., K. I. i ojciec powoda W. W. nabyli na

współwłasność nieruchomość położoną w B. przy ul. 3-go Maja oznaczoną nr 236 o

pow. 2.473 m2. Na nieruchomości tej J. T. prowadził przedsiębiorstwo „Warsztaty

Stolarsko – Mechaniczne T. i S-ka”. Zarządzeniem Ministra Przemysłu Drobnego i

Handlu z dnia 10 sierpnia 1951 r. przedsiębiorstwo poddane zostało pod

przymusowy zarząd na podstawie dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. Orzeczeniem z

dnia 25 kwietnia 1963 r. Przewodniczący Komitetu Drobnej Wytwórczości stwierdził

przejście

na

własność

Państwa

przedsiębiorstwa

„Warsztaty

Stolarsko-

Mechaniczne T. i S-ka” wraz z nieruchomością nr 236 jako składnikiem

przedsiębiorstwa. Obecnie nieruchomość stanowi część działki oznaczonej nr 23 o

pow. 2.886 m2. Decyzją z dnia 31 lipca 2000 r. Wojewoda stwierdził nabycie z mocy

prawa przez Powiat B. z dniem 1 stycznia 1999 r. mienia Skarbu Państwa

będącego we władaniu Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej, w

skład którego wchodzi przedmiotowa działka. Decyzją z dnia 29 stycznia 2007r.

Minister Gospodarki stwierdził nieważność zarządzenia z 10 sierpnia 1951 r. oraz

orzeczenia 25 kwietnia 1963 r. Orzeczeniem z dnia 16 marca 2009 r Wojewoda

stwierdził wydanie z naruszeniem prawa decyzji z 31 lipca 2000 r. w sprawie

nabycia własności nieruchomości przez powiat B.

W dniu 2 stycznia 1978 r. zmarł W. W., spadek po nim nabyła żona M., która

zmarła 9 lutego 1995 r., a spadek po niej nabyli synowie E. W. i S. W. – powód w

niniejszej sprawie.

Przyczyną oddalenia powództwa

było nieudowodnienie przez powoda

dochodzonych roszczeń. Sąd Okręgowy wskazał, że powód na skutek decyzji

z dnia 31 maja 2000 r. został pozbawiony prawa współwłasności nieruchomości

i korzystania z niej, w tym pobierania pożytków. Powód nie udowodnił jednak

w jakiej części obecnej działki nr 23 jej właścicielem był W. W., do czego konieczne

było przedłożenie mapy nieruchomości nabytej w 1928 r. i obecnie istniejącej

działki nr 23 lub złożenie wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego geodety

celem ustalenia granic nieruchomości. Nie udowodnił również wysokości pożytków,

jakie mógłby uzyskać w okresie objętym pozwem.

Apelacja powoda od wyroku Sądu Okręgowego, oparta na zarzutach

naruszenia art. 224 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 k.p.c. i art. 210 § 3 k.p.c. została

oddalona

obecnie zaskarżonym wyrokiem Sądu Apelacyjnego. Sąd ten nie

podzielił stanowiska skarżącego, że na skutek przedwczesnego zamknięcia

rozprawy w dniu 15 października 2010 r. przez Sąd Okręgowy został on

pozbawiony

możliwości złożenia wniosków dowodowych. Z protokołu rozprawy

wynika bowiem, że pełnomocnik powoda, będący adwokatem, nie zgłosił wniosków

dowodowych mimo uprzedzenia stron przez przewodniczącego o zamiarze

zamknięcia rozprawy, jak też nie wnosił o zakreślenie terminu do ich zgłoszenia.

Dowody te pełnomocnik mógł dołączyć już do pozwu albo pisma procesowego tym

bardziej, że między złożeniem pozwu a rozprawą upłynęły trzy miesiące.

W takiej sytuacji Sąd Okręgowy nie miał obowiązku przeprowadzania dowodów

z urzędu i zastępowania w tym zakresie powoda.

W skardze kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego skarżący

zarzucił:

1/ w ramach podstawy naruszenia przepisów prawa materialnego:

- naruszenie art. 21 pkt 1 i 2 Konstytucji, przez skupienie się przez oba sądy

na kwestiach proceduralnych i rozstrzygnięcie sprawy co do meritum pozbawiając

powoda praw chronionych Konstytucją,

- naruszenie art. 2 Konstytucji przez niewłaściwą i niezgodną z zasadami

sprawiedliwości społecznej wykładnię przepisów art. 417 oraz 232 zd. 2 k.p.c.,

a także – z tego samego względu - pominięcie i wypaczenie istoty postępowania

cywilnego;

2/ w ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania:

- naruszenie art. 278 § 1 w zw. z art. 232 zd. 2 k.p.c. przez powielenie przez

Sąd Apelacyjny popełnionego przez Sąd pierwszej instancji uchybienia przepisom

postępowania dowodowego i nie przeprowadzenie z urzędu dowodu z opinii

biegłego, niezbędnego do prawidłowej oceny zasadności roszczenia powoda, mimo

dostrzeżenia przez oba Sądy potrzeby przeprowadzenia tego dowodu.

Wnosił o uchylenie wyroków obu sądów i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepisy Konstytucji mogą stanowić bezpośrednią podstawę orzekania przez

sądy wyjątkowo wówczas mianowicie, gdy ustawy zwykłe nie zawierają

w ogóle unormowania odnoszącego się do określonego stanu faktycznego.

W okolicznościach przedmiotowej sprawy stan faktyczny przytoczony w podstawie

dochodzonych

od

Skarbu

Państwa

roszczeń

odszkodowawczych

znalazł

unormowanie w Kodeksie cywilnym i na jego gruncie został przez samego

skarżącego zakwalifikowany jako odpowiadający art. 417 k.c., którego naruszenie

zarzuca on obecnie w skardze kasacyjnej. Istnieje natomiast pośredni skutek

przepisów Konstytucji polegający na wykładni obowiązujących przepisów w zgodzie

z

Konstytucją.

Stosując

prawo

sądy

powinny

interpretować

je

zgodnie

z podstawowymi wzorcami konstytucyjnymi.

Nieuzasadniony jest nawiązujący do tej kwestii zarzut pominięcia przez Sąd

Apelacyjny przy wykładni art. 417 k.c., wskazania wynikającego z treści art. 2

Konstytucji, a przez to naruszenie obu tych przepisów w sytuacji, gdy z uwagi

na nie wykazanie przez powoda faktów koniecznych do zastosowania art. 417 k.c.

zagadnienie jego wykładni, nie było w ogóle przedmiotem rozważań Sądów

orzekających.

Powód nie podnosił w apelacji zarzutu naruszenia art. 278 § 1 w zw. z art.

232 zd. 2 k.p.c. przez nieprzeprowadzenie z urzędu przez Sąd Okręgowy dowodu

z opinii biegłego, nie wnosił też o jego przeprowadzenie w postępowaniu

apelacyjnym. Zdaniem skarżącego Sąd Apelacyjny miał mimo to obowiązek

dopuszczenia tego dowodu, bowiem bez tego nie była możliwa ocena zasadności

jego roszczeń.

Kwestia wykładni art. 232 zd. 2 k.p.c. wiąże się w sposób ścisły z szerszym

zagadnieniem

ukształtowania

zasad

procesowych

w

obecnym

modelu

postępowania cywilnego.

Przed

gruntowną reformą prawa postępowania cywilnego (w latach

1996 i 2000) zasada prawdy materialnej, określanej wówczas prawdą obiektywną

uważana była za najważniejszą zasadę procesową w katalogu naczelnych

zasad postępowania. Obowiązujący wcześniej przepis art. 3 § 2 k.p.c. czynił

sąd orzekający

odpowiedzialnym

za

wynik

postępowania

dowodowego.

Zgodnie natomiast z dawnym brzmieniem art. 232 k.p.c. sąd mógł w każdej

sprawie nie tylko dopuścić dowody nie wskazane przez strony, ale także dla

ustalenia koniecznych dowodów zarządzić odpowiednie dochodzenie. Mógł także

zgodnie z d. art. 213 § 1 zarządzić odpowiednie dochodzenie w celu uzupełnienia

lub wyjaśnienia twierdzeń stron. Z tych i innych unormowań (np. 381 § 1 k.p.c.)

wynikało, że jeżeli strony nie dostarczyły sądowi potrzebnych dowodów lub

w sposób niejasny sformułowały swoje twierdzenia i mimo wezwania sądu nie

uzupełniły tego materiału procesowego sąd, jeśli było to konieczne dla ustalenia

okoliczności niezbędnych dla rozstrzygnięcia był zobowiązany do uczynienia tego

z własnej inicjatywy. W praktyce ten model postępowania stawał się nierzadko

niezamierzonym źródłem lekceważenia obowiązków w zakresie zbierania dowodów

przez strony czy pełnomocników i przenoszenia ich na sąd. Osłabiał też znacznie

przepisów procesowych o charakterze dyscyplinującym takich jak art. 217 czy 233

§ 2 k.p.c.

Także w obecnym stanie prawym, sąd nie jest całkowicie zwolniony

z powinności czuwania nad przestrzeganiem form postępowania cywilnego, tak

by doprowadziły one do prawidłowych ustaleń faktycznych. Przy istotnym

wzmocnieniu zasady kontradyktoryjności zachowany został cel postępowania

w postaci wydania orzeczenia zgodnego z zastosowaną normą prawną, to jest

odpowiadającego rzeczywistym okolicznościom sprawy. Tylko bowiem przy takim

założeniu może być zrealizowany postulat sprawiedliwego rozstrzygnięcia.

Nie można przy tym nie dostrzegać, że w sporze sądowym o określone prawa stron

w grę wchodzi najczęściej ochrona ich prywatnego interesu, a strony mogą tymi

prawami swobodnie dysponować podejmując lub nie podejmują ich obrony.

Treść przepisów art. 3, 210 § 2, 232 k.p.c., a także art. 6 k.c. nie pozostawia

wątpliwości co do tego, że trzon materiału procesowego stanowią

twierdzenia

faktyczne stron i dowody przez nie wskazane, zaś działanie sądu z urzędu

w zakresie powoływania dowodów ma charakter subsydiarny i ograniczony

w stosunku do działania stron. Obowiązek przedstawienia dowodów spoczywa

przede wszystkim na stronach, zaś udowodnienia faktów mających istotne znacznie

spoczywa na tej stronie, która wywodzi z nich skutki prawne. Sąd nie jest

pozbawiony inicjatywy dowodowej, która oparta jest obecnie na jego uznaniu, a nie

obowiązku ustawnym. Trafnie podkreśla się przy tym w doktrynie, że każdemu

uprawnieniu sądu, którego wykorzystanie pozostawione jest uznaniu odpowiada

równoległy obowiązek postąpienia w każdym przypadku zgodnie z głównym

celem procesu i przyjętymi przez ustawę zasadami postępowania zmierzającymi

do tego celu. Dopuszczenie przez sąd dowodu z urzędu nie może być

uznane co do zasady za działanie naruszające

równości

stron.

Nie można też

postępowania jedynie przez

sądowi

bezstronność sądu i zasadę

zarzucać,

naruszenia

przepisów

dopuszczenie dowodu z urzędu tj. wytykać mu,

że skorzystał z przysługującego mu uprawienia. Natomiast ewentualne naruszenie

z tego powodu równowagi stron, zasady kontradyktoryjności, czy obowiązku

bezstronności podlega na zarzut strony badaniu indywidualnie w okolicznościach

każdego przypadku.

W utrwalonym orzecznictwie i piśmiennictwie przyjmuje się, że sąd

zobowiązany jest podjąć inicjatywę procesową w następujących szczególnych

sytuacjach: gdy strony zmierzają do obejścia prawa, w wypadku procesów

fikcyjnych, oraz w razie nieporadności strony działającej bez profesjonalnego

pełnomocnika, która nie jest w stanie przedstawić środków dowodowych

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2004 r., IV CK 24/03, OSNC 2005/3/45

oraz dalsze orzeczenia powołane w jego uzasadnieniu). W tym ostatnim przypadku

można

rozważać dopuszczenie dowodu z urzędu w kategoriach zapobieżenia

uchybieniu zasadzie równości stron. Jak wskazał jednak Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 22 lutego 2006 r., III CK 341/05, (OSNC 2006, nr 10, poz. 174), nie ma

podstaw prawnych, by to uprawnienie sądu ograniczać tylko do określonych

wcześniej sytuacji wyjątkowych. Ocena wyjątkowości sytuacji pod tym kątem

zawsze musi odbywać się na bazie konkretnych okoliczności danej sprawy

i pozostawać w związku z celem i zasadami procesu. Pogląd ten Sąd Najwyższy

w obecnym składzie podziela.

W tym zakresie przytoczyć można opisujące takie sytuacje następujące

orzeczenia Sądu Najwyższego:

- wyroki z dnia 24 listopada 1999 r., I CKN 223/98 (nie publ.), z dnia

20 marca 2009 r., II CSK 602/08, (Lex nr 677751), z dnia 15 stycznia 2010 r., I CSK

199/09, (Lex nr 570114) wskazujące, że jeżeli uzyskanie wiadomości specjalnych

zapewnia wyłącznie opinia biegłego, a dowód ten jest niezbędny dla miarodajnej

oceny zasadności wytoczonego powództwa, to przy braku odpowiedniej inicjatywy

dowodowej samej strony, niedopuszczenie dowodu z takiej opinii stanowi

naruszenie art. 232 zd. 2 k.p.c.;

- wyrok z dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK 377/06, (Lex nr 277303) upatrujący

naruszenia art. 232 zd. 2 k.p.c. w sytuacji procesowej, w której nieprzeprowadzenie

przez sąd z urzędu dowodu stanowiłoby pogwałcenie elementarnych zasad, jakimi

kieruje się sąd przy wymierzaniu sprawiedliwości; wówczas dyskrecjonalne

uprawienie sadu przekształca się obowiązek z uwagi na interes publiczny;

- wyrok z 23 października 2007 r., III CSK 108/07, (Lex nr 358857), zgodnie

z którym, dochodzenie prawdy nie zostaje pozostawione tylko stronom w sprawach,

w których dominuje pierwiastek publicznoprawny;

- wyrok z 5 września 2008 r., I CSK 117/08 (nie publ.) wskazujący,

że dopuszczenie przez sąd dowodu z urzędu może być uzasadnione w sytuacji

wysokiego

gdy w ocenie

uprawdopodobnienia

sądu

stanowcze

zasadności

ustalenie

dochodzonego

spornego

faktu

powództwa,

istotnego

dla

rozstrzygnięcia sprawy wymaga przeprowadzenia dodatkowego dowodu z opinii

biegłego, niewskazanego przez strony.

W sytuacjach kwalifikowanych na użytek wykładni art. 232 zd. drugie k.p.c.

jako wyjątkowe mieści się sytuacja, jaka wystąpiła w niniejszej sprawie, w której

jedynie przeprowadzenie przez sąd z urzędu dowodu z opinii biegłego geodety

może zapobiec pozbawieniu powoda ochrony prawnej w zakresie słusznego

co do zasady - w ocenie Sądów orzekających - roszczenia odszkodowawczego.

W takim stanie rzeczy, jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 stycznia

2010 r., I CSK 199/09, (Lex nr 570114) sąd nie jest zwolniony od badania, czy nie

zachodzą

wyjątkowe

okoliczności

uzasadniające

odstąpienie

od

ścisłego

respektowania zasady kontradyktoryjności, także w razie korzystania przez stronę

z pomocy profesjonalnego pełnomocnika, który takiego wniosku dowodowego

nie zgłasza.

Powyższe względy uzasadniały uchylenie zaskarżonego wyroku oraz

zgodnie z wnioskiem skarżącego także poprzedzającego go wyroku Sądu

Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania wraz

z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 398 15 § 1 k.p.c.

i art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).

jw